3. Dhātusaṃyuttaṃ
1. Nānattavaggo
1. Dhātunānattasuttavaṇṇanā
85. Paṭhaman ti
V2.112M2.129 imasmiṃ nidānavagge saṃyuttānaṃ paṭhamaṃ saṃgītattā .
Nissattaṭṭhasuññataṭṭhasaṅkhātenāti dhammamattatāya nissattatāsaṅkhātena niccasubhasukhaattasuññatatthasaṅkhātena .
Sabhāvaṭṭhenāti yathābhūtasabhāvaṭṭhena .
Tato eva sabhāvassa dhāraṇaṭṭhena dhātūti laddhanāmānaṃ .
Nānāsabhāvo aññamaññavisadisatā dhātunānattaṃ .Cakkhusaṅkhāto pasādo cakkhupasādo .
So eva cakkhanaṭṭhena cakkhu , nissattasuññataṭṭhena dhātu cāti cakkhudhātu .
Cakkhupasādavatthuṃ adhiṭṭhānaṃ katvā pavattaṃ cakkhupasādavatthukaṃ .
Sesapadesupi eseva nayo .
Dve sampaṭicchanamanodhātuyo , ekā kiriyā manodhātūti tisso manodhātuyo manodhātu ‘‘ mananamattā dhātū ’’ ti katvā .
Vedanādayo … pe … nibbānañca dhammadhātu visesasaññāparihārena sāmaññasaññāya pavattanato .
Tathā hete dhammā āyatanadesanāya ‘‘ dhammāyatanan ’’ teva desitā .
Na hi nesaṃ rūpāyatanādīnaṃ viya viññāṇehi aññaviññāṇena gahetabbatākāro atthi .
Sabbampīti chasattatividhaṃ manoviññāṇaṃ .
Kāmāvacarā kāmadhātupariyāpannattā .
Avasāne dveti dhammadhātumanoviññāṇadhātuyo .
Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana visuddhimagge taṃsaṃvaṇṇanāsu daṭṭhabbo .
Dhātunānattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Phassanānattasuttavaṇṇanā
86. Jātipasutiārammaṇādibhedena nānābhāvo phasso .
Jātipaccayabhedena hi paccayuppannassa bhedo hotiyeva .
Dhammaparicchedavasena dhātudesanāyaṃ tisso mananamattā dhātuyova manodhātuyo .
Kiriyāmayassa cittuppattivibhāgena paccayuppannassa vasena dhātudesanāyaṃ
M2.130 mananaṭṭhena dhātutāyaV2.113 sāmaññato manodvārāvajjanaṃ ‘‘ manodhātū ’’ ti adhippetanti vuttaṃ ‘‘ manosamphasso manodvāre paṭhamajavanasampayutto ’’ tiādi .
Tasmāti yasmā kāmaṃ sampaṭicchanamanodhātuanantaraṃ uppajjamāno santīraṇaviññāṇadhātuyā sampayutto phassopi manosamphasso eva nāma , dubbalattā pana so sabbabhavesu asambhavato ca gahito anavasesato gahaṇaṃ na hotīti manodvāre javanasamphasso hoti , tasmā .
Ayamettha atthoti ayaṃ idha adhippāyānugato attho .Phassanānattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Nophassanānattasuttavaṇṇanā
87. Manosamphassaṃ paṭiccāti manodvāre paṭhamajavanasampayutto phasso manosamphasso , taṃ manosamphassaṃ paṭicca .
Manodhātūti āvajjanakiriyamanodhātu .
Manoviññāṇadhātu manodhātūti veneyyajjhāsayavasena vuttaṃ .
Tenāha ‘‘ manodvāre … pe … evamattho daṭṭhabbo ’’ ti .
Tathā hi vakkhati ‘‘ sabbāni cetānī ’’ tiādi .
Nophassanānattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
4. Vedanānānattasuttavaṇṇanā
88. Sabbāpi tasmiṃ dvāre vedanā vatteyyuṃ cakkhusamphassavedanā upanissayapaccayabhāvitā .
Nibbattiphāsukatthan ti nibbattiyā upanissayabhāvena pavattiyā dassanasukhatthaṃ .
Sampaṭicchanavedanameva gahetuṃ vaṭṭati , tāya gahitāya itarāsaṃ gahaṇaṃ ñāyāgatamevāti .
Vuttaṃ porāṇaṭṭhakathāyaṃ .
Āvajjanasamphassan ti āvajjanamanosamphassaṃ .
Anantarūpanissayabhūtaṃ paṭicca paṭhamajavanavasena uppajjatīti yojanā .
Ayamadhippāyo upanissayassa adhippetattā .
Vedanānānattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
5. Dutiyavedanānānattasuttavaṇṇanā
89. Tatiyacatutthesu
M2.131 vuttanayāvāti ‘‘ no cakkhusamphassaṃ paṭicca uppajjati cakkhudhātū ’’ ti evaṃ vuttanayo , catutthe ‘‘ cakkhudhātuṃ , bhikkhave , paṭicca uppajjati cakkhusamphasso ’’ tiādinā vuttanayo ca .
Ekato katvāti ekajjhaṃ katvā desitā .
Kasmā pana tesu suttesu evaṃ desanā pavattāti āha ‘‘ sabbāni cetānī ’’ tiādi .
Paṭisedho pana tesaṃ vedanānānattādīnaṃV2.114 phassanānattādikassa paccayabhāvato tathāuppattiyā asambhavato .Ito paresūti ‘‘ no pariyesanānānattaṃ paṭicca uppajjati pariḷāhanānattan ’’ tiādīsu .
Dutiyavedanānānattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
6. Bāhiradhātunānattasuttavaṇṇanā
90. Pañca dhātuyo kāmāvacarā rūpasabhāvattā .
Bāhiradhātunānattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
7. Saññānānattasuttavaṇṇanā
91. Āpāthe patitan ti cakkhussa āpāthagataṃ sāṭakaveṭhanādisaññitaṃ bhūtasaṅghātaṃ sammā nissitaṃ .
Cakkhudvāre sampaṭicchanādisampayuttasaññānaṃ saṅkappagatikattā , cakkhuviññāṇasampayuttasaññāgahaṇeneva vā gahetabbato ‘‘ rūpasaññāti cakkhuviññāṇasampayuttā saññā ’’ ti vuttaṃ tattha saññāya eva labbhanato .
Eteneva hi taṃsampayutto saṅkappoti idampi saṃvaṇṇitanti daṭṭhabbaṃ .
Tenāha ‘‘ saññāsaṅkappachandā ekajavanavārepi nānājavanavārepi labbhantī ’’ ti .
Javanasampayuttassa vitakkassa chandagatikattā vuttaṃ ‘‘ tīhi cittehi sampayutto saṅkappo ’’ ti .
Chandikataṭṭhenāti chandakaraṇaṭṭhena , icchitaṭṭhenāti attho .
Anuḍahanaṭṭhenāti pariḍahanaṭṭhena .
Sannissayaḍāharasā hi rāgaggiādayo ‘‘ rūpe ’’ ti pana tassa ārammaṇadassanametaṃ .
Pariḷāhoti pariḷāhasīsena apekkhaṃ vadati .
Tenāha ‘‘ pariḷāhe uppanne ’’ tiādi .
‘‘ Pariḷāho ’’ ti daḷhajjhosānā
M2.132 balavākārappattā vuttāti āha ‘‘ pariḷāhapariyesanā pana nānājavanavāreyeva labbhantī ’’ ti .
Tāsaṃ laddhūpanissayabhāvatoti dasseti .Iminā nayenāti ‘‘ uppajjati saññānānattan ’’ ti ettha vuttanayena attho veditabbo .
‘‘ Rūpasaññādinānāsabhāvaṃ saññaṃ paṭicca kāmasaṅkappādinānāsabhāvo saṅkappo uppajjatī ’’ tiādinā nayena veditabbo .
Saññānānattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
8. Nopariyesanānānattasuttavaṇṇanā
92. Paṭisedhamattameva nānaṃ , sesaṃ heṭṭhā vuttanayamevāti adhippāyo .
Nopariyesanānānattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
9. Bāhiraphassanānattasuttādivaṇṇanā
93. Vuttappakāre
V2.115 ārammaṇeti ‘‘ āpāthe patitan ’’ tiādinā heṭṭhā vuttappakāre rūpārammaṇe .
Saññāti rūpasaññāva .Arūpadhammopi samāno yasmiṃ ārammaṇe pavattati , taṃ phusanto viya hotīti vuttaṃ ‘‘ ārammaṇaṃ phusamāno ’’ ti .
Taṇhāya vatthubhūtaṃyeva rūpārammaṇaṃ labbhatīti katvā ‘‘ rūpalābho ’’ ti adhippetanti āha ‘‘ saha taṇhāya ārammaṇaṃ rūpalābho ’’ ti .
Sabbasaṅgāhikanayoti ekasmiṃyeva ārammaṇe sabbesaṃ saññādīnaṃ dhammānaṃ uppattiyā sabbasaṅgaṇhanavasena dassitanayo .
Tenāha ‘‘ ekasmiṃyevā ’’ tiādi .
Sabbasaṅgāhikanayoti vā dhuvaparibhogavasena nibaddhārammaṇanti vā āgantukārammaṇanti vā vibhāgaṃ akatvā sabbasaṅgāhikanayo .
Aparo nayo .
Missakoti āgantukārammaṇe nibaddhārammaṇe ca visayato nibaddhārammaṇena missako .
Nibaddhārammaṇe sattānaṃ kileso mando hoti .
Tathā hi saññāsaṅkappaphassavedanāva dassitā .
Yaṃ kiñci viyāti yaṃ kiñci aññamaññaṃ viya .
Khobhetvāti kutūhaluppādanavasena cittaṃ khobhetvā .
Upāsikāti
M2.133 tassa amaccaputtassa bhariyaṃ sandhāyāha .Tasmin ti āgantukārammaṇe .
Lābho nāma ‘‘ labbhatī ’’ ti katvā .
Uruvalliyavāsīti uruvalliyaleṇavāsī , uruvalliyavihāravāsīti vadanti .
Pāḷiyāti ‘‘ dhātunānattaṃ , bhikkhave , paṭicca uppajjatī ’’ tiādinayapavattāya imissā suttapāḷiyā .
Parivaṭṭetvāti majjhe gahitaphassavedanāpariyosāne ṭhapanavasena pāḷiṃ parivaṭṭetvā .
Vuttappakāretiādi parivattetabbākāradassanaṃ .
Tattha vuttappakāreti āpāthagatarūpārammaṇe .
Avibhūtavāran ti avibhūtārammaṇavāraṃ .
Ayameva vā pāṭho .
Gaṇhanti kathenti .
Ekajavanavārepi labbhanti cirataranivesābhāvā .
Nānājavanavāreyeva daḷhataranivesatāya .
94. Dasamaṃ uttānameva navame vuttanayattā .
Paṭisedhamattameva hettha nānattanti .
Bāhiraphassanānattasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
Nānattavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .