9. Bālapaṇḍitasuttavaṇṇanā
19. Avijjā nīvaraṇā bhavādi-ādīnavassa nivāritapaṭicchādikā etassāti avijjānīvaraṇo , avijjāya nivutoti āha ‘‘ avijjāya nivāritassā ’’ ti .
Ayaṃ kāyoti bālassa appahīnakilesassa paccuppannaṃ attabhāvaṃ rakkhaṃ katvā avijjāya paṭicchāditādīnave ayāthāvadassanavasena
V2.40 taṇhāya paṭiladdhacittassa taṃtaṃbhavūpagā saṅkhārā saṅkharīyanti .
TehiM2.46 ca attabhāvassa abhinibbatti , tasmā ayañca avijjāya kāyo nibbattoti .
Assāti bālassa .Ayaṃ atthoti ‘‘ ayaṃ kāyo nāmarūpanti ca vutto ’’ ti attho dīpetabbo upādānakkhandhasaḷāyatanasaṅgahato tesaṃ dhammānaṃ .
Evametaṃ dvayan ti evaṃ avijjāya nivāritattā , taṇhāya ca saṃyuttattā evaṃ saparasantānagatasaviññāṇakakāyasaṅkhātaṃ dvayaṃ hoti .
Aññatthāti suttantaresu .
‘‘ Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ , tiṇṇaṃ saṅgati phasso ’’ tiādinā ( ma . ni .1.204,400;3.421,425-426; saṃ . ni .2.43-45;4.60-61; kathā .465,467) ajjhattikabāhirāyatanāni bhinditvā cakkhurūpādidvayāni paṭicca cakkhusamphassādayo vuttā , idha pana abhinditvā cha ajjhattikabāhirāyatanāni paṭicca cakkhusamphassādayo vuttā ‘‘ dvayaṃ paṭicca phasso ’’ ti , tasmā mahādvayaṃ nāma kiretaṃ anavasesato ajjhattikabāhirāyatanānaṃ gahitattā .
Ajjhattikabāhirāni āyatanānīti etthāpi hi saḷāyatanāni saṅgahitāneva .
Phassakāraṇānīti phassapavattiyā paccayāni .
Yehīti hetudassanamattanti āha ‘‘ yehi kāraṇabhūtehī ’’ ti .
Phasso eva phusanakicco , na phassāyatanānīti vuttaṃ ‘‘ phassena phuṭṭho ’’ ti .
Paripuṇṇavasenāti avekallavasena .
Aparipuṇṇāyatanānaṃ hīnāni phassassa kāraṇāni honti , tesaṃ viyāti ‘‘ etesaṃ vā aññatarenā ’’ ti vuttaṃ .
Kāyanibbattanādimhīti saviññāṇakassa kāyassa nibbattanaṃ kāyanibbattanaṃ , kāyo vā nibbattati etenāti kāyanibbattanaṃ , kilesābhisaṅkhārā .
Ādi saddena phassasaḷāyatanādisaṅgaho .
Adhikaṃ payasati payuñjati etenāti adhippayāso , visesakāraṇanti āha ‘‘ adhikapayogo ’’ ti .
Bhagavā amhākaṃ uppādakabhāvena mūlabhāvena bhagavaṃmūlakā .
Ime dhammāti ime kāraṇadhammā .
Yehi mayaṃ bālapaṇḍitānaṃ samānepi kāyanibbattanādimhi visesaṃ jāneyyāma , tenāha ‘‘ pubbe kassapasammāsambuddhena uppāditā ’’ tiādi .
Ājānāmāti abhimukhaṃ paccakkhato jānāma .
Paṭivijjhāmāti tasseva vevacanaṃ , adhigacchāmāti attho .
Netāti amhākaṃ santāne pāpetā .
Vinetāti yathā alamariyañāṇadassanaviseso hoti , evaṃ visesato netā , tadaṅgavinayādivasena vā vinetā .
Anunetāti anurūpaṃ netā .
Antarantarā yathādhammapaññattiyā paññāpitānaṃ dhammānaṃ anurūpato dassanaṃ hotīti āha ‘‘ yathāsabhāvato
M2.47 … pe … dassetā ’’ ti .Āpāthaṃ upagacchantānaṃ bhagavā paṭisaraṇaṃ samosaraṇaṭṭhānanti bhagavaṃpaṭisaraṇā dhammā .
Tenāha ‘‘ catubhūmakadhammā ’’ tiādi .
Paṭisarati paṭivijjhatīti paṭisaraṇaṃ , tasmā paṭivijjhanavasena bhagavā paṭisaraṇaṃ etesanti bhagavaṃpaṭisaraṇā .
Tenāha ‘‘ api cā ’’ tiādi .
Phasso āgacchatīti
V2.41 paṭivijjhanakavasena phasso ñāṇassa āpāthaṃ āgacchati , āpāthaṃ āgacchantoyeva so atthato ‘‘ ahaṃ kinnāmo ’’ ti nāmaṃ pucchanto viya , bhagavā cassa nāmaṃ karonto viya hotīti vuttaṃ ‘‘ ahaṃ bhagavā ’’ tiādi .Upaṭṭhātūti ñāṇassa paccupaṭṭhātu .
Bhagavantaṃyeva paṭibhātūti bhagavato eva bhāgo hotu , bhagavāva naṃ attano bhāgaṃ katvā vissajjetūti attho , bhagavato bhāgo yadidaṃ dhammassa akkhānaṃ , amhākaṃ pana savanaṃ bhāgoti ayamettha adhippāyo .
Evañhi saddalakkhaṇena sameti .
Keci pana paṭibhātūti atthaṃ vadanti ñāṇena dissatu desīyatūti vā attho .
Tenāha ‘‘ tumheyeva no kathetvā dethāti attho ’’ ti .
Bālassa paṇḍitassa ca kāyassa nibbattiyā paccayabhūtā avijjā ca taṇhā ca .
Tenāha ‘‘ kammaṃ … pe … niruddhā ’’ ti .
Javāpetvāti gahitajavanaṃ katvā , yathā paṭisandhiṃ ākaḍḍhituṃ samatthaṃ hoti , evaṃ katvā .
Yadi niruddhā , kathaṃ appahīnāti vuttanti āha ‘‘ yathā panā ’’ tiādi .
Bhavati hi taṃsadisepi tabbohāro yathā ‘‘ sā eva tittirī , tāneva osadhāni , tasseva kammassa vipākāvasesenā ’’ ti ca .
Dukkhakkhayāyāti tadatthavisesanatthanti āha ‘‘ khayatthāyā ’’ ti .
Paṭisandhikāyan ti paṭisandhigahaṇapubbakaṃ kāyaṃ .
Pāḷiyaṃ ‘‘ bālenā ’’ ti karaṇavacanaṃ nissakketi āha ‘‘ bālato ’’ ti .
Bhāvinā saha paṭisandhinā sappaṭisandhiko .
Yo pana ekantato tenattabhāvena arahattaṃ pattuṃ bhabbo , so bhāvinā paṭisandhinā ‘‘ appaṭisandhiko ’’ ti , tato visesanatthaṃ ‘‘ sappaṭisandhiko ’’ ti vuttaṃ .
Kiñcāpi vuttaṃ , so ca yāva ariyabhūmiṃ na okkamati , tāva bāladhammasamaṅgī evāti katvā ‘‘ sabbopi puthujjano bālo ’’ ti vuttaṃ .
Tathā hi ‘‘ appaṭisandhiko khīṇāsavo paṇḍito ’’ ti khīṇāsava-saddena appaṭisandhiko visesito .
Yadi evaṃ sekkhā kathanti āha ‘‘ sotāpannā ’’ tiādi .
Te hi sikhāpattapaṇḍiccabhāvalakkhaṇābhāvato paṇḍitāti na vattabbā khīṇāsavā viya , balavatarānaṃ
M2.48 pana bāladhammānaṃ pahīnattā bālātipi na vattabbā puthujjanā viya .
Bhajiyamānā pana catusaccasampaṭivedhaṃ upādāya paṇḍitapakkhaṃ bhajanti , na bālapakkhaṃ vuttakāraṇenāti .