8. Cetanāsuttavaṇṇanā
38. Yañcāti
V2.70 ettha ca -saddo aṭṭhāne .
Tena cetanāya viya pakappānānusayānampi viññāṇassa ṭhitiyā vakkhamānaṃyeva avisiṭṭhaṃ ārammaṇabhāvaṃ joteti .
Kāmaṃ tīsupi padesu ‘‘ pavatteti ’’ icceva attho vutto , vattanattho pana cetanādīnaṃ yathākkamaṃ cetayanapakappanānusayanarūpo visiṭṭhaṭṭho daṭṭhabbo .Tebhūmakakusalākusalacetanā gahitā kammaviññāṇassa paccayaniddhāraṇametanti .
Taṇhādiṭṭhikappā gahitā yathārahanti adhippāyo .
Aṭṭhasupi hi lobhasahagatacittesu taṇhākappo , tattha catūsveva diṭṭhikappoti .
Kāmaṃ anusayā lokiyakusalacetanāsupi anusentiyeva , akusalesu pana pavatti pākaṭāti ‘‘ dvādasannaṃ cetanānan ’’ ti vuttaṃ .
Sahajātakoṭiyāti idaṃ paccuppannāpi kāmarāgādayo anusayāva vuccanti taṃsadisatāyāti vuttaṃ .
Na hi kālabhedena lakkhaṇappabhedo atthīti .
Anāgatā eva hi kāmarāgādayo nippariyāyato ‘‘ anusayā ’’ ti vattabbataṃ arahanti .
Paccayuppanno
M2.82 vaṭṭatīti āha ‘‘ ārammaṇaṃ paccayo ’’ ti .Kammaviññāṇassa ṭhitatthan ti kammaviññāṇasseva pavattiyā .
Tasmiṃ paccaye satīti tasmiṃ cetanāpakappanānusayasaññite paccaye sati patiṭṭhā viññāṇassa hoti .
Santāne phaladānasamatthatāyeva hotīti ‘‘ patiṭṭhā hoti , tasmiṃ patiṭṭhite ’’ ti vuttaṃ .
Sanniṭṭhāpakacetanāvasena viruḷheti .
Patiṭṭhiteti hi iminā kammassa katabhāvo vutto ,‘‘ viruḷhe ’’ ti iminā upacitabhāvo .
Tenāha ‘‘ kammaṃ javāpetvā ’’ tiādi .
Tattha puretaraṃ uppannāhi kammacetanāhi laddhapaccayattā balappattāya sanniṭṭhāpakacetanāya kammaviññāṇaṃ laddhapatiṭṭhaṃ viruḷhamūlañca hotīti vuttaṃ ‘‘ nibbattamūle jāte ’’ ti .
Tathā hi sanniṭṭhāpakacetanā vipākaṃ dentaṃ anantare jātivasena deti upapajjavedanīyakammanti .
Tebhūmakacetanāyāti tebhūmakakusalākusalacetanāya .
Appavattanakkhaṇoti idha pavattanakkhaṇo jāyamānakkhaṇo .
Na jāyamānakkhaṇo appavattanakkhaṇo na kevalaṃ bhaṅgakkhaṇo appahīnānusayassa adhippetattā .
Appahīnakoṭiyāti asamucchinnabhāvena .
Tadidaṃ tebhūmakakusalākusalacetanāsu appavattamānāsu anusayānaṃ sahajātakoṭiādinā pavatti nāma natthi , vipākādīsu appahīnakoṭiyā pavattati karontassa abhāvatoti imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ .
Avāritattāti paṭipakkheti avāritabbattā .
Paccayova hoti viññāṇassa ṭhitiyā .
Paṭhamadutiyavārehi vaṭṭaṃ dassetvā tatiyavāre ‘‘ no ce ’’ tiādinā vivaṭṭaṃ dassitanti ‘‘ paṭhamapade tebhūmakakusalākusalacetanā nivattā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha nivattāti akaraṇato appavattiyā
V2.71 apagatā .
Taṇhādiṭṭhiyo nivattāti yojanā .
Vuttappakāresūti ‘‘ tebhūmakavipākesū ’’ tiādinā vuttappakāresu .Etthāti imasmiṃ sutte .
Ettha cetanāpakappanānaṃ pavattanavasena dhammaparicchedo dassitoti ‘‘ cetetīti tebhūmakakusalākusalacetanā gahitā ’’ tiādinayo idheva hotīti dassito .
Catassoti paṭighadvayamohamūlasamāgatā catasso akusalacetanā .
Catūsu akusalacetanāsūti yathāvuttāsu eva catūsu akusalacetanāsu , itarā pana ‘‘ na pakappetī ’’ ti iminā paṭikkhepena nivattāti .
Sutte āgataṃ vāretvāti ‘‘ no ca pakappetī ’’ ti evaṃ paṭikkhepavasena
M2.83 sutte āgataṃ vajjetvā .
‘‘ Na pakappetī ’’ ti hi iminā aṭṭhasu lobhasahagatacittesu sahajātakoṭiyā pavattaanusayo nivattito tesaṃ cittānaṃ appavattanato , tasmā taṃ ṭhānaṃ ṭhapetvāti attho .Purimasadisova purimanayesu vuttanayena gahetabbo dhammaparicchedattā .
Tadappatiṭṭhiteti samāsabhāvato vibhattilopo , sandhivasena da-kārāgamo , tassa appatiṭṭhitaṃ tadappatiṭṭhitaṃ , tasmiṃ tadappatiṭṭhiteti evamettha samāsapadasiddhi daṭṭhabbā .
Etthāti etasmiṃ tatiyavāre arahattamaggassa kiccaṃ kathitaṃ sabbaso anusayanibbattibhedanato .
Khīṇāsavassa kiccakaraṇantipi vattuṃ vaṭṭati sabbaso vedanādīnaṃ paṭikkhepabhāvato .
Nava lokuttaradhammātipi vattuṃ vaṭṭati maggapaṭipāṭiyā anusayasamugghāṭanato maggānantarāni phalāni , tadubhayārammaṇañca nibbānanti .
Viññāṇassāti kammaviññāṇassa .
Punabbhavasīsena anantarabhavasaṅgahitaṃ nāmarūpaṃ paṭisandhiviññāṇameva vā gahitanti āha ‘‘ punabbhavassa ca antare eko sandhī ’’ ti .
Bhavajātīnan ti ettha ‘‘ dutiyabhavassa tatiyabhave jātiyā ’’ ti evaṃ paramparavasena gahetabbaṃ .
Āyatiṃ punabbhavābhinibbattigahaṇena pana nānantariyato kammabhavo gahito , jātihetuphalasiddhipettha vuttā evāti veditabbaṃ .
Ettha ca ‘‘ no ce , bhikkhave , ceteti no ca pakappeti , atha kho anusetī ’’ ti evaṃ bhagavatā dutiyanaye pubbabhāge bhavanibbattakakusalākusalāyūhanaṃ , pakappanañca vināpi bhavesu diṭṭhādīnavassa yogino anusayapaccayā vipassanācetanāpi paṭisandhijanakā hotīti dassanatthaṃ kusalākusalassa appavatti cepi , tadā vijjamānatebhūmakavipākādidhammesu appahīnakoṭiyā anusayitakilesappaccayā bhavavajjassa kammaviññāṇassa patiṭṭhitatā hotīti dassanatthañca vutto .
‘‘ Na ceteti pakappeti anusetī ’’ ti ayaṃ nayo na gahito cetanaṃ vinā pakappanassa abhāvato .
Cetanāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
9. Dutiyacetanāsuttavaṇṇanā