2. Kaḷārasuttavaṇṇanā
32. Tassa therassa nāmaṃ jātisamudāgataṃ .
Nivattoti pubbe vaṭṭasotassa paṭisotaṃ gantuṃ āraddho , taṃ avisahanto anusotameva gacchanto , tato nivatto pariklesavidhame asaṃsaṭṭho viyutto hoti .
Ettha cetanāti vā assāso .
Hīnāyāvattanaṃ nāma kāmesu sāpekkhatāya , tattha ca nirapekkhatā tatiyamaggādhigamenāti dassento ‘‘ tayo magge ’’ tiādimāha .
Sāvakapāramīñāṇaṃ therassa arahattādhigamena nipphannaṃ , tasmā tassa taṃ uparimakoṭiyā assāso vutto .
Ugghāṭitāti vivaṭā , vūpasamitāti attho .
Tatthāti arahattappattiyaṃ .
Vicikicchābhāvan ti nibbematikataṃ .
Na
M2.74 evaṃ byākatāti ‘‘ khīṇā jātī ’’ tiādikā evaṃ uttānakaṃ na byākatā , pariyāyena pana byākatā .Kenacīti kenacipi kāraṇena .
Evaṃ uttānakaṃ byākarissati .
Tassa paccayassa khayāti tassa kammabhavasaṅkhātassa paccayassa avijjāya sahakāritāyaṃ saṅgahitassa khayā anuppādā nirodhā .
Khīṇasmin ti khīṇe .
Anuppādanirodhena niruddhe jātiyā yathāvutte paccaye .
Jātisaṅkhātaṃ phalaṃ khīṇaṃ anuppattidhammataṃ āpāditanti .
Viditaṃ ñātaṃ .
Ājānāti catusaccaṃ heṭṭhimamaggehi ñātaṃ anatikkamitvāva paṭivijjhatīti aññā aggamaggo .
Tadupacārena aggaphalaṃ idha ‘‘ aññā ’’ nāma .
Paccayoti bhavūpapattiyā paccayo paṭiccasamuppādo .
Meti mayā .
Aññāsi ākāraggahaṇena cittācāraṃ jānāti .
Tenāti bhagavatā .
Byākaraṇaṃ anumoditaṃ pañhabyākaraṇassa visayakatabhāvato .
Ayamassa visayoti ayaṃ vedanā assa sāriputtattherassa savisayo tattha visayabhāvena pavattattā .
Kiñcāpīti kiñcāpi sukhā vedanā ṭhitisukhā dukkhā vedanā vipariṇāmasukhā , adukkhamasukhā vedanā ñāṇasukhā .
Vipariṇāmakoṭiyāti aniccabhāvena sabbāva vedanā dukkhā nāma
V2.64 .
Sukhapaṭikkhepatopi hi sukhapītiyā pharaṇatāya sukhāti tikkhamattena vipariṇāmadukkhāti vipariṇāmato abhāvādhigamena sukhanirodhakkhaṇamattena .
Tathā hi vuttaṃ papañcasūdaniyaṃ ‘‘ sukhāya vedanāya atthibhāvo sukhan ’’ ti .
Sukhakāmo dukkhaṃ titikkhati .
Apariññātavatthukānañhi sukhavedanuparamo dukkhato upaṭṭhāti , tasmāyamattho viyogena dīpetabbo .
‘‘ Dukkhā vipariṇāmasukhā ’’ ti etthāpi eseva nayo .
Tathācāha papañcasūdaniyaṃ ‘‘ dukkhāya vedanāya natthibhāvo sukhan ’’ ti .
Dukkhavedanuparamo hi vuttānaṃ sukhato upaṭṭhāti evāti vadanti .
Tassa yogassa vūpasamena ‘‘ aho sukhaṃ jātan ’’ ti majjhattavedanāya jānanabhāvo yāthāvato avabujjhanaṃ sukhaṃ .
Adukkhamasukhāpi vedanā vijānantassa sukhaṃ hoti tassa sukhumatāya viññeyyabhāvato .
Yathā rūpārūpadhammānaṃ salakkhaṇato sāmaññalakkhaṇato ca sammadeva avabodho paramaṃ sukhaṃ .
Tenāha –
‘‘ YatoM2.75 yato sammasati , khandhānaṃ udayabbayaṃ ;
Labhatī pītipāmojjaṃ , amataṃ taṃ vijānatan ’’ ti .( dha . pa .374);
Aññāṇadukkhāti ajānanabhāvo adukkhamasukhāvedanāya dukkhaṃ .
Sammā vibhāgajānanasabhāvo ñāṇassa sambhavo .
Ñāṇasampayuttā hi ñāṇūpanissayā adukkhamasukhā vedanā pasatthākārā , yato sā iṭṭhā ceva iṭṭhaphalā cāti .
Ajānanabhāvoti ettha vuttavipariyāyena attho veditabbo .‘‘ Dukkhanti vidito ’’ ti pāḷi , aṭṭhakathāyaṃ pana viditanti paduddhāro kato , taṃ atthadassanamattanti daṭṭhabbaṃ .
Vedanāparicchedajānaneti ‘‘ tisso imā vedanā ’’ ti evaṃ paricchedato jānane .
Aññāsīti kadā aññāsi ?
Imasmiṃ desanākāleti vadanti , paṭivedhakāleti pana yuttaṃ .
Yathāpaṭividdhā hi vedanā idha therena desitāti .
Iminā kāraṇenāti ‘‘ yadaniccaṃ taṃ dukkhan ’’ ti vedanānaṃ aniccatāya dukkhabhāvajānanasaṅkhātena kāraṇena .
Taṃnimittaṃ hissa vedanāsu taṇhā na uppajjati .
Atippapañcoti ativitthāro .
Dukkhasmiṃ antogadhaṃ dukkhapariyāpannattā .
Dukkhan ti sabbaṃ vedayitaṃ dukkhaṃ saṅkhāradukkhabhāvato .
Ñātamatteti yāthāvato avabujjhanamatte .
Taṇhā na tiṭṭhatīti na santiṭṭhati nappavattati .
Kathaṃ vimokkhāti ajjhattabahiddhābhedesu vimuttā .
Hetumhi cetaṃ nissakkavacananti hetuatthena karaṇavacanena atthamāha ‘‘ katarena vimokkhenā ’’ ti .
Karaṇatthepi vā etaṃ nissakkavacananti
V2.65 tathā vuttaṃ .Abhinivesoti vipassanārambho .
Bahiddhādhammāpi daṭṭhabbāyeva sabbassapi pariññeyyassa parijānitabbato .
Ñāṇaṃ pavattetvā .
Teti ajjhattasaṅkhāre .
Vavatthapetvāti salakkhaṇato paricchinditvā .
Bahiddhā otāretīti bahiddhāsaṅkhāresu ñāṇaṃ otāreti .
Ajjhattaṃ otāretīti ajjhattasaṅkhāre sammasati .
Tatra tasmiṃ catukke .
Tesaṃ vavatthānakāleti tesaṃ ajjhattasaṅkhārānaṃ vipassanākāle .
Sabbupādānakkhayāti sabbaso upādānānaṃ khayā .
Kāmaṃ diṭṭhisīlabbataattavādupādānāni paṭhamamaggeneva khīyanti , kāmupādānaṃ pana aggamaggenāti tassa
M2.76 vasena ‘‘ sabbupādānakkhayā ’’ ti vadanto thero attano arahattapattiṃ byākaroti .Tenāha ‘‘ āsavā nānussavantī ’’ ti .
Satoti iminā sativepullappattiṃ dasseti .
Cakkhuto rūpe savantīti cakkhuviññāṇavīthiyaṃ tadanugatamanoviññāṇavīthiyañca rūpārammaṇā āsavā pavattantīti .
Kiñcāpi tattha kusalādīnampi pavatti atthi , kāmāsavādayo eva vaṇato yūsaṃ viya paggharaṇakaasucibhāvena sandanti , tathā sesavāresu .
Tenāha ‘‘ evan ’’ tiādi , tasmā te eva ‘‘ āsavā ’’ ti vuccanti .
Tattha hi paggharaṇakaasucimhi niruḷho āsavasaddo .
‘‘ Attānaṃ nāvajānāmī ’’ ti vuttattā ‘‘ omānapahānaṃ kathitan ’’ ti āha .
Tena āsavesu samudāyupalakkhaṇaṃ kathitanti daṭṭhabbaṃ .
Na hi seyyamānādippahānena vinā hīnamānaṃyeva pajahati .
Pajānanāti ‘‘ nāparaṃ itthattāyā ’’ ti vuttapajānanasampanno hotīti .
Sarūpabhedatopīti ‘‘ cattāro ’’ ti evaṃ parimāṇaparicchedatopi .
Idaṃ bhagavā dassento āhāti sambandho .
Idan ti ca ‘‘ ayampi kho ’’ tiādivacanaṃ sandhāyāha .
Asambhinnāya evāti yathānisinnāya eva , avuṭṭhitāya evāti attho .
Puggalathomanatthan ti desanākusalānaṃ ānandattherādīnaṃ puggalānaṃ pasaṃsanatthaṃ ukkaṃsanatthaṃ .
Dhammathomanatthan ti paṭipattidhammassa pasaṃsanatthaṃ .
Tepīti ānandattherādayo bhikkhūpi .
Dhammapaṭiggāhakā bhikkhū .
Attheti sīlādiatthe .
Dhammeti pāḷidhamme .
Assāti bhagavato .
Ānubhāvaṃ karissati ‘‘ divasañcepi bhagavā ’’ tiādinā .
Nan ti sāriputtattheraṃ .
Ahampi tatheva thomessāmi ‘‘ sā hi bhikkhū ’’ tiādinā .
Evaṃ cintesīti evaṃ vakkhamānena dhammadāyādadesanāya cintitākārena cintesi .
Tenāha ‘‘ yathā ’’ tiādi .
Ekajjhāsayāyāti
V2.66 samānādhippāyāya .
Matiyāti paññāya .
Ayaṃ desanā aggāti bhagavā dhammasenāpatiṃ guṇato evaṃ paggaṇhātīti katvā vuttaṃ .Pakāsetvāti guṇato pākaṭaṃ paññātaṃ katvā sabbasāvakehi seṭṭhabhāve ṭhapetukāmo .
Cittagatiyā cittavasena kāyassa pariṇāmanena ‘‘ ayaṃ kāyo idaṃ cittaṃ viya hotū ’’ ti kāyasamānagatikattādhiṭṭhānena .
Kathaṃ pana kāyo dandhappavattiko lahuparivattena cittena
M2.77 samānagatiko hotīti ?
Na sabbathā samānagatiko .
Yatheva hi kāyavasena cittavipariṇāmane cittaṃ sabbathā kāyena samānagatikaṃ hoti .
Na hi tadā cittaṃ sabhāvasiddhena attano khaṇena avattitvā dandhavuttikassa rūpadhammassa khaṇena vattituṃ sakkoti ,‘‘ idaṃ cittaṃ ayaṃ kāyo viya hotū ’’ ti panādhiṭṭhānena dandhagatikassa kāyassa anuvattanato yāva icchitaṭṭhānappatti hoti , tāva kāyagatianulomeneva hutvā santānavasena pavattamānaṃ cittaṃ kāyagatiyā pariṇāmitaṃ nāma hoti , evaṃ ‘‘ ayaṃ kāyo idaṃ cittaṃ viya hotū ’’ ti adhiṭṭhānena pageva sukhalahusaññāya sampāditattā abhāvitiddhipādānaṃ viya dandhaṃ avattitvā yathā lahukatipayacittavāreheva icchitaṭṭhānappati hoti , evaṃ pavattarūpatā viññāyatīti .Adhippāyānurūpameva tassa bhagavato thomanāya katattā .
Idaṃ nāma atthajātaṃ bhagavā pucchissatīti pubbe mayā aviditaṃ apassaṃ .
Āsayajānanatthan ti ‘‘ evaṃ byākarontena satthu ajjhāsayo gahito hotī ’’ ti evaṃ satthu ajjhāsayajānanatthaṃ .
Dutiyaṃ pañhaṃ pucchanto bhagavā paṭhamaṃ pañhaṃ anumodi dutiyaṃ pañhaṃ pucchanteneva paṭhamapañhavissajjanassa sampaṭicchitabhāvato .
Etaṃ ahosīti etaṃ parivitakkanaṃ ahosi .
Assāti kaḷārakhattiyassa bhikkhuno .
Dhamme dahatīti dhammadhātu , sāvakapāramīñāṇaṃ , sāvakavisaye dhamme dahati yāthāvato ajite katvā ṭhapetīti attho .
Tenāha ‘‘ dhammadhātū ’’ tiādi .
Sabbaññutaññāṇagatikameva visaye .
Gocaradhammeti gocarabhūte ñeyyadhamme .
Kaḷārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .