20. Sabbampi saṅkhataṃ appaṭicca uppannaṃ nāma natthīti paccayadhammopi attano paccayadhammaṃ upādāya paccayuppanno , tathā paccayuppannadhammopi attano paccayuppannaṃ upādāya paccayadhammoti yathārahaṃ dhammānaṃ paccayapaccayuppannatā .
Yesaṃ vineyyānaṃ paṭiccasamuppādadesanāyeva subodhato
V2.42 upaṭṭhāti , tesaṃ vasena suṭṭhu vibhāgaṃ katvā paṭiccasamuppādo desito .
Yesaṃ pana vineyyānaṃ tadubhayasmiṃ vibhajja sute eva dhammābhisamayo hoti , te sandhāya bhagavā tadubhayaṃ vibhajja dassento ‘‘ paṭiccasamuppādañca vo , bhikkhave , desessāmi paṭiccasamuppanne ca dhamme ’’ ti imaṃ desanaṃ ārabhīti imamatthaṃ vibhāvento ‘‘ satthā imasmiṃ sutte ’’ tiādimāha .
Paccayassa bhāvo paccayattaṃ , paccayanibbattatā .
Asabhāvadhamme na labbhatīti ‘‘ sabhāvadhamme ’’ ti vuttaṃ .
Nanu ca jāti jarā maraṇañca sabhāvadhammo na hoti , yesaṃ pana khandhānaṃ jāti jarā maraṇañca , te eva sabhāvadhammā , atha kasmā desanāya te gahitāti ?
Nāyaṃ doso , jāti jarā maraṇañhi paccayanibbattānaṃ sabhāvadhammānaṃ vikāramattaṃ , naññesaṃ , tasmā te gahitāti .Uppādā vā tathāgatānan ti na vineyyapuggalānaṃ maggaphaluppatti viya jātipaccayā jarāmaraṇuppatti tathāgatuppādāyattā , atha kho sā tathāgatānaṃ uppādepi anuppādepi hotiyeva .
Tasmā sā kāmaṃ asaṅkhatā viya dhātu na niccā , tathāpi ‘‘ sabbakālikā ’’ ti etena jātipaccayato jarāmaraṇuppattīti dasseti .
Tenāha ‘‘ jātiyeva jarāmaraṇassa paccayo ’’ ti .
Jātipaccayāti ca jātisaṅkhātapaccayā .
Hetumhi nissakkavacanaṃ .
Ṭhitāva sā dhātu , yāyaṃ idappaccayatā jātiyā jarāmaraṇassa paccayatā tassa byabhicārābhāvato .
Idāni na kadāci jāti jarāmaraṇassa paccayo na hoti hotiyevāti jarāmaraṇassa paccayabhāve niyameti .
Ubhayenapi yathāvuttassa paccayabhāvo yattha
M2.49 hoti , tattha avassaṃbhāvitaṃ dasseti .
Tenāha bhagavā ‘‘ ṭhitāva sā dhātū ’’ ti .Dvīhi padehi .
Tiṭṭhantīti yassa vasena dhammānaṃ ṭhiti , sā idappaccayatā dhammaṭṭhitatā .
Dhammeti paccayuppanne dhamme .
Niyameti viseseti .
Hetugatavisesasamāyogo hi hetuphalassa evaṃ dhammatāniyāmo evāti .
Aparo nayo – ṭhitāva sā dhātūti yāyaṃ jarāmaraṇassa idappaccayatā ‘‘ jātipaccayā jarāmaraṇan ’’ ti , esā dhātu esa sabhāvo .
Tathāgatānaṃ uppādato pubbe uddhañca appaṭivijjhiyamāno , majjhe ca paṭivijjhiyamāno na tathāgatehi uppādito , atha kho sambhavantassa jarāmaraṇassa sabbakālaṃ jātipaccayato sambhavoti ṭhitāva sā dhātu , kevalaṃ pana sayambhuñāṇena abhisambujjhanato ‘‘ ayaṃ dhammo tathāgatena abhisambuddho ’’ ti pavedanato ca tathāgato ‘‘ dhammasāmī ’’ ti vuccati , na apubbassa uppādanato .
Tena vuttaṃ ‘‘ ṭhitāva sā dhātū ’’ ti .
Sā eva ‘‘ jātipaccayā jarāmaraṇan ’’ ti ettha vipallāsābhāvato evaṃ avabujjhamānassa etassa sabhāvassa , hetuno vā tatheva bhāvato ṭhitatāti dhammaṭṭhitatā , jāti vā jarāmaraṇassa uppādaṭṭhiti pavattaāyūhana-saṃyoga-palibodha-samudaya-hetupaccayaṭṭhitīti taduppādādibhāvenassā ṭhitatā ‘‘ dhammaṭṭhitatā ’’ ti phalaṃ pati sāmatthiyato hetumeva vadati .
Dhārīyati
V2.43 paccayehīti vā dhammo , tiṭṭhati tattha tadāyattavuttitāya phalanti ṭhiti , dhammassa ṭhiti dhammaṭṭhiti .
Dhammoti vā kāraṇaṃ paccayabhāvena phalassa dhāraṇato , tassa ṭhiti sabhāvo , dhammato ca añño sabhāvo natthīti dhammaṭṭhiti , paccayo .
Tenāha ‘‘ paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇan ’’ ti ( paṭi . ma . mātikā 4).
Dhammaṭṭhiti eva dhammaṭṭhitatā .
Sā eva dhātu ‘‘ jātipaccayā jarāmaraṇan ’’ ti imassa sabhāvassa , hetuno vā aññathattābhāvato ,‘‘ na jātipaccayā jarāmaraṇan ’’ ti viññāyamānassa ca tabbhāvābhāvato niyāmatā vavatthitabhāvoti dhammaniyāmatā .
Phalassa vā jarāmaraṇassa jātiyā sati sambhavo dhamme hetumhi ṭhitatāti dhammaṭṭhitatā , asati asambhavo dhammaniyāmatāti evaṃ phalena hetuṃ vibhāveti , taṃ ‘‘ ṭhitāva sā dhātū ’’ tiādinā vuttaṃ .Imesaṃ jarāmaraṇādīnaṃ paccayatāsaṅkhātaṃ idappaccayataṃ abhisambujjhati paccakkhakaraṇena
M2.50 abhimukhaṃ bujjhati yāthāvato paṭivijjhati , tato eva abhisameti abhimukhaṃ samāgacchati , ādito kathento ācikkhati , uddisatīti attho .Imesaṃ jarāmaraṇādīnaṃ paccayatāsaṅkhātaṃ idappaccayataṃ abhisambujjhati paccakkhakaraṇena
M2.50 abhimukhaṃ bujjhati yāthāvato paṭivijjhati , tato eva abhisameti abhimukhaṃ samāgacchati , ādito kathento ācikkhati , uddisatīti attho .Imesaṃ jarāmaraṇādīnaṃ paccayatāsaṅkhātaṃ idappaccayataṃ abhisambujjhati paccakkhakaraṇena
M2.50 abhimukhaṃ bujjhati yāthāvato paṭivijjhati , tato eva abhisameti abhimukhaṃ samāgacchati , ādito kathento ācikkhati , uddisatīti attho .Imesaṃ jarāmaraṇādīnaṃ paccayatāsaṅkhātaṃ idappaccayataṃ abhisambujjhati paccakkhakaraṇena
M2.50 abhimukhaṃ bujjhati yāthāvato paṭivijjhati , tato eva abhisameti abhimukhaṃ samāgacchati , ādito kathento ācikkhati , uddisatīti attho .Imesaṃ jarāmaraṇādīnaṃ paccayatāsaṅkhātaṃ idappaccayataṃ abhisambujjhati paccakkhakaraṇena
M2.50 abhimukhaṃ bujjhati yāthāvato paṭivijjhati , tato eva abhisameti abhimukhaṃ samāgacchati , ādito kathento ācikkhati , uddisatīti attho .Imesaṃ jarāmaraṇādīnaṃ paccayatāsaṅkhātaṃ idappaccayataṃ abhisambujjhati paccakkhakaraṇena
M2.50 abhimukhaṃ bujjhati yāthāvato paṭivijjhati , tato eva abhisameti abhimukhaṃ samāgacchati , ādito kathento ācikkhati , uddisatīti attho .Imesaṃ jarāmaraṇādīnaṃ paccayatāsaṅkhātaṃ idappaccayataṃ abhisambujjhati paccakkhakaraṇena
M2.50 abhimukhaṃ bujjhati yāthāvato paṭivijjhati , tato eva abhisameti abhimukhaṃ samāgacchati , ādito kathento ācikkhati , uddisatīti attho .Imesaṃ jarāmaraṇādīnaṃ paccayatāsaṅkhātaṃ idappaccayataṃ abhisambujjhati paccakkhakaraṇena
M2.50 abhimukhaṃ bujjhati yāthāvato paṭivijjhati , tato eva abhisameti abhimukhaṃ samāgacchati , ādito kathento ācikkhati , uddisatīti attho .Imesaṃ jarāmaraṇādīnaṃ paccayatāsaṅkhātaṃ idappaccayataṃ abhisambujjhati paccakkhakaraṇena
M2.50 abhimukhaṃ bujjhati yāthāvato paṭivijjhati , tato eva abhisameti abhimukhaṃ samāgacchati , ādito kathento ācikkhati , uddisatīti attho .Imesaṃ jarāmaraṇādīnaṃ paccayatāsaṅkhātaṃ idappaccayataṃ abhisambujjhati paccakkhakaraṇena
M2.50 abhimukhaṃ bujjhati yāthāvato paṭivijjhati , tato eva abhisameti abhimukhaṃ samāgacchati , ādito kathento ācikkhati , uddisatīti attho .Imesaṃ jarāmaraṇādīnaṃ paccayatāsaṅkhātaṃ idappaccayataṃ abhisambujjhati paccakkhakaraṇena
M2.50 abhimukhaṃ bujjhati yāthāvato paṭivijjhati , tato eva abhisameti abhimukhaṃ samāgacchati , ādito kathento ācikkhati , uddisatīti attho .Imesaṃ jarāmaraṇādīnaṃ paccayatāsaṅkhātaṃ idappaccayataṃ abhisambujjhati paccakkhakaraṇena
M2.50 abhimukhaṃ bujjhati yāthāvato paṭivijjhati , tato eva abhisameti abhimukhaṃ samāgacchati , ādito kathento ācikkhati , uddisatīti attho .Imesaṃ jarāmaraṇādīnaṃ paccayatāsaṅkhātaṃ idappaccayataṃ abhisambujjhati paccakkhakaraṇena
M2.50 abhimukhaṃ bujjhati yāthāvato paṭivijjhati , tato eva abhisameti abhimukhaṃ samāgacchati , ādito kathento ācikkhati , uddisatīti attho .Imesaṃ jarāmaraṇādīnaṃ paccayatāsaṅkhātaṃ idappaccayataṃ abhisambujjhati paccakkhakaraṇena
M2.50 abhimukhaṃ bujjhati yāthāvato paṭivijjhati , tato eva abhisameti abhimukhaṃ samāgacchati , ādito kathento ācikkhati , uddisatīti attho .Jātipaccayā jarāmaraṇantiādīsūti jātiādīnaṃ jarāmaraṇapaccayabhāvesu .
Jātipaccayā jarāmaraṇantiādīsūti jātiādīnaṃ jarāmaraṇapaccayabhāvesu .
Tehi tehi paccayehīti yāvatakehi paccayehi yaṃ phalaṃ uppajjamānārahaṃ , avikalehi teheva tassa uppatti , na ūnādhikehīti .
Tenāha ‘‘ anūnādhikehevā ’’ ti .
Yathā taṃ cakkhurūpālokamanasikārehi cakkhuviññāṇassa sambhavoti .
Tena taṃtaṃphalanipphādane tassā paccayasāmaggiyā tappakāratā tathatāti vuttāti dasseti .
Sāmaggin ti samodhānaṃ , samavāyanti attho .
Asambhavābhāvatoti anuppajjanassa abhāvato .
Tathāvidhapaccayasāmaggiyañhi satipi phalassa anuppajjane tassāvitathatā siyā .
Aññadhammapaccayehīti aññassa phaladhammassa paccayehi .
Aññadhammānuppattitoti tato aññassa phaladhammassa anuppajjanato .
Na hi kadāci cakkhurūpālokamanasikārehi sotaviññāṇassa sambhavo atthi .
Yadi siyā , tassā sāmaggiyā aññathatā nāma siyā , na cetaṃ atthīti ‘‘ anaññathatā ’’ ti vuttaṃ .
Paccayatoti paccayabhāvato .
Paccayasamūhatoti etthāpi eseva nayo .
Idappaccayā eva idappaccayatāti tā -saddena padaṃ vaḍḍhitaṃ yathā ‘‘ devoyeva devatā ’’ ti , idappaccayānaṃ samūho idappaccayatāti samūhattho tā saddo yathā ‘‘ janānaṃ samūho janatā ’’ ti imamatthaṃ sandhāyāha ‘‘ lakkhaṇaṃ panettha saddasatthato veditabban ’’ ti .
Tehi tehi paccayehīti yāvatakehi paccayehi yaṃ phalaṃ uppajjamānārahaṃ , avikalehi teheva tassa uppatti , na ūnādhikehīti .
Tenāha ‘‘ anūnādhikehevā ’’ ti .
Yathā taṃ cakkhurūpālokamanasikārehi cakkhuviññāṇassa sambhavoti .
Tena taṃtaṃphalanipphādane tassā paccayasāmaggiyā tappakāratā tathatāti vuttāti dasseti .
Sāmaggin ti samodhānaṃ , samavāyanti attho .
Asambhavābhāvatoti anuppajjanassa abhāvato .
Tathāvidhapaccayasāmaggiyañhi satipi phalassa anuppajjane tassāvitathatā siyā .
Aññadhammapaccayehīti aññassa phaladhammassa paccayehi .
Aññadhammānuppattitoti tato aññassa phaladhammassa anuppajjanato .
Na hi kadāci cakkhurūpālokamanasikārehi sotaviññāṇassa sambhavo atthi .
Yadi siyā , tassā sāmaggiyā aññathatā nāma siyā , na cetaṃ atthīti ‘‘ anaññathatā ’’ ti vuttaṃ .
Paccayatoti paccayabhāvato .
Paccayasamūhatoti etthāpi eseva nayo .
Idappaccayā eva idappaccayatāti tā -saddena padaṃ vaḍḍhitaṃ yathā ‘‘ devoyeva devatā ’’ ti , idappaccayānaṃ samūho idappaccayatāti samūhattho tā saddo yathā ‘‘ janānaṃ samūho janatā ’’ ti imamatthaṃ sandhāyāha ‘‘ lakkhaṇaṃ panettha saddasatthato veditabban ’’ ti .
Tehi tehi paccayehīti yāvatakehi paccayehi yaṃ phalaṃ uppajjamānārahaṃ , avikalehi teheva tassa uppatti , na ūnādhikehīti .
Tenāha ‘‘ anūnādhikehevā ’’ ti .
Yathā taṃ cakkhurūpālokamanasikārehi cakkhuviññāṇassa sambhavoti .
Tena taṃtaṃphalanipphādane tassā paccayasāmaggiyā tappakāratā tathatāti vuttāti dasseti .
Sāmaggin ti samodhānaṃ , samavāyanti attho .
Asambhavābhāvatoti anuppajjanassa abhāvato .
Tathāvidhapaccayasāmaggiyañhi satipi phalassa anuppajjane tassāvitathatā siyā .
Aññadhammapaccayehīti aññassa phaladhammassa paccayehi .
Aññadhammānuppattitoti tato aññassa phaladhammassa anuppajjanato .
Na hi kadāci cakkhurūpālokamanasikārehi sotaviññāṇassa sambhavo atthi .
Yadi siyā , tassā sāmaggiyā aññathatā nāma siyā , na cetaṃ atthīti ‘‘ anaññathatā ’’ ti vuttaṃ .
Paccayatoti paccayabhāvato .
Paccayasamūhatoti etthāpi eseva nayo .
Idappaccayā eva idappaccayatāti tā -saddena padaṃ vaḍḍhitaṃ yathā ‘‘ devoyeva devatā ’’ ti , idappaccayānaṃ samūho idappaccayatāti samūhattho tā saddo yathā ‘‘ janānaṃ samūho janatā ’’ ti imamatthaṃ sandhāyāha ‘‘ lakkhaṇaṃ panettha saddasatthato veditabban ’’ ti .
Tehi tehi paccayehīti yāvatakehi paccayehi yaṃ phalaṃ uppajjamānārahaṃ , avikalehi teheva tassa uppatti , na ūnādhikehīti .
Tenāha ‘‘ anūnādhikehevā ’’ ti .
Yathā taṃ cakkhurūpālokamanasikārehi cakkhuviññāṇassa sambhavoti .
Tena taṃtaṃphalanipphādane tassā paccayasāmaggiyā tappakāratā tathatāti vuttāti dasseti .
Sāmaggin ti samodhānaṃ , samavāyanti attho .
Asambhavābhāvatoti anuppajjanassa abhāvato .
Tathāvidhapaccayasāmaggiyañhi satipi phalassa anuppajjane tassāvitathatā siyā .
Aññadhammapaccayehīti aññassa phaladhammassa paccayehi .
Aññadhammānuppattitoti tato aññassa phaladhammassa anuppajjanato .
Na hi kadāci cakkhurūpālokamanasikārehi sotaviññāṇassa sambhavo atthi .
Yadi siyā , tassā sāmaggiyā aññathatā nāma siyā , na cetaṃ atthīti ‘‘ anaññathatā ’’ ti vuttaṃ .
Paccayatoti paccayabhāvato .
Paccayasamūhatoti etthāpi eseva nayo .
Idappaccayā eva idappaccayatāti tā -saddena padaṃ vaḍḍhitaṃ yathā ‘‘ devoyeva devatā ’’ ti , idappaccayānaṃ samūho idappaccayatāti samūhattho tā saddo yathā ‘‘ janānaṃ samūho janatā ’’ ti imamatthaṃ sandhāyāha ‘‘ lakkhaṇaṃ panettha saddasatthato veditabban ’’ ti .
Tehi tehi paccayehīti yāvatakehi paccayehi yaṃ phalaṃ uppajjamānārahaṃ , avikalehi teheva tassa uppatti , na ūnādhikehīti .
Tenāha ‘‘ anūnādhikehevā ’’ ti .
Yathā taṃ cakkhurūpālokamanasikārehi cakkhuviññāṇassa sambhavoti .
Tena taṃtaṃphalanipphādane tassā paccayasāmaggiyā tappakāratā tathatāti vuttāti dasseti .
Sāmaggin ti samodhānaṃ , samavāyanti attho .
Asambhavābhāvatoti anuppajjanassa abhāvato .
Tathāvidhapaccayasāmaggiyañhi satipi phalassa anuppajjane tassāvitathatā siyā .
Aññadhammapaccayehīti aññassa phaladhammassa paccayehi .
Aññadhammānuppattitoti tato aññassa phaladhammassa anuppajjanato .
Na hi kadāci cakkhurūpālokamanasikārehi sotaviññāṇassa sambhavo atthi .
Yadi siyā , tassā sāmaggiyā aññathatā nāma siyā , na cetaṃ atthīti ‘‘ anaññathatā ’’ ti vuttaṃ .
Paccayatoti paccayabhāvato .
Paccayasamūhatoti etthāpi eseva nayo .
Idappaccayā eva idappaccayatāti tā -saddena padaṃ vaḍḍhitaṃ yathā ‘‘ devoyeva devatā ’’ ti , idappaccayānaṃ samūho idappaccayatāti samūhattho tā saddo yathā ‘‘ janānaṃ samūho janatā ’’ ti imamatthaṃ sandhāyāha ‘‘ lakkhaṇaṃ panettha saddasatthato veditabban ’’ ti .
Na
V2.44 niccaṃ sassatanti aniccaṃ .
Jarāmaraṇaṃ na aniccaṃ saṅkhārānaṃ vikārabhāvato anipphannattā , tathāpi ‘‘ aniccan ’’ ti pariyāyena vuttaṃ .
Esa nayo saṅkhatādīsupi .Na
V2.44 niccaṃ sassatanti aniccaṃ .
Jarāmaraṇaṃ na aniccaṃ saṅkhārānaṃ vikārabhāvato anipphannattā , tathāpi ‘‘ aniccan ’’ ti pariyāyena vuttaṃ .
Esa nayo saṅkhatādīsupi .Na
V2.44 niccaṃ sassatanti aniccaṃ .
Jarāmaraṇaṃ na aniccaṃ saṅkhārānaṃ vikārabhāvato anipphannattā , tathāpi ‘‘ aniccan ’’ ti pariyāyena vuttaṃ .
Esa nayo saṅkhatādīsupi .Samāgantvā kataṃ sahiteheva paccayehi nibbattetabbato yathāsabhāvaṃ samecca sambhuyya paccayehi katanti saṅkhataṃ
M2.51 .
Paccayārahaṃ paccayaṃ paṭicca na vinā tena sahitasametameva uppannanti paṭiccasamuppannaṃ .
Tenāha ‘‘ paccaye nissāya uppannan ’’ ti .Samāgantvā kataṃ sahiteheva paccayehi nibbattetabbato yathāsabhāvaṃ samecca sambhuyya paccayehi katanti saṅkhataṃ
M2.51 .
Paccayārahaṃ paccayaṃ paṭicca na vinā tena sahitasametameva uppannanti paṭiccasamuppannaṃ .
Tenāha ‘‘ paccaye nissāya uppannan ’’ ti .Khayasabhāvan ti bhijjanasabhāvaṃ .
Vigacchanakasabhāvan ti sakabhāvato apagacchanakasabhāvaṃ .
Virajjanakasabhāvan ti palujjanakasabhāvaṃ .
Nirujjhanakasabhāvan ti khaṇabhaṅgavasena pabhaṅgusabhāvaṃ .
Khayasabhāvan ti bhijjanasabhāvaṃ .
Vigacchanakasabhāvan ti sakabhāvato apagacchanakasabhāvaṃ .
Virajjanakasabhāvan ti palujjanakasabhāvaṃ .
Nirujjhanakasabhāvan ti khaṇabhaṅgavasena pabhaṅgusabhāvaṃ .
Khayasabhāvan ti bhijjanasabhāvaṃ .
Vigacchanakasabhāvan ti sakabhāvato apagacchanakasabhāvaṃ .
Virajjanakasabhāvan ti palujjanakasabhāvaṃ .
Nirujjhanakasabhāvan ti khaṇabhaṅgavasena pabhaṅgusabhāvaṃ .
Khayasabhāvan ti bhijjanasabhāvaṃ .
Vigacchanakasabhāvan ti sakabhāvato apagacchanakasabhāvaṃ .
Virajjanakasabhāvan ti palujjanakasabhāvaṃ .
Nirujjhanakasabhāvan ti khaṇabhaṅgavasena pabhaṅgusabhāvaṃ .
Vuttanayenāti jarāya vuttanayena .
Janakappaccayānaṃ kammādīnaṃ .
Kiccānubhāvakkhaṇeti ettha kiccānubhāvo nāma yathā pavattamāne paccaye tassa phalaṃ uppajjati , tathā pavatti , evaṃ santassa pavattanakkhaṇe .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmiṃ khaṇe paccayo attano phaluppādanaṃ pati byāvaṭo nāma hoti , imasmiṃ khaṇe ye dhammā rūpādayo upalabbhanti tato pubbe , pacchā ca anupalabbhamānā , tesaṃ tato uppatti niddhārīyati , evaṃ jātiyāpi sā niddhāretabbā taṃkhaṇūpaladdhatoti .
Yadi evaṃ nippariyāyatova jātiyā kutoci uppatti siddhi , atha kasmā ‘‘ ekena pariyāyenā ’’ ti vuttanti ?
Jāyamānadhammānaṃ vikārabhāvena upaladdhabbattā .
Yadi nipphannadhammā viya jāti upalabbheyya , nippariyāyatova tassā kutoci uppatti siyā , na cevaṃ upalabbhati , atha kho anipphannattā vikārabhāvena upalabbhati .
Tasmā ‘‘ ekena pariyāyenettha aniccātiādīni yujjantī ’’ ti vuttaṃ .
Na pana jarāmaraṇe , janakappaccayānaṃ kiccānubhāvakkhaṇe tassa alabbhanato .
Teneva ‘‘ ettha ca aniccanti … pe … aniccaṃ nāma jātan ’’ ti vuttaṃ .
Vuttanayenāti jarāya vuttanayena .
Janakappaccayānaṃ kammādīnaṃ .
Kiccānubhāvakkhaṇeti ettha kiccānubhāvo nāma yathā pavattamāne paccaye tassa phalaṃ uppajjati , tathā pavatti , evaṃ santassa pavattanakkhaṇe .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmiṃ khaṇe paccayo attano phaluppādanaṃ pati byāvaṭo nāma hoti , imasmiṃ khaṇe ye dhammā rūpādayo upalabbhanti tato pubbe , pacchā ca anupalabbhamānā , tesaṃ tato uppatti niddhārīyati , evaṃ jātiyāpi sā niddhāretabbā taṃkhaṇūpaladdhatoti .
Yadi evaṃ nippariyāyatova jātiyā kutoci uppatti siddhi , atha kasmā ‘‘ ekena pariyāyenā ’’ ti vuttanti ?
Jāyamānadhammānaṃ vikārabhāvena upaladdhabbattā .
Yadi nipphannadhammā viya jāti upalabbheyya , nippariyāyatova tassā kutoci uppatti siyā , na cevaṃ upalabbhati , atha kho anipphannattā vikārabhāvena upalabbhati .
Tasmā ‘‘ ekena pariyāyenettha aniccātiādīni yujjantī ’’ ti vuttaṃ .
Na pana jarāmaraṇe , janakappaccayānaṃ kiccānubhāvakkhaṇe tassa alabbhanato .
Teneva ‘‘ ettha ca aniccanti … pe … aniccaṃ nāma jātan ’’ ti vuttaṃ .
Vuttanayenāti jarāya vuttanayena .
Janakappaccayānaṃ kammādīnaṃ .
Kiccānubhāvakkhaṇeti ettha kiccānubhāvo nāma yathā pavattamāne paccaye tassa phalaṃ uppajjati , tathā pavatti , evaṃ santassa pavattanakkhaṇe .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmiṃ khaṇe paccayo attano phaluppādanaṃ pati byāvaṭo nāma hoti , imasmiṃ khaṇe ye dhammā rūpādayo upalabbhanti tato pubbe , pacchā ca anupalabbhamānā , tesaṃ tato uppatti niddhārīyati , evaṃ jātiyāpi sā niddhāretabbā taṃkhaṇūpaladdhatoti .
Yadi evaṃ nippariyāyatova jātiyā kutoci uppatti siddhi , atha kasmā ‘‘ ekena pariyāyenā ’’ ti vuttanti ?
Jāyamānadhammānaṃ vikārabhāvena upaladdhabbattā .
Yadi nipphannadhammā viya jāti upalabbheyya , nippariyāyatova tassā kutoci uppatti siyā , na cevaṃ upalabbhati , atha kho anipphannattā vikārabhāvena upalabbhati .
Tasmā ‘‘ ekena pariyāyenettha aniccātiādīni yujjantī ’’ ti vuttaṃ .
Na pana jarāmaraṇe , janakappaccayānaṃ kiccānubhāvakkhaṇe tassa alabbhanato .
Teneva ‘‘ ettha ca aniccanti … pe … aniccaṃ nāma jātan ’’ ti vuttaṃ .
Savipassanāyāti ettha saha -saddo appadhānabhāvadīpano ‘‘ samakkhikaṃ , samakasan ’’ tiādīsu viya .
Appadhānabhūtā hi vipassanā , yathābhūtadassanamaggapaññā pajānāti .
‘‘ Purimaṃ antan ’’ ti vuccamāne paccuppannabhāvassapi gahaṇaṃ siyāti ‘‘ purimaṃ antaṃ atītan ’’ ti vuttaṃ .
Vijjamānatañca avijjamānatañcāti sassatāsaṅkaṃ nissāya ‘‘ ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhānan ’’ ti atīte attano vijjamānataṃ , adhiccasamuppattiāsaṅkaṃ nissāya ‘‘ yato pabhuti ahaṃ , tato pubbe na nu kho ahosin ’’ ti atīte attano avijjamānatañca kaṅkhati .
Kasmā ?
Vicikicchāya ākāradvayāvalambanato .
Tassā pana atītavatthutāya gahitattā sassatādhiccasamuppattiākāranissitatā dassitā eva .
Āsappanaparisappanapavattikaṃ katthacipi appaṭivattihetubhūtaṃ vicikicchaṃ kasmā uppādetīti na vicāretabbametanti dassento āha ‘‘ kiṃkāraṇanti na vattabban ’’ ti
M2.52 .
Kāraṇaṃ vā vicikicchāya ayonisomanasikāro , tassa andhabālaputhujjanabhāvo , ariyānaṃ adassāvitā cāti daṭṭhabbaṃ .‘‘ Purimaṃ antan ’’ ti vuccamāne paccuppannabhāvassapi gahaṇaṃ siyāti ‘‘ purimaṃ antaṃ atītan ’’ ti vuttaṃ .
Vijjamānatañca avijjamānatañcāti sassatāsaṅkaṃ nissāya ‘‘ ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhānan ’’ ti atīte attano vijjamānataṃ , adhiccasamuppattiāsaṅkaṃ nissāya ‘‘ yato pabhuti ahaṃ , tato pubbe na nu kho ahosin ’’ ti atīte attano avijjamānatañca kaṅkhati .
Kasmā ?
Vicikicchāya ākāradvayāvalambanato .
Tassā pana atītavatthutāya gahitattā sassatādhiccasamuppattiākāranissitatā dassitā eva .
Āsappanaparisappanapavattikaṃ katthacipi appaṭivattihetubhūtaṃ vicikicchaṃ kasmā uppādetīti na vicāretabbametanti dassento āha ‘‘ kiṃkāraṇanti na vattabban ’’ ti
M2.52 .
Kāraṇaṃ vā vicikicchāya ayonisomanasikāro , tassa andhabālaputhujjanabhāvo , ariyānaṃ adassāvitā cāti daṭṭhabbaṃ .‘‘ Purimaṃ antan ’’ ti vuccamāne paccuppannabhāvassapi gahaṇaṃ siyāti ‘‘ purimaṃ antaṃ atītan ’’ ti vuttaṃ .
Vijjamānatañca avijjamānatañcāti sassatāsaṅkaṃ nissāya ‘‘ ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhānan ’’ ti atīte attano vijjamānataṃ , adhiccasamuppattiāsaṅkaṃ nissāya ‘‘ yato pabhuti ahaṃ , tato pubbe na nu kho ahosin ’’ ti atīte attano avijjamānatañca kaṅkhati .
Kasmā ?
Vicikicchāya ākāradvayāvalambanato .
Tassā pana atītavatthutāya gahitattā sassatādhiccasamuppattiākāranissitatā dassitā eva .
Āsappanaparisappanapavattikaṃ katthacipi appaṭivattihetubhūtaṃ vicikicchaṃ kasmā uppādetīti na vicāretabbametanti dassento āha ‘‘ kiṃkāraṇanti na vattabban ’’ ti
M2.52 .
Kāraṇaṃ vā vicikicchāya ayonisomanasikāro , tassa andhabālaputhujjanabhāvo , ariyānaṃ adassāvitā cāti daṭṭhabbaṃ .Jātiliṅgupapattiyoti khattiyabrāhmaṇādijātiṃ , gahaṭṭhapabbajitādiliṅgaṃ , devamanussādiupapattiñca .
Nissāyāti upādāya .
Tasmiṃ
V2.45 kāle yaṃ santānaṃ majjhimaṃ pamāṇaṃ , tena yutto pamāṇiko , tadabhāvato adhikabhāvato vā ‘‘ appamāṇiko ’’ ti veditabbo .Kecīti sārasamāsācariyā .
Te hi ‘‘ kathaṃ nu kho ’’ ti issarena vā brahmunā vā pubbakatena vā ahetuto vā nibbattoti cintetīti vadanti .
Ahetuto nibbattikaṅkhāpi hi hetuparāmasanamevāti .
Kecīti sārasamāsācariyā .
Te hi ‘‘ kathaṃ nu kho ’’ ti issarena vā brahmunā vā pubbakatena vā ahetuto vā nibbattoti cintetīti vadanti .
Ahetuto nibbattikaṅkhāpi hi hetuparāmasanamevāti .
Paramparan ti pubbāparappavattiṃ .
Addhānan ti kālādhivacanaṃ , tañca bhummatthe upayogavacanaṃ daṭṭhabbaṃ .
Addhānan ti kālādhivacanaṃ , tañca bhummatthe upayogavacanaṃ daṭṭhabbaṃ .
Vijjamānatañca avijjamānatañcāti sassatāsaṅkaṃ nissāya ‘‘ bhavissāmi nu kho ahaṃ anāgatamaddhānan ’’ ti anāgate attano vijjamānataṃ , ucchedāsaṅkaṃ nissāya ‘‘ yasmiñca attabhāve ucchedanakaṅkhā , tato paraṃ nu kho bhavissāmī ’’ ti anāgate attano avijjamānatañca kaṅkhatīti heṭṭhā vuttanayena yojetabbaṃ .
Vijjamānatañca avijjamānatañcāti sassatāsaṅkaṃ nissāya ‘‘ bhavissāmi nu kho ahaṃ anāgatamaddhānan ’’ ti anāgate attano vijjamānataṃ , ucchedāsaṅkaṃ nissāya ‘‘ yasmiñca attabhāve ucchedanakaṅkhā , tato paraṃ nu kho bhavissāmī ’’ ti anāgate attano avijjamānatañca kaṅkhatīti heṭṭhā vuttanayena yojetabbaṃ .
Paccuppannaṃ addhānan ti addhāpaccuppannassa idhādhippetattā ‘‘ paṭisandhimādiṃ katvā ’’ tiādi vuttaṃ .
‘‘ Idaṃ kathaṃ , idaṃ kathan ’’ ti pavattanato kathaṃkathā , vicikicchā , sā assa atthīti kathaṃkathī .
Tenāha ‘‘ vicikicchī ’’ ti .
‘‘ Idaṃ kathaṃ , idaṃ kathan ’’ ti pavattanato kathaṃkathā , vicikicchā , sā assa atthīti kathaṃkathī .
Tenāha ‘‘ vicikicchī ’’ ti .
Kā ettha cintā ?
Ummattako viya bālaputhujjanoti paṭikacceva vuttanti adhippāyo .
Kā ettha cintā ?
Ummattako viya bālaputhujjanoti paṭikacceva vuttanti adhippāyo .
Taṃ mahāmātāya puttaṃ .
Muṇḍesun ti muṇḍena anicchantaṃ jāgaraṇakāle na sakkāti suttaṃ muṇḍesuṃ kuladhammavasena yathā ekacce kulatāpasā .
Rājabhayenāti ca vadanti .
Taṃ mahāmātāya puttaṃ .
Muṇḍesun ti muṇḍena anicchantaṃ jāgaraṇakāle na sakkāti suttaṃ muṇḍesuṃ kuladhammavasena yathā ekacce kulatāpasā .
Rājabhayenāti ca vadanti .
Sītibhūtan ti idaṃ madhurakabhāvappattiyā kāraṇavacanaṃ .
‘‘ Setabhūtan ’’ tipi pāṭho , udake ciraṭṭhānena setabhāvaṃ pattanti attho .
Sītibhūtan ti idaṃ madhurakabhāvappattiyā kāraṇavacanaṃ .
‘‘ Setabhūtan ’’ tipi pāṭho , udake ciraṭṭhānena setabhāvaṃ pattanti attho .
Sītibhūtan ti idaṃ madhurakabhāvappattiyā kāraṇavacanaṃ .
‘‘ Setabhūtan ’’ tipi pāṭho , udake ciraṭṭhānena setabhāvaṃ pattanti attho .
Sītibhūtan ti idaṃ madhurakabhāvappattiyā kāraṇavacanaṃ .
‘‘ Setabhūtan ’’ tipi pāṭho , udake ciraṭṭhānena setabhāvaṃ pattanti attho .
Attano khattiyabhāvaṃ kaṅkhati kaṇṇo viya sūtaputtasaññī , sūtaputtasaññīti sūriyadevaputtassa puttasaññī .
Jātiyā vibhāviyamānāya ‘‘ ahan ’’ ti tassa attano parāmasanaṃ sandhāyāha ‘‘ evampi siyā kaṅkhā ’’ ti .
Attano khattiyabhāvaṃ kaṅkhati kaṇṇo viya sūtaputtasaññī , sūtaputtasaññīti sūriyadevaputtassa puttasaññī .
Jātiyā vibhāviyamānāya ‘‘ ahan ’’ ti tassa attano parāmasanaṃ sandhāyāha ‘‘ evampi siyā kaṅkhā ’’ ti .
Manussāpi ca rājāno viyāti manussāpi ca keci ekacce rājāno viyāti adhippāyo .
Manussāpi ca rājāno viyāti manussāpi ca keci ekacce rājāno viyāti adhippāyo .
Manussāpi ca rājāno viyāti manussāpi ca keci ekacce rājāno viyāti adhippāyo .
Manussāpi ca rājāno viyāti manussāpi ca keci ekacce rājāno viyāti adhippāyo .
Manussāpi ca rājāno viyāti manussāpi ca keci ekacce rājāno viyāti adhippāyo .
Vuttanayameva ‘‘ saṇṭhānākāraṃ nissāyā ’’ tiādinā .
Etthāti ‘‘ kathaṃ nu khosmī ’’ ti pade .
Abbhantare jīvoti
M2.53 paraparikappitaṃ antarattānaṃ vadati .
Soḷasaṃsādīnan ti ādi -saddena sarīraparimāṇaaṅguṭṭha-yavaparamāṇuparimāṇatādike saṅgaṇhāti .Vuttanayameva ‘‘ saṇṭhānākāraṃ nissāyā ’’ tiādinā .
Etthāti ‘‘ kathaṃ nu khosmī ’’ ti pade .
Abbhantare jīvoti
M2.53 paraparikappitaṃ antarattānaṃ vadati .
Soḷasaṃsādīnan ti ādi -saddena sarīraparimāṇaaṅguṭṭha-yavaparamāṇuparimāṇatādike saṅgaṇhāti .Vuttanayameva ‘‘ saṇṭhānākāraṃ nissāyā ’’ tiādinā .
Etthāti ‘‘ kathaṃ nu khosmī ’’ ti pade .
Abbhantare jīvoti
M2.53 paraparikappitaṃ antarattānaṃ vadati .
Soḷasaṃsādīnan ti ādi -saddena sarīraparimāṇaaṅguṭṭha-yavaparamāṇuparimāṇatādike saṅgaṇhāti .Vuttanayameva ‘‘ saṇṭhānākāraṃ nissāyā ’’ tiādinā .
Etthāti ‘‘ kathaṃ nu khosmī ’’ ti pade .
Abbhantare jīvoti
M2.53 paraparikappitaṃ antarattānaṃ vadati .
Soḷasaṃsādīnan ti ādi -saddena sarīraparimāṇaaṅguṭṭha-yavaparamāṇuparimāṇatādike saṅgaṇhāti .Sattapaññatti jīvavisayāti diṭṭhigatikānaṃ matimattaṃ , paramatthato pana sā attabhāvavisayāvāti āha ‘‘ attabhāvassa āgatigatiṭṭhānan ’’ ti .
Yatāyaṃ āgato , yattha ca gamissati , taṃ ṭhānanti attho .
Sotāpanno adhippeto vicikicchāpahānassa diṭṭhattā .
Itarepi tayoti sakadāgāmīādayo avāritā eva .
‘‘ Ayañca … pe … sudiṭṭhā ’’ ti nippadesato saccasaṃpaṭivedhassa jotitattā .
Paccayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Āhāravaggavaṇṇanā niṭṭhitā .