6. Dukkhavaggo
1. Parivīmaṃsanasuttavaṇṇanā
51. Upaparikkhamānoti pavattipavattihetuṃ , nivattinivattihetuñca paritulento .
Kuto panetanti ?
‘‘ Sammā dukkhakkhayā ’’ ti vacanato .
Na hi sabbadukkhaparivīmaṃsaṃ vinā sammā dukkhakkhayo sambhavati .
Kasmātiādinā jarāmaraṇasseva gahaṇe kāraṇaṃ pucchati .
Jātiādīnampi
V2.78 pavatti dukkhabhāvinīti adhippāyo .
Yasmā jarāmaraṇe gahite sati jātipi gahitā hoti , tassā abhāve jarāmaraṇasseva abhāvato .
Esa nayo bhavādīsupi .
Evaṃ yāva jātidhammo jarāmaraṇe gahite gahitova hoti , jarāmaraṇapadesena tabbikāravanto sabbe tebhūmakā saṅkhārā gahitāti evampi jarāmaraṇaggahaṇena sabbampi vaṭṭadukkhaṃ gahitameva hoti .
Tenāha ‘‘ tasmiṃ gahite sabbadukkhassa gahitattā ’’ ti .
Anekavidhan ti bahuvidhaṃ bahukoṭṭhāsaṃ .
‘‘ Anekan ’’ ti vā pāṭhoM2.91 .
Anekan ti bahulavacanaṃ .
Vidhan ti khaṇḍiccapāliccādivasena viparītakoṭṭhāsaṃ .
Nānappakārakan ti tato eva nānappakāraṃ .
Nhatvā ṭhitaṃ purisaṃ viyāti bālānaṃ attabhāvassa subhākārena upaṭṭhānaṃ sandhāyāha .Tenāha ‘‘ tasmiṃ gahite sabbadukkhassa gahitattā ’’ ti .
Nhatvā ṭhitaṃ purisaṃ viyāti bālānaṃ attabhāvassa subhākārena upaṭṭhānaṃ sandhāyāha .
‘‘ Sāruppabhāvenā ’’ ti vuttaṃ , kiṃ sabbathā sāruppabhāvenāti āha ‘‘ nikkilesatāya parisuddhatāyā ’’ ti .
Na hi tassesā asaṅkhatatādibhāvena sadisā .
Paṭipannoti paṭimukho abhisaṅkhāramukho hutvā panno adhigato .
Anugatan ti anucchavikabhāvena gataṃ , yathā ca nibbānassa adhigamo hoti , evaṃ tadanurūpabhāvena gataṃ .
Ettha ca pāḷiyaṃ ‘‘ pajānātī ’’ ti pubbabhāgavasena pajānanā vuttā ,‘‘ tathā paṭipanno ca hotī ’’ ti niyatavasena .
‘‘ Aparabhāgavasenā ’’ ti apare .
Keci pana ‘‘ yathā paṭipannassa jarāmaraṇaṃ nirujjhati , tathā paṭipanno ’’ ti vadanti .
Padavīmaṃsanā pubbabhāgavasena veditabbā , na maggakkhaṇavasena .
Saṅkhāranirodhāyāti ettha nayidaṃ avijjāpaccayasaṅkhāraggahaṇaṃ , atha kho saṅkhatasaṅkhāraggahaṇanti āha ‘‘ saṅkhāradukkhassa nirodhatthāyā ’’ ti .
Tenāha ‘‘ ettāvatā yāva arahattā desanā kathitā ’’ ti .
Saṅkhāranirodhāyāti ettha nayidaṃ avijjāpaccayasaṅkhāraggahaṇaṃ , atha kho saṅkhatasaṅkhāraggahaṇanti āha ‘‘ saṅkhāradukkhassa nirodhatthāyā ’’ ti .
Tenāha ‘‘ ettāvatā yāva arahattā desanā kathitā ’’ ti .
‘‘ Paccattaṃyeva parinibbāyatī ’’ tiādinā arahattaphalapaccavekkhaṇaṃ ,‘‘ so sukhañca vedanaṃ vedayatī ’’ tiādinā satatavihārañca dassetvā desanā sabbathāva vaṭṭadesanāto nivattetabbā siyā .
Avijjāgatoti ettha iti -saddo ādiattho , tena evamādikaṃ idaṃ vaṭṭavivaṭṭakathanaṃ puna gaṇhāti .
Avijjāgatoti ettha iti -saddo ādiattho , tena evamādikaṃ idaṃ vaṭṭavivaṭṭakathanaṃ puna gaṇhāti .
Puggalasaddo itarāsaṃ dvinnaṃ pakatīnaṃ vācakoti tato visesetvā gahaṇe paṭhamapakatimeva dassento ‘‘ purisapuggalo ’’ ti avocāti āha ‘‘ purisoyeva puggalo ’’ ti .
Ubhayenāti purisapuggalaggahaṇena .
Sammutiyā avijjamānāya kathā desanā sammutikathā .
Paramatthassa kathā desanā paramatthakathā .
Tatthāti sammutiparamatthakathāsu , na sammutiparamatthesu .
Tenāha ‘‘ evaṃ pavattā sammutikathā nāmā ’’ tiādi .
Tatridaṃ sammutiparamatthānaṃ lakkhaṇaṃ – yasmiṃ bhinne buddhiyā vā avayavavinibbhoge kate na taṃsamaññā , sā ghaṭapaṭādippabhedā sammuti , tabbipariyāyato paramattho .
Na hi kakkhaḷaphusanādisabhāve ayaṃ nayo labbhati .
Tattha rūpādidhammaṃ
V2.79 samūhasantānavasena pavattamānaṃ upādāya ‘‘ satto ’’ tiādi vohāroti āha ‘‘ satto naro … pe … sammutikathā nāmā ’’ tiM2.92 .Yasmā rūpādayo paramatthadhammā ‘‘ khandhā dhātuyo ’’ tiādinā vuccanti , na vohāramattaṃ , tasmā ‘‘ khandhā … pe … paramatthakathā nāmā ’’ ti vuttaṃ .
Nanu khandhakathāpi sammutikathāva , sammuti hi saṅketo khandhaṭṭho rāsaṭṭho vā koṭṭhāsaṭṭho vāti ?
Saccametaṃ , ayaṃ pana khandhasamaññā phassādīsu tajjāpaññatti viya paramatthasannissayā tassa āsannatarā puggalasamaññādayo viya na dūreti paramatthasaṅgahatā vuttā .
Khandhasīsena vā tadupādānā sabhāvadhammā eva gahitā .
Nanu ca sabbepi sabhāvadhammā sammutimukheneva desanaṃ ārohanti , na sammukhenāti sabbāpi desanā sammutidesanāva siyāti ?
Nayidamevaṃ desetabbadhammavibhāgena desanāvibhāgassa adhippetattā , na ca saddo kenaci pavattinimittena vinā atthaṃ pakāsetīti .
Tenāha ‘‘ paramatthaṃ kathentāpi sammutiṃ amuñcitvāva kathentī ’’ ti .
Saccameva aviparītameva kathenti .
Sammutīti samaññā .
Paramo uttamo atthoti paramattho , dhammānaṃ yathābhūtasabhāvo .
Taṃ paramatthaṃ , sammuti pana lokassa saṅketamattasiddhā .
Yadi evaṃ kathaṃ sammutikathāya saccatāti āha ‘‘ lokasammutikāraṇan ’’ ti lokasamaññaṃ nissāya pavattanato .
Lokasamaññāya hi abhinivesanaṃ vinā paññāpanā ekaccassa sutassa sāvanā viya , na musā anatikkamitabbato tassā .
Tenāha bhagavā ‘‘ janapadaniruttiṃ nābhiniveseyya , samaññaṃ nātidhāveyyā ’’ ti .
Dhammānaṃ sabhāvadhammānaṃ .
Bhūtalakkhaṇaṃ bhāvassa lakkhaṇaṃ dīpentīti katvā .
Terasacetanābhedan ti aṭṭhakāmāvacarakusalacetanāpañcarūpāvacarakusalacetanābhedaṃ .
Attano santānassa punanato pujjabhavaphalassa abhisaṅkharaṇato puññābhisaṅkhāraṃ .
Kammapuññenāti kammabhūtena .
Vipākapuññenāti vipākasaṅkhātena .
Puññaphalampi hi uttarapadalopena ‘‘ puññan ’’ ti vuccati ‘‘ evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhatī ’’ tiādīsu viya .
‘‘ Apuññūpagaṃ hoti viññāṇan ’’ ti idaṃ ‘‘ puññūpagaṃ hoti viññāṇan ’’ ti ettha vuttanayamevāti na uddhataṃ .
Apuññaphalaṃ uttarapadalopena ‘‘ apuññan ’’ ti vuccati .
Saṅkhāran ti saṅkhārassa gahitattā ‘‘ avijjāgatoyan ’’ ti iminā saṅkhārassa paccayo gahito ,‘‘ puññūpagaṃ hoti viññāṇan ’’ tiādinā paccayuppannaṃ viññāṇaṃ .
Tasmiñca
M2.93 gahite nāmarūpādi sabbaṃ gahitameva hoti .
Tenāha ‘‘ dvādasapadiko paccayākāro gahitova hotī ’’ ti .Vijjāti arahattamaggañāṇaṃ ukkaṭṭhaniddesena .
Tassā hi uppādā sabbaso avijjā pahīnā
V2.80 hoti .
Paṭhamamevāti idaṃ avijjāpahānavijjuppādānaṃ samānakālatādassanaṃ .
Tenāha ‘‘ yathā panā ’’ tiādi .
Padīpujjalenāti padīpujjalanahetunā saheva .
Vijjuppādāti vijjuppādahetu , evaṃ satīpi samakālatteti adhippāyo .Na gaṇhātīti ‘‘ etaṃ mamā ’’ tiādinā na gaṇhāti .
Na taṇhāyati na bhāyati taṇhāvuttino abhāvā , tato eva bhayavatthuno ca abhāvā .
Gilitvā pariniṭṭhāpetvāti gilitvā viya aññassa avisayaṃ viya karaṇena pariniṭṭhāpetvā .
Sāmisasukhassa anekadukkhānubandhabhāvato , sukhābhinandassa dukkhahetubhāvato ca sukhaṃ abhinandantoyeva dukkhaṃ abhinandati nāma aggisantāpasukhaṃ icchanto dhūmadukkhānuññāto viya .
Dukkhaṃ patvā sukhaṃ patthanatoti ettha dubbalagahaṇikādayo nidassanabhāvena veditabbā .
Te hi yāva sāyanhasamayāpi abhutvā sāyamāsādīni karonto jighacchādiṃ uppādetvā bhuñjanādīni karonti .
Sukhassa vipariṇāmadukkhato sukhaṃ abhinandanto dukkhaṃ abhinandati nāmāti yojanā .
Keci pana dukkhassa abhāvato vipariṇāmasukhato taṃ sukhaṃ abhinandanto dukkhaṃ abhinandatīti vadanti .
Taṃ na , na hi tādisaṃ sukhanimittaṃ koci dukkhaṃ abhinandanto diṭṭho , dukkhahetuṃ pana sāmisaṃ sukhaṃ abhinandanto diṭṭho .
Dukkhahetuṃ sāmisaṃ sukhaṃ abhinandanto atthato dukkhaṃ abhinandati nāmāti vuttovāyamattho .
Kāyoti pañcadvārakāyo , so pariyanto avasānaṃ etassāti kāyapariyantikaṃ .
Tenāha ‘‘ yāva pañcadvārakāyo pavattati , tāva pavattan ’’ ti .
Jīvitapariyantikan ti etthāpi eseva nayo .
Pacchā uppajjitvā paṭhamaṃ nirujjhatīti ekasmiṃ attabhāve manodvārikavedanāto pacchā uppajjitvā tato paṭhamaṃ nirujjhati , tato eva siddhamatthaṃ sarūpeneva dassetuṃ ‘‘ manodvārikavedanā paṭhamaṃ uppajjitvā pacchā nirujjhatī ’’ ti vuttaṃ .
Idāni tameva saṅkhepena vuttaṃ vivarituṃ ‘‘ sā hī ’’ tiādimāha .
Yāva tettiṃsavassāpi paṭhamavayo .
Paṇṇāsavassakāleti paṭhamavayato yāva paññāsavassakālā , tāva ṭhitā hotīti
M2.94 vuḍḍhihāniyo anupagantvā sarūpeneva ṭhitā hoti .
Mandāti mudukā atikhiṇā .Tadāti asītinavutivassakāle .
Tathā ciraparivitakkepi .
Bhaggā nittejā bhaggavibhaggā dubbalā .
Hadayakoṭiṃyevāti cakkhādivatthūsu avattetvā tesaṃ khīṇattā koṭibhūtaṃ hadayavatthuṃyeva .
Yāva esā vedanā vattati .
Vāpiyāti mahātaḷākena .
Pañcaudakamaggasampannan ti pañcahi udakassa pavisananikkhamanamaggehi yuttaṃ .
Tato tato vissandamānaṃ sabbaso puṇṇattā .
Paṭhamaṃ
V2.81 deve vassantetiādi upamāsaṃsandanaṃ .Imaṃ vedanaṃ sandhāyāti imaṃ yathāvuttaṃ pariyosānappattaṃ manodvārikavedanaṃ sandhāya .
Kāyassa bhedāti attabhāvassa vināsato .
‘‘ Uddhaṃ jīvitapariyādānā ’’ ti pāḷi , aṭṭhakathāyaṃ pana jīvitapariyādānā uddhanti paduddhāro kato .
Paralokavasena agantvā .
Vedanānaṃ sītibhāvo nāma saṅkhāradarathapariḷāhabhāvo , so panāyaṃ appavattivasenāti āha ‘‘ pavatti … pe … bhavissantī ’’ ti .
Dhātusarīrānīti aṭṭhikaṅkalasaṅkhātadhātusarīrāni .
Sarīrekadese hi sarīrasamaññā .
Kumbhakārapākāti kumbhakārapākato .
Ettha paccatīti pāko , pacanaṭṭhānaṃ .
Tadeva pācanavasena āvasanti etthāti āvāso , tasmā kumbhakārāvāsato .
Avigatavūpasamaṃ saṅkharitaṃ kumbhaṃ uddharitvā ṭhapento chārikāya sati pidhānavasena ṭhapeti .
Tathā ṭhapanaṃ pana sandhāya vuttaṃ ‘‘ paṭisisseyyā ’’ ti .
Kumbhassa padesabhūtatāya ābaddhā avayavā ‘‘ kumbhakapālānī ’’ ti adhippetāni , na chinnabhinnāni .
Avayavamukhena hi samudāyo vutto .
Tattha kapālasamudāyo hi ghaṭo .
Tenāha ‘‘ mukhavaṭṭiyā ekabaddhānī ’’ ti .
Avasisseyyun ti vaṇṇavisesauṇhabhāvāpagatā ghaṭakārāneva tiṭṭheyyunti .
Āditta … pe … tayo bhavā daṭṭhabbā ekādasahi aggīhi ādittabhāvato .
Yathā kumbhakāro kumbhakārāvāsaṃ ādittaṃ paccavekkhati , evaṃ āraddhavipassakopesa bhavattayaṃ rāgādīhi ādittanti āha ‘‘ kumbhakāro viya yogāvacaro ’’ ti .
Nīharaṇadaṇḍako
M2.95 viya arahattamaggañāṇaṃ bhavattayapākato nīharaṇato .
Samo bhūmibhāgo viya nibbānatalaṃ sabbavisamā nivattanato .
‘‘ Ādānanikkhepanato , vayovuddhatthaṅgamato , āhāramayato , utumayato , cittasamuṭṭhānato , kammajato , dhammatārūpato ’’ ti ( visuddhi .2.706) imehi sattahi ākārehi sammasanto rūpasattakaṃ vipassati nāma .
‘‘ Kalāpato , yamakato , khaṇikato , paṭipāṭito , diṭṭhiugghāṭanato , mānasamugghāṭato , nikantipariyādānato ’’ ti ( visuddhi .2.717) imehi sattahi ākārehi sammasanto arūpasattakaṃ vipassati nāma , tasmā yathāvuttaṃ imaṃ rūpasattakaṃ arūpasattakañca nīharitvā vipassantassa .
Yadipi arahato attabhāvo sabbabhavehipi uddhaṭo , yāva pana anupādisesaparinibbānaṃ na pāpuṇāti , tāva tasmimpi sugatibhave ṭhitoyevāti vattabbataṃ labbhatīti ‘‘ catūhi apāyehi attabhāvaṃ uddharitvā ’’ icceva vuttaṃ .Tenāha ‘‘ khīṇāsavo panā ’’ tiādi .
Tathā ca vakkhati ‘‘ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbutassa vaṭṭavūpasamo
V2.82 veditabbo ’’ ti .
Na parinibbāti anupādisesāya nibbānadhātuyāti adhippāyo , saupādisesāya pana nibbānadhātuyā parinibbānaṃ arahattappattiyeva .
Abhisaṅkhārahetuto hettha pariḷāhavūpasamassa upasamabhāvena adhippetattā uṇhakumbhanibbānanidassanampi na virujjhati .Anupādinnakasarīrānīti utusamuṭṭhānikarūpakalāpe vadanti .
Bhikkhaveti ettha iti -saddo ādiattho .
Idaṃ pana vacanaṃ .
Anuyogāropanatthan ti kāyapariyantikaṃ vedanaṃ vedayamāno khīṇāsavo api nu puññābhisaṅkhārādikammaṃ kareyyāti pañhaṃ kātuṃ .
Atha vā anuyogāropanatthan ti ‘‘ api nu kho khīṇāsavo bhikkhu puññābhisaṅkhāraṃ vā abhisaṅkhareyyā ’’ tiādinā anuyogaṃ āropetuṃ vuttaṃ , na tāva yathāraddhadesanaṃ niṭṭhāpetunti attho .
Paṭisandhiviññāṇe siddhe tasmiṃ bhave uppajjanārahānaṃ viññāṇānaṃ siyā sambhavo , nāsatīti vuttaṃ ‘‘ viññāṇaṃ paññāyethāti paṭisandhiviññāṇaṃ paññāyethā ’’ ti .
Sabbaso saṅkhāresu asantesu paṭisandhiviññāṇaṃ api nu kho paññāyeyya .
Tasmiñhi apaññāyamāne sabbaṃ viññāṇaṃ na paññāyeyya .
Therānan ti ‘‘ bhikkhave ’’ ti ālapitattherānaṃ
M2.96 .
Pañha byākaraṇaṃ sampahaṃsati tassa sabbaññutaññāṇena saṃsandanato .Appaññāṇan ti appaññāyanaṃ .
Ādi -saddena viññāṇe asati nāmarūpassa appaññāṇanti evamādiṃ saṅgaṇhāti .
Sanniṭṭhānasaṅkhātan ti saddahanākārena pavattasanniṭṭhānasaṅkhātaṃ .
Adhimokkhan ti nicchayākāravimokkhaṃ saddhāvimokkhañca .
Tenāha pāḷiyaṃ ‘‘ saddahatha metaṃ , bhikkhave ’’ ti .
Saddhāsahitañhi nicchayākāravimokkhaṃ sandhāyāha ‘‘ sanniṭṭhānasaṅkhātaṃ adhimokkhan ’’ ti .
Antoti pariyanto .
Parito chijjati etthāti paricchedo .
Parivīmaṃsanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .