Issues
Select Version
(SN) Nidānavagga-aṭṭhakathā
(SN) Nidānavagga-aṭṭhakathā

10. Paccayasuttavaṇṇanā

Author: _System_commentary_ @ Administrator

20. Sabbampi saṅkhataṃ appaṭicca uppannaṃ nāma natthīti paccayadhammopi attano paccayadhammaṃ upādāya paccayuppanno , tathā paccayuppannadhammopi attano paccayuppannaṃ upādāya paccayadhammoti yathārahaṃ dhammānaṃ paccayapaccayuppannatā . Yesaṃ vineyyānaṃ paṭiccasamuppādadesanāyeva subodhatoV2.42 upaṭṭhāti , tesaṃ vasena suṭṭhu vibhāgaṃ katvā paṭiccasamuppādo desito . Yesaṃ pana vineyyānaṃ tadubhayasmiṃ vibhajja sute eva dhammābhisamayo hoti , te sandhāya bhagavā tadubhayaṃ vibhajja dassento ‘‘ paṭiccasamuppādañca vo , bhikkhave , desessāmi paṭiccasamuppanne ca dhamme ’’ ti imaṃ desanaṃ ārabhīti imamatthaṃ vibhāvento ‘‘ satthā imasmiṃ sutte ’’ tiādimāha . Paccayassa bhāvo paccayattaṃ , paccayanibbattatā . Asabhāvadhamme na labbhatīti ‘‘ sabhāvadhamme ’’ ti vuttaṃ . Nanu ca jāti jarā maraṇañca sabhāvadhammo na hoti , yesaṃ pana khandhānaṃ jāti jarā maraṇañca , te eva sabhāvadhammā , atha kasmā desanāya te gahitāti ? Nāyaṃ doso , jāti jarā maraṇañhi paccayanibbattānaṃ sabhāvadhammānaṃ vikāramattaṃ , naññesaṃ , tasmā te gahitāti .
Uppādā vā tathāgatānan ti na vineyyapuggalānaṃ maggaphaluppatti viya jātipaccayā jarāmaraṇuppatti tathāgatuppādāyattā , atha kho sā tathāgatānaṃ uppādepi anuppādepi hotiyeva . Tasmā sā kāmaṃ asaṅkhatā viya dhātu na niccā , tathāpi ‘‘ sabbakālikā ’’ ti etena jātipaccayato jarāmaraṇuppattīti dasseti . Tenāha ‘‘ jātiyeva jarāmaraṇassa paccayo ’’ ti . Jātipaccayāti ca jātisaṅkhātapaccayā . Hetumhi nissakkavacanaṃ .
Ṭhitāva sā dhātu , yāyaṃ idappaccayatā jātiyā jarāmaraṇassa paccayatā tassa byabhicārābhāvato . Idāni na kadāci jāti jarāmaraṇassa paccayo na hoti hotiyevāti jarāmaraṇassa paccayabhāve niyameti . Ubhayenapi yathāvuttassa paccayabhāvo yatthaM2.49 hoti , tattha avassaṃbhāvitaṃ dasseti . Tenāha bhagavā ‘‘ ṭhitāva sā dhātū ’’ ti .
Dvīhi padehi . Tiṭṭhantīti yassa vasena dhammānaṃ ṭhiti , sā idappaccayatā dhammaṭṭhitatā . Dhammeti paccayuppanne dhamme . Niyameti viseseti . Hetugatavisesasamāyogo hi hetuphalassa evaṃ dhammatāniyāmo evāti . Aparo nayo – ṭhitāva sā dhātūti yāyaṃ jarāmaraṇassa idappaccayatā ‘‘ jātipaccayā jarāmaraṇan ’’ ti , esā dhātu esa sabhāvo . Tathāgatānaṃ uppādato pubbe uddhañca appaṭivijjhiyamāno , majjhe ca paṭivijjhiyamāno na tathāgatehi uppādito , atha kho sambhavantassa jarāmaraṇassa sabbakālaṃ jātipaccayato sambhavoti ṭhitāva sā dhātu , kevalaṃ pana sayambhuñāṇena abhisambujjhanato ‘‘ ayaṃ dhammo tathāgatena abhisambuddho ’’ ti pavedanato ca tathāgato ‘‘ dhammasāmī ’’ ti vuccati , na apubbassa uppādanato . Tena vuttaṃ ‘‘ ṭhitāva sā dhātū ’’ ti . Sā eva ‘‘ jātipaccayā jarāmaraṇan ’’ ti ettha vipallāsābhāvato evaṃ avabujjhamānassa etassa sabhāvassa , hetuno vā tatheva bhāvato ṭhitatāti dhammaṭṭhitatā , jāti vā jarāmaraṇassa uppādaṭṭhiti pavattaāyūhana-saṃyoga-palibodha-samudaya-hetupaccayaṭṭhitīti taduppādādibhāvenassā ṭhitatā ‘‘ dhammaṭṭhitatā ’’ ti phalaṃ pati sāmatthiyato hetumeva vadati . DhārīyatiV2.43 paccayehīti vā dhammo , tiṭṭhati tattha tadāyattavuttitāya phalanti ṭhiti , dhammassa ṭhiti dhammaṭṭhiti . Dhammoti vā kāraṇaṃ paccayabhāvena phalassa dhāraṇato , tassa ṭhiti sabhāvo , dhammato ca añño sabhāvo natthīti dhammaṭṭhiti , paccayo . Tenāha ‘‘ paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇan ’’ ti ( paṭi . ma . mātikā 4). Dhammaṭṭhiti eva dhammaṭṭhitatā . Sā eva dhātu ‘‘ jātipaccayā jarāmaraṇan ’’ ti imassa sabhāvassa , hetuno vā aññathattābhāvato ,‘‘ na jātipaccayā jarāmaraṇan ’’ ti viññāyamānassa ca tabbhāvābhāvato niyāmatā vavatthitabhāvoti dhammaniyāmatā . Phalassa vā jarāmaraṇassa jātiyā sati sambhavo dhamme hetumhi ṭhitatāti dhammaṭṭhitatā , asati asambhavo dhammaniyāmatāti evaṃ phalena hetuṃ vibhāveti , taṃ ‘‘ ṭhitāva sā dhātū ’’ tiādinā vuttaṃ .
Imesaṃ jarāmaraṇādīnaṃ paccayatāsaṅkhātaṃ idappaccayataṃ abhisambujjhati paccakkhakaraṇenaM2.50 abhimukhaṃ bujjhati yāthāvato paṭivijjhati , tato eva abhisameti abhimukhaṃ samāgacchati , ādito kathento ācikkhati , uddisatīti attho .
Imesaṃ jarāmaraṇādīnaṃ paccayatāsaṅkhātaṃ idappaccayataṃ abhisambujjhati paccakkhakaraṇenaM2.50 abhimukhaṃ bujjhati yāthāvato paṭivijjhati , tato eva abhisameti abhimukhaṃ samāgacchati , ādito kathento ācikkhati , uddisatīti attho .
Imesaṃ jarāmaraṇādīnaṃ paccayatāsaṅkhātaṃ idappaccayataṃ abhisambujjhati paccakkhakaraṇenaM2.50 abhimukhaṃ bujjhati yāthāvato paṭivijjhati , tato eva abhisameti abhimukhaṃ samāgacchati , ādito kathento ācikkhati , uddisatīti attho .
Imesaṃ jarāmaraṇādīnaṃ paccayatāsaṅkhātaṃ idappaccayataṃ abhisambujjhati paccakkhakaraṇenaM2.50 abhimukhaṃ bujjhati yāthāvato paṭivijjhati , tato eva abhisameti abhimukhaṃ samāgacchati , ādito kathento ācikkhati , uddisatīti attho .
Imesaṃ jarāmaraṇādīnaṃ paccayatāsaṅkhātaṃ idappaccayataṃ abhisambujjhati paccakkhakaraṇenaM2.50 abhimukhaṃ bujjhati yāthāvato paṭivijjhati , tato eva abhisameti abhimukhaṃ samāgacchati , ādito kathento ācikkhati , uddisatīti attho .
Imesaṃ jarāmaraṇādīnaṃ paccayatāsaṅkhātaṃ idappaccayataṃ abhisambujjhati paccakkhakaraṇenaM2.50 abhimukhaṃ bujjhati yāthāvato paṭivijjhati , tato eva abhisameti abhimukhaṃ samāgacchati , ādito kathento ācikkhati , uddisatīti attho .
Imesaṃ jarāmaraṇādīnaṃ paccayatāsaṅkhātaṃ idappaccayataṃ abhisambujjhati paccakkhakaraṇenaM2.50 abhimukhaṃ bujjhati yāthāvato paṭivijjhati , tato eva abhisameti abhimukhaṃ samāgacchati , ādito kathento ācikkhati , uddisatīti attho .
Imesaṃ jarāmaraṇādīnaṃ paccayatāsaṅkhātaṃ idappaccayataṃ abhisambujjhati paccakkhakaraṇenaM2.50 abhimukhaṃ bujjhati yāthāvato paṭivijjhati , tato eva abhisameti abhimukhaṃ samāgacchati , ādito kathento ācikkhati , uddisatīti attho .
Imesaṃ jarāmaraṇādīnaṃ paccayatāsaṅkhātaṃ idappaccayataṃ abhisambujjhati paccakkhakaraṇenaM2.50 abhimukhaṃ bujjhati yāthāvato paṭivijjhati , tato eva abhisameti abhimukhaṃ samāgacchati , ādito kathento ācikkhati , uddisatīti attho .
Imesaṃ jarāmaraṇādīnaṃ paccayatāsaṅkhātaṃ idappaccayataṃ abhisambujjhati paccakkhakaraṇenaM2.50 abhimukhaṃ bujjhati yāthāvato paṭivijjhati , tato eva abhisameti abhimukhaṃ samāgacchati , ādito kathento ācikkhati , uddisatīti attho .
Imesaṃ jarāmaraṇādīnaṃ paccayatāsaṅkhātaṃ idappaccayataṃ abhisambujjhati paccakkhakaraṇenaM2.50 abhimukhaṃ bujjhati yāthāvato paṭivijjhati , tato eva abhisameti abhimukhaṃ samāgacchati , ādito kathento ācikkhati , uddisatīti attho .
Imesaṃ jarāmaraṇādīnaṃ paccayatāsaṅkhātaṃ idappaccayataṃ abhisambujjhati paccakkhakaraṇenaM2.50 abhimukhaṃ bujjhati yāthāvato paṭivijjhati , tato eva abhisameti abhimukhaṃ samāgacchati , ādito kathento ācikkhati , uddisatīti attho .
Imesaṃ jarāmaraṇādīnaṃ paccayatāsaṅkhātaṃ idappaccayataṃ abhisambujjhati paccakkhakaraṇenaM2.50 abhimukhaṃ bujjhati yāthāvato paṭivijjhati , tato eva abhisameti abhimukhaṃ samāgacchati , ādito kathento ācikkhati , uddisatīti attho .
Imesaṃ jarāmaraṇādīnaṃ paccayatāsaṅkhātaṃ idappaccayataṃ abhisambujjhati paccakkhakaraṇenaM2.50 abhimukhaṃ bujjhati yāthāvato paṭivijjhati , tato eva abhisameti abhimukhaṃ samāgacchati , ādito kathento ācikkhati , uddisatīti attho .
Jātipaccayā jarāmaraṇantiādīsūti jātiādīnaṃ jarāmaraṇapaccayabhāvesu .
Jātipaccayā jarāmaraṇantiādīsūti jātiādīnaṃ jarāmaraṇapaccayabhāvesu .
Tehi tehi paccayehīti yāvatakehi paccayehi yaṃ phalaṃ uppajjamānārahaṃ , avikalehi teheva tassa uppatti , na ūnādhikehīti . Tenāha ‘‘ anūnādhikehevā ’’ ti . Yathā taṃ cakkhurūpālokamanasikārehi cakkhuviññāṇassa sambhavoti . Tena taṃtaṃphalanipphādane tassā paccayasāmaggiyā tappakāratā tathatāti vuttāti dasseti . Sāmaggin ti samodhānaṃ , samavāyanti attho . Asambhavābhāvatoti anuppajjanassa abhāvato . Tathāvidhapaccayasāmaggiyañhi satipi phalassa anuppajjane tassāvitathatā siyā . Aññadhammapaccayehīti aññassa phaladhammassa paccayehi . Aññadhammānuppattitoti tato aññassa phaladhammassa anuppajjanato . Na hi kadāci cakkhurūpālokamanasikārehi sotaviññāṇassa sambhavo atthi . Yadi siyā , tassā sāmaggiyā aññathatā nāma siyā , na cetaṃ atthīti ‘‘ anaññathatā ’’ ti vuttaṃ . Paccayatoti paccayabhāvato . Paccayasamūhatoti etthāpi eseva nayo . Idappaccayā eva idappaccayatāti tā -saddena padaṃ vaḍḍhitaṃ yathā ‘‘ devoyeva devatā ’’ ti , idappaccayānaṃ samūho idappaccayatāti samūhattho tā saddo yathā ‘‘ janānaṃ samūho janatā ’’ ti imamatthaṃ sandhāyāha ‘‘ lakkhaṇaṃ panettha saddasatthato veditabban ’’ ti .
Tehi tehi paccayehīti yāvatakehi paccayehi yaṃ phalaṃ uppajjamānārahaṃ , avikalehi teheva tassa uppatti , na ūnādhikehīti . Tenāha ‘‘ anūnādhikehevā ’’ ti . Yathā taṃ cakkhurūpālokamanasikārehi cakkhuviññāṇassa sambhavoti . Tena taṃtaṃphalanipphādane tassā paccayasāmaggiyā tappakāratā tathatāti vuttāti dasseti . Sāmaggin ti samodhānaṃ , samavāyanti attho . Asambhavābhāvatoti anuppajjanassa abhāvato . Tathāvidhapaccayasāmaggiyañhi satipi phalassa anuppajjane tassāvitathatā siyā . Aññadhammapaccayehīti aññassa phaladhammassa paccayehi . Aññadhammānuppattitoti tato aññassa phaladhammassa anuppajjanato . Na hi kadāci cakkhurūpālokamanasikārehi sotaviññāṇassa sambhavo atthi . Yadi siyā , tassā sāmaggiyā aññathatā nāma siyā , na cetaṃ atthīti ‘‘ anaññathatā ’’ ti vuttaṃ . Paccayatoti paccayabhāvato . Paccayasamūhatoti etthāpi eseva nayo . Idappaccayā eva idappaccayatāti tā -saddena padaṃ vaḍḍhitaṃ yathā ‘‘ devoyeva devatā ’’ ti , idappaccayānaṃ samūho idappaccayatāti samūhattho tā saddo yathā ‘‘ janānaṃ samūho janatā ’’ ti imamatthaṃ sandhāyāha ‘‘ lakkhaṇaṃ panettha saddasatthato veditabban ’’ ti .
Tehi tehi paccayehīti yāvatakehi paccayehi yaṃ phalaṃ uppajjamānārahaṃ , avikalehi teheva tassa uppatti , na ūnādhikehīti . Tenāha ‘‘ anūnādhikehevā ’’ ti . Yathā taṃ cakkhurūpālokamanasikārehi cakkhuviññāṇassa sambhavoti . Tena taṃtaṃphalanipphādane tassā paccayasāmaggiyā tappakāratā tathatāti vuttāti dasseti . Sāmaggin ti samodhānaṃ , samavāyanti attho . Asambhavābhāvatoti anuppajjanassa abhāvato . Tathāvidhapaccayasāmaggiyañhi satipi phalassa anuppajjane tassāvitathatā siyā . Aññadhammapaccayehīti aññassa phaladhammassa paccayehi . Aññadhammānuppattitoti tato aññassa phaladhammassa anuppajjanato . Na hi kadāci cakkhurūpālokamanasikārehi sotaviññāṇassa sambhavo atthi . Yadi siyā , tassā sāmaggiyā aññathatā nāma siyā , na cetaṃ atthīti ‘‘ anaññathatā ’’ ti vuttaṃ . Paccayatoti paccayabhāvato . Paccayasamūhatoti etthāpi eseva nayo . Idappaccayā eva idappaccayatāti tā -saddena padaṃ vaḍḍhitaṃ yathā ‘‘ devoyeva devatā ’’ ti , idappaccayānaṃ samūho idappaccayatāti samūhattho tā saddo yathā ‘‘ janānaṃ samūho janatā ’’ ti imamatthaṃ sandhāyāha ‘‘ lakkhaṇaṃ panettha saddasatthato veditabban ’’ ti .
Tehi tehi paccayehīti yāvatakehi paccayehi yaṃ phalaṃ uppajjamānārahaṃ , avikalehi teheva tassa uppatti , na ūnādhikehīti . Tenāha ‘‘ anūnādhikehevā ’’ ti . Yathā taṃ cakkhurūpālokamanasikārehi cakkhuviññāṇassa sambhavoti . Tena taṃtaṃphalanipphādane tassā paccayasāmaggiyā tappakāratā tathatāti vuttāti dasseti . Sāmaggin ti samodhānaṃ , samavāyanti attho . Asambhavābhāvatoti anuppajjanassa abhāvato . Tathāvidhapaccayasāmaggiyañhi satipi phalassa anuppajjane tassāvitathatā siyā . Aññadhammapaccayehīti aññassa phaladhammassa paccayehi . Aññadhammānuppattitoti tato aññassa phaladhammassa anuppajjanato . Na hi kadāci cakkhurūpālokamanasikārehi sotaviññāṇassa sambhavo atthi . Yadi siyā , tassā sāmaggiyā aññathatā nāma siyā , na cetaṃ atthīti ‘‘ anaññathatā ’’ ti vuttaṃ . Paccayatoti paccayabhāvato . Paccayasamūhatoti etthāpi eseva nayo . Idappaccayā eva idappaccayatāti tā -saddena padaṃ vaḍḍhitaṃ yathā ‘‘ devoyeva devatā ’’ ti , idappaccayānaṃ samūho idappaccayatāti samūhattho tā saddo yathā ‘‘ janānaṃ samūho janatā ’’ ti imamatthaṃ sandhāyāha ‘‘ lakkhaṇaṃ panettha saddasatthato veditabban ’’ ti .
Tehi tehi paccayehīti yāvatakehi paccayehi yaṃ phalaṃ uppajjamānārahaṃ , avikalehi teheva tassa uppatti , na ūnādhikehīti . Tenāha ‘‘ anūnādhikehevā ’’ ti . Yathā taṃ cakkhurūpālokamanasikārehi cakkhuviññāṇassa sambhavoti . Tena taṃtaṃphalanipphādane tassā paccayasāmaggiyā tappakāratā tathatāti vuttāti dasseti . Sāmaggin ti samodhānaṃ , samavāyanti attho . Asambhavābhāvatoti anuppajjanassa abhāvato . Tathāvidhapaccayasāmaggiyañhi satipi phalassa anuppajjane tassāvitathatā siyā . Aññadhammapaccayehīti aññassa phaladhammassa paccayehi . Aññadhammānuppattitoti tato aññassa phaladhammassa anuppajjanato . Na hi kadāci cakkhurūpālokamanasikārehi sotaviññāṇassa sambhavo atthi . Yadi siyā , tassā sāmaggiyā aññathatā nāma siyā , na cetaṃ atthīti ‘‘ anaññathatā ’’ ti vuttaṃ . Paccayatoti paccayabhāvato . Paccayasamūhatoti etthāpi eseva nayo . Idappaccayā eva idappaccayatāti tā -saddena padaṃ vaḍḍhitaṃ yathā ‘‘ devoyeva devatā ’’ ti , idappaccayānaṃ samūho idappaccayatāti samūhattho tā saddo yathā ‘‘ janānaṃ samūho janatā ’’ ti imamatthaṃ sandhāyāha ‘‘ lakkhaṇaṃ panettha saddasatthato veditabban ’’ ti .
NaV2.44 niccaṃ sassatanti aniccaṃ . Jarāmaraṇaṃ na aniccaṃ saṅkhārānaṃ vikārabhāvato anipphannattā , tathāpi ‘‘ aniccan ’’ ti pariyāyena vuttaṃ . Esa nayo saṅkhatādīsupi .
NaV2.44 niccaṃ sassatanti aniccaṃ . Jarāmaraṇaṃ na aniccaṃ saṅkhārānaṃ vikārabhāvato anipphannattā , tathāpi ‘‘ aniccan ’’ ti pariyāyena vuttaṃ . Esa nayo saṅkhatādīsupi .
NaV2.44 niccaṃ sassatanti aniccaṃ . Jarāmaraṇaṃ na aniccaṃ saṅkhārānaṃ vikārabhāvato anipphannattā , tathāpi ‘‘ aniccan ’’ ti pariyāyena vuttaṃ . Esa nayo saṅkhatādīsupi .
Samāgantvā kataṃ sahiteheva paccayehi nibbattetabbato yathāsabhāvaṃ samecca sambhuyya paccayehi katanti saṅkhataṃM2.51 . Paccayārahaṃ paccayaṃ paṭicca na vinā tena sahitasametameva uppannanti paṭiccasamuppannaṃ . Tenāha ‘‘ paccaye nissāya uppannan ’’ ti .
Samāgantvā kataṃ sahiteheva paccayehi nibbattetabbato yathāsabhāvaṃ samecca sambhuyya paccayehi katanti saṅkhataṃM2.51 . Paccayārahaṃ paccayaṃ paṭicca na vinā tena sahitasametameva uppannanti paṭiccasamuppannaṃ . Tenāha ‘‘ paccaye nissāya uppannan ’’ ti .
Khayasabhāvan ti bhijjanasabhāvaṃ . Vigacchanakasabhāvan ti sakabhāvato apagacchanakasabhāvaṃ . Virajjanakasabhāvan ti palujjanakasabhāvaṃ . Nirujjhanakasabhāvan ti khaṇabhaṅgavasena pabhaṅgusabhāvaṃ .
Khayasabhāvan ti bhijjanasabhāvaṃ . Vigacchanakasabhāvan ti sakabhāvato apagacchanakasabhāvaṃ . Virajjanakasabhāvan ti palujjanakasabhāvaṃ . Nirujjhanakasabhāvan ti khaṇabhaṅgavasena pabhaṅgusabhāvaṃ .
Khayasabhāvan ti bhijjanasabhāvaṃ . Vigacchanakasabhāvan ti sakabhāvato apagacchanakasabhāvaṃ . Virajjanakasabhāvan ti palujjanakasabhāvaṃ . Nirujjhanakasabhāvan ti khaṇabhaṅgavasena pabhaṅgusabhāvaṃ .
Khayasabhāvan ti bhijjanasabhāvaṃ . Vigacchanakasabhāvan ti sakabhāvato apagacchanakasabhāvaṃ . Virajjanakasabhāvan ti palujjanakasabhāvaṃ . Nirujjhanakasabhāvan ti khaṇabhaṅgavasena pabhaṅgusabhāvaṃ .
Vuttanayenāti jarāya vuttanayena . Janakappaccayānaṃ kammādīnaṃ . Kiccānubhāvakkhaṇeti ettha kiccānubhāvo nāma yathā pavattamāne paccaye tassa phalaṃ uppajjati , tathā pavatti , evaṃ santassa pavattanakkhaṇe . Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmiṃ khaṇe paccayo attano phaluppādanaṃ pati byāvaṭo nāma hoti , imasmiṃ khaṇe ye dhammā rūpādayo upalabbhanti tato pubbe , pacchā ca anupalabbhamānā , tesaṃ tato uppatti niddhārīyati , evaṃ jātiyāpi sā niddhāretabbā taṃkhaṇūpaladdhatoti . Yadi evaṃ nippariyāyatova jātiyā kutoci uppatti siddhi , atha kasmā ‘‘ ekena pariyāyenā ’’ ti vuttanti ? Jāyamānadhammānaṃ vikārabhāvena upaladdhabbattā . Yadi nipphannadhammā viya jāti upalabbheyya , nippariyāyatova tassā kutoci uppatti siyā , na cevaṃ upalabbhati , atha kho anipphannattā vikārabhāvena upalabbhati . Tasmā ‘‘ ekena pariyāyenettha aniccātiādīni yujjantī ’’ ti vuttaṃ . Na pana jarāmaraṇe , janakappaccayānaṃ kiccānubhāvakkhaṇe tassa alabbhanato . Teneva ‘‘ ettha ca aniccanti … pe … aniccaṃ nāma jātan ’’ ti vuttaṃ .
Vuttanayenāti jarāya vuttanayena . Janakappaccayānaṃ kammādīnaṃ . Kiccānubhāvakkhaṇeti ettha kiccānubhāvo nāma yathā pavattamāne paccaye tassa phalaṃ uppajjati , tathā pavatti , evaṃ santassa pavattanakkhaṇe . Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmiṃ khaṇe paccayo attano phaluppādanaṃ pati byāvaṭo nāma hoti , imasmiṃ khaṇe ye dhammā rūpādayo upalabbhanti tato pubbe , pacchā ca anupalabbhamānā , tesaṃ tato uppatti niddhārīyati , evaṃ jātiyāpi sā niddhāretabbā taṃkhaṇūpaladdhatoti . Yadi evaṃ nippariyāyatova jātiyā kutoci uppatti siddhi , atha kasmā ‘‘ ekena pariyāyenā ’’ ti vuttanti ? Jāyamānadhammānaṃ vikārabhāvena upaladdhabbattā . Yadi nipphannadhammā viya jāti upalabbheyya , nippariyāyatova tassā kutoci uppatti siyā , na cevaṃ upalabbhati , atha kho anipphannattā vikārabhāvena upalabbhati . Tasmā ‘‘ ekena pariyāyenettha aniccātiādīni yujjantī ’’ ti vuttaṃ . Na pana jarāmaraṇe , janakappaccayānaṃ kiccānubhāvakkhaṇe tassa alabbhanato . Teneva ‘‘ ettha ca aniccanti … pe … aniccaṃ nāma jātan ’’ ti vuttaṃ .
Vuttanayenāti jarāya vuttanayena . Janakappaccayānaṃ kammādīnaṃ . Kiccānubhāvakkhaṇeti ettha kiccānubhāvo nāma yathā pavattamāne paccaye tassa phalaṃ uppajjati , tathā pavatti , evaṃ santassa pavattanakkhaṇe . Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmiṃ khaṇe paccayo attano phaluppādanaṃ pati byāvaṭo nāma hoti , imasmiṃ khaṇe ye dhammā rūpādayo upalabbhanti tato pubbe , pacchā ca anupalabbhamānā , tesaṃ tato uppatti niddhārīyati , evaṃ jātiyāpi sā niddhāretabbā taṃkhaṇūpaladdhatoti . Yadi evaṃ nippariyāyatova jātiyā kutoci uppatti siddhi , atha kasmā ‘‘ ekena pariyāyenā ’’ ti vuttanti ? Jāyamānadhammānaṃ vikārabhāvena upaladdhabbattā . Yadi nipphannadhammā viya jāti upalabbheyya , nippariyāyatova tassā kutoci uppatti siyā , na cevaṃ upalabbhati , atha kho anipphannattā vikārabhāvena upalabbhati . Tasmā ‘‘ ekena pariyāyenettha aniccātiādīni yujjantī ’’ ti vuttaṃ . Na pana jarāmaraṇe , janakappaccayānaṃ kiccānubhāvakkhaṇe tassa alabbhanato . Teneva ‘‘ ettha ca aniccanti … pe … aniccaṃ nāma jātan ’’ ti vuttaṃ .
Savipassanāyāti ettha saha -saddo appadhānabhāvadīpano ‘‘ samakkhikaṃ , samakasan ’’ tiādīsu viya . Appadhānabhūtā hi vipassanā , yathābhūtadassanamaggapaññā pajānāti .
‘‘ Purimaṃ antan ’’ ti vuccamāne paccuppannabhāvassapi gahaṇaṃ siyāti ‘‘ purimaṃ antaṃ atītan ’’ ti vuttaṃ . Vijjamānatañca avijjamānatañcāti sassatāsaṅkaṃ nissāya ‘‘ ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhānan ’’ ti atīte attano vijjamānataṃ , adhiccasamuppattiāsaṅkaṃ nissāya ‘‘ yato pabhuti ahaṃ , tato pubbe na nu kho ahosin ’’ ti atīte attano avijjamānatañca kaṅkhati . Kasmā ? Vicikicchāya ākāradvayāvalambanato . Tassā pana atītavatthutāya gahitattā sassatādhiccasamuppattiākāranissitatā dassitā eva . Āsappanaparisappanapavattikaṃ katthacipi appaṭivattihetubhūtaṃ vicikicchaṃ kasmā uppādetīti na vicāretabbametanti dassento āha ‘‘ kiṃkāraṇanti na vattabban ’’ tiM2.52 . Kāraṇaṃ vā vicikicchāya ayonisomanasikāro , tassa andhabālaputhujjanabhāvo , ariyānaṃ adassāvitā cāti daṭṭhabbaṃ .
‘‘ Purimaṃ antan ’’ ti vuccamāne paccuppannabhāvassapi gahaṇaṃ siyāti ‘‘ purimaṃ antaṃ atītan ’’ ti vuttaṃ . Vijjamānatañca avijjamānatañcāti sassatāsaṅkaṃ nissāya ‘‘ ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhānan ’’ ti atīte attano vijjamānataṃ , adhiccasamuppattiāsaṅkaṃ nissāya ‘‘ yato pabhuti ahaṃ , tato pubbe na nu kho ahosin ’’ ti atīte attano avijjamānatañca kaṅkhati . Kasmā ? Vicikicchāya ākāradvayāvalambanato . Tassā pana atītavatthutāya gahitattā sassatādhiccasamuppattiākāranissitatā dassitā eva . Āsappanaparisappanapavattikaṃ katthacipi appaṭivattihetubhūtaṃ vicikicchaṃ kasmā uppādetīti na vicāretabbametanti dassento āha ‘‘ kiṃkāraṇanti na vattabban ’’ tiM2.52 . Kāraṇaṃ vā vicikicchāya ayonisomanasikāro , tassa andhabālaputhujjanabhāvo , ariyānaṃ adassāvitā cāti daṭṭhabbaṃ .
‘‘ Purimaṃ antan ’’ ti vuccamāne paccuppannabhāvassapi gahaṇaṃ siyāti ‘‘ purimaṃ antaṃ atītan ’’ ti vuttaṃ . Vijjamānatañca avijjamānatañcāti sassatāsaṅkaṃ nissāya ‘‘ ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhānan ’’ ti atīte attano vijjamānataṃ , adhiccasamuppattiāsaṅkaṃ nissāya ‘‘ yato pabhuti ahaṃ , tato pubbe na nu kho ahosin ’’ ti atīte attano avijjamānatañca kaṅkhati . Kasmā ? Vicikicchāya ākāradvayāvalambanato . Tassā pana atītavatthutāya gahitattā sassatādhiccasamuppattiākāranissitatā dassitā eva . Āsappanaparisappanapavattikaṃ katthacipi appaṭivattihetubhūtaṃ vicikicchaṃ kasmā uppādetīti na vicāretabbametanti dassento āha ‘‘ kiṃkāraṇanti na vattabban ’’ tiM2.52 . Kāraṇaṃ vā vicikicchāya ayonisomanasikāro , tassa andhabālaputhujjanabhāvo , ariyānaṃ adassāvitā cāti daṭṭhabbaṃ .
Jātiliṅgupapattiyoti khattiyabrāhmaṇādijātiṃ , gahaṭṭhapabbajitādiliṅgaṃ , devamanussādiupapattiñca . Nissāyāti upādāya . TasmiṃV2.45 kāle yaṃ santānaṃ majjhimaṃ pamāṇaṃ , tena yutto pamāṇiko , tadabhāvato adhikabhāvato vā ‘‘ appamāṇiko ’’ ti veditabbo .
Kecīti sārasamāsācariyā . Te hi ‘‘ kathaṃ nu kho ’’ ti issarena vā brahmunā vā pubbakatena vā ahetuto vā nibbattoti cintetīti vadanti . Ahetuto nibbattikaṅkhāpi hi hetuparāmasanamevāti .
Kecīti sārasamāsācariyā . Te hi ‘‘ kathaṃ nu kho ’’ ti issarena vā brahmunā vā pubbakatena vā ahetuto vā nibbattoti cintetīti vadanti . Ahetuto nibbattikaṅkhāpi hi hetuparāmasanamevāti .
Paramparan ti pubbāparappavattiṃ .
Addhānan ti kālādhivacanaṃ , tañca bhummatthe upayogavacanaṃ daṭṭhabbaṃ .
Addhānan ti kālādhivacanaṃ , tañca bhummatthe upayogavacanaṃ daṭṭhabbaṃ .
Vijjamānatañca avijjamānatañcāti sassatāsaṅkaṃ nissāya ‘‘ bhavissāmi nu kho ahaṃ anāgatamaddhānan ’’ ti anāgate attano vijjamānataṃ , ucchedāsaṅkaṃ nissāya ‘‘ yasmiñca attabhāve ucchedanakaṅkhā , tato paraṃ nu kho bhavissāmī ’’ ti anāgate attano avijjamānatañca kaṅkhatīti heṭṭhā vuttanayena yojetabbaṃ .
Vijjamānatañca avijjamānatañcāti sassatāsaṅkaṃ nissāya ‘‘ bhavissāmi nu kho ahaṃ anāgatamaddhānan ’’ ti anāgate attano vijjamānataṃ , ucchedāsaṅkaṃ nissāya ‘‘ yasmiñca attabhāve ucchedanakaṅkhā , tato paraṃ nu kho bhavissāmī ’’ ti anāgate attano avijjamānatañca kaṅkhatīti heṭṭhā vuttanayena yojetabbaṃ .
Paccuppannaṃ addhānan ti addhāpaccuppannassa idhādhippetattā ‘‘ paṭisandhimādiṃ katvā ’’ tiādi vuttaṃ .
‘‘ Idaṃ kathaṃ , idaṃ kathan ’’ ti pavattanato kathaṃkathā , vicikicchā , sā assa atthīti kathaṃkathī . Tenāha ‘‘ vicikicchī ’’ ti .
‘‘ Idaṃ kathaṃ , idaṃ kathan ’’ ti pavattanato kathaṃkathā , vicikicchā , sā assa atthīti kathaṃkathī . Tenāha ‘‘ vicikicchī ’’ ti .
Kā ettha cintā ? Ummattako viya bālaputhujjanoti paṭikacceva vuttanti adhippāyo .
Kā ettha cintā ? Ummattako viya bālaputhujjanoti paṭikacceva vuttanti adhippāyo .
Taṃ mahāmātāya puttaṃ . Muṇḍesun ti muṇḍena anicchantaṃ jāgaraṇakāle na sakkāti suttaṃ muṇḍesuṃ kuladhammavasena yathā ekacce kulatāpasā . Rājabhayenāti ca vadanti .
Taṃ mahāmātāya puttaṃ . Muṇḍesun ti muṇḍena anicchantaṃ jāgaraṇakāle na sakkāti suttaṃ muṇḍesuṃ kuladhammavasena yathā ekacce kulatāpasā . Rājabhayenāti ca vadanti .
Sītibhūtan ti idaṃ madhurakabhāvappattiyā kāraṇavacanaṃ . ‘‘ Setabhūtan ’’ tipi pāṭho , udake ciraṭṭhānena setabhāvaṃ pattanti attho .
Sītibhūtan ti idaṃ madhurakabhāvappattiyā kāraṇavacanaṃ . ‘‘ Setabhūtan ’’ tipi pāṭho , udake ciraṭṭhānena setabhāvaṃ pattanti attho .
Sītibhūtan ti idaṃ madhurakabhāvappattiyā kāraṇavacanaṃ . ‘‘ Setabhūtan ’’ tipi pāṭho , udake ciraṭṭhānena setabhāvaṃ pattanti attho .
Sītibhūtan ti idaṃ madhurakabhāvappattiyā kāraṇavacanaṃ . ‘‘ Setabhūtan ’’ tipi pāṭho , udake ciraṭṭhānena setabhāvaṃ pattanti attho .
Attano khattiyabhāvaṃ kaṅkhati kaṇṇo viya sūtaputtasaññī , sūtaputtasaññīti sūriyadevaputtassa puttasaññī . Jātiyā vibhāviyamānāya ‘‘ ahan ’’ ti tassa attano parāmasanaṃ sandhāyāha ‘‘ evampi siyā kaṅkhā ’’ ti .
Attano khattiyabhāvaṃ kaṅkhati kaṇṇo viya sūtaputtasaññī , sūtaputtasaññīti sūriyadevaputtassa puttasaññī . Jātiyā vibhāviyamānāya ‘‘ ahan ’’ ti tassa attano parāmasanaṃ sandhāyāha ‘‘ evampi siyā kaṅkhā ’’ ti .
Manussāpi ca rājāno viyāti manussāpi ca keci ekacce rājāno viyāti adhippāyo .
Manussāpi ca rājāno viyāti manussāpi ca keci ekacce rājāno viyāti adhippāyo .
Manussāpi ca rājāno viyāti manussāpi ca keci ekacce rājāno viyāti adhippāyo .
Manussāpi ca rājāno viyāti manussāpi ca keci ekacce rājāno viyāti adhippāyo .
Manussāpi ca rājāno viyāti manussāpi ca keci ekacce rājāno viyāti adhippāyo .
Vuttanayameva ‘‘ saṇṭhānākāraṃ nissāyā ’’ tiādinā . Etthāti ‘‘ kathaṃ nu khosmī ’’ ti pade . Abbhantare jīvotiM2.53 paraparikappitaṃ antarattānaṃ vadati . Soḷasaṃsādīnan ti ādi -saddena sarīraparimāṇaaṅguṭṭha-yavaparamāṇuparimāṇatādike saṅgaṇhāti .
Vuttanayameva ‘‘ saṇṭhānākāraṃ nissāyā ’’ tiādinā . Etthāti ‘‘ kathaṃ nu khosmī ’’ ti pade . Abbhantare jīvotiM2.53 paraparikappitaṃ antarattānaṃ vadati . Soḷasaṃsādīnan ti ādi -saddena sarīraparimāṇaaṅguṭṭha-yavaparamāṇuparimāṇatādike saṅgaṇhāti .
Vuttanayameva ‘‘ saṇṭhānākāraṃ nissāyā ’’ tiādinā . Etthāti ‘‘ kathaṃ nu khosmī ’’ ti pade . Abbhantare jīvotiM2.53 paraparikappitaṃ antarattānaṃ vadati . Soḷasaṃsādīnan ti ādi -saddena sarīraparimāṇaaṅguṭṭha-yavaparamāṇuparimāṇatādike saṅgaṇhāti .
Vuttanayameva ‘‘ saṇṭhānākāraṃ nissāyā ’’ tiādinā . Etthāti ‘‘ kathaṃ nu khosmī ’’ ti pade . Abbhantare jīvotiM2.53 paraparikappitaṃ antarattānaṃ vadati . Soḷasaṃsādīnan ti ādi -saddena sarīraparimāṇaaṅguṭṭha-yavaparamāṇuparimāṇatādike saṅgaṇhāti .
Sattapaññatti jīvavisayāti diṭṭhigatikānaṃ matimattaṃ , paramatthato pana sā attabhāvavisayāvāti āha ‘‘ attabhāvassa āgatigatiṭṭhānan ’’ ti . Yatāyaṃ āgato , yattha ca gamissati , taṃ ṭhānanti attho .
Sotāpanno adhippeto vicikicchāpahānassa diṭṭhattā . Itarepi tayoti sakadāgāmīādayo avāritā eva . ‘‘ Ayañca … pe … sudiṭṭhā ’’ ti nippadesato saccasaṃpaṭivedhassa jotitattā .
Paccayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Āhāravaggavaṇṇanā niṭṭhitā .