7. Sattakanipāto
1. Uttarātherīgāthāvaṇṇanā
SattakanipāteM0.167V0.181P0.161 musalāni gahetvānāti uttarāya theriyā gāthā .
Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī , anukkamena sambhāvitakusalamūlā samupacitavimokkhasambhārā paripakkavimuttiparipācanīyadhammā hutvā , imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ aññatarasmiṃ kulagehe nibbattitvā uttarāti laddhanāmā anukkamena viññutaṃ patvā paṭācārāya theriyā santikaṃ upasaṅkami .
Therī tassā dhammaṃ kathesi .
Sā dhammaṃ sutvā saṃsāre jātasaṃvegā sāsane abhippasannā hutvā pabbaji .
Pabbajitvā ca katapubbakiccā paṭācārāya theriyā santike vipassanaṃ paṭṭhapetvā bhāvanamanuyuñjantī upanissayasampannatāya indriyānaṃ paripākaṃ gatattā ca na cirasseva vipassanaṃ ussukkāpetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi .
Arahattaṃ pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā udānavasena –
M0.167V0.181P0.161 musalāni gahetvānāti uttarāya theriyā gāthā .
Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī , anukkamena sambhāvitakusalamūlā samupacitavimokkhasambhārā paripakkavimuttiparipācanīyadhammā hutvā , imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ aññatarasmiṃ kulagehe nibbattitvā uttarāti laddhanāmā anukkamena viññutaṃ patvā paṭācārāya theriyā santikaṃ upasaṅkami .
Therī tassā dhammaṃ kathesi .
Sā dhammaṃ sutvā saṃsāre jātasaṃvegā sāsane abhippasannā hutvā pabbaji .
Pabbajitvā ca katapubbakiccā paṭācārāya theriyā santike vipassanaṃ paṭṭhapetvā bhāvanamanuyuñjantī upanissayasampannatāya indriyānaṃ paripākaṃ gatattā ca na cirasseva vipassanaṃ ussukkāpetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi .
Arahattaṃ pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā udānavasena – 175.
‘‘ Musalāni gahetvāna , dhaññaṃ koṭṭenti māṇavā ;
Puttadārāni posentā , dhanaṃ vindanti māṇavā .
176.
‘‘ Ghaṭetha buddhasāsane , yaṃ katvā nānutappati ;
Khippaṃ pādāni dhovitvā , ekamantaṃ nisīdatha .
177.
‘‘ Cittaṃ upaṭṭhapetvāna , ekaggaṃ susamāhitaṃ ;
Paccavekkhatha saṅkhāre , parato no ca attato .
178.
‘‘ Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā , paṭācārānusāsaniṃ ;
Pāde pakkhālayitvāna , ekamante upāvisiṃ .
179.
‘‘ Rattiyā
V0.182 purime yāme , pubbajātimanussariṃ ;Rattiyā majjhime yāme , dibbacakkhuṃ visodhayiṃ .
180.
‘‘ Rattiyā pacchime yāme , tamokkhandhaṃ padālayiṃ ;
Tevijjā atha vuṭṭhāsiṃ , katā te anusāsanī .
181.
‘‘ Sakkaṃva
M0.168 devā tidasā , saṅgāme aparājitaṃ ;
Purakkhatvā vihassāmi , tevijjāmhi anāsavā ’’ ti .
–
ImāP0.162 gāthā abhāsi .Tattha cittaṃ upaṭṭhapetvānāti bhāvanācittaṃ kammaṭṭhāne upaṭṭhapetvā .
Kathaṃ ?
Ekaggaṃ susamāhitaṃ paccavekkhathāti paṭipattiṃ avekkhatha , saṅkhāre aniccātipi , dukkhātipi , anattātipi lakkhaṇattayaṃ vipassathāti attho .
Idañca ovādakāle attano aññesañca bhikkhunīnaṃ theriyādīnaṃ ovādassa anuvādavasena vuttaṃ .
Paṭācārānusāsanin ti paṭācārāya theriyā anusiṭṭhiṃ .
‘‘ Paṭācārāya sāsanan ’’ tipi vā pāṭho .
Atha vuṭṭhāsin ti tevijjābhāvappattito pacchā āsanato vuṭṭhāsiṃ .
Ayampi therī ekadivasaṃ paṭācārāya theriyā santike kammaṭṭhānaṃ sodhetvā attano vasanaṭṭhānaṃ pavisitvā pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdi .
‘‘ Na tāvimaṃ pallaṅkaṃ bhindissāmi , yāva me na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccatī ’’ ti nicchayaṃ katvā sammasanaṃ ārabhitvā , anukkamena vipassanaṃ ussukkāpetvā maggapaṭipāṭiyā abhiññāpaṭisambhidāparivāraṃ arahattaṃ patvā ekūnavīsatiyā paccavekkhaṇāñāṇāya pavattāya ‘‘ idānimhi katakiccā ’’ ti somanassajātā imā gāthā udānetvā pāde pasāresi aruṇuggamanavelāyaṃ .
Tato sammadeva vibhātāya rattiyā theriyā santikaṃ upagantvā imā gāthā paccudāhāsi .
Tena vuttaṃ ‘‘ katā te anusāsanī ’’ tiādi .
Sesaṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayameva .
Uttarātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Cālātherīgāthāvaṇṇanā
Satiṃ
V0.183 upaṭṭhapetvānātiādikā cālāya theriyā gāthā .
Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinitvā imasmiṃ buddhuppāde magadhesu nālakagāme rūpasāribrāhmaṇiyā kucchimhi nibbatti .
Tassā nāmaggahaṇadivase cālāti nāmaṃ akaṃsu , tassā kaniṭṭhāya upacālāti , atha tassā kaniṭṭhāya sīsūpacālātiM0.169 .
Imā tissopiP0.163 dhammasenāpatissa kaniṭṭhabhaginiyo , imāsaṃ puttānampi tiṇṇaṃ idameva nāmaṃ .
Ye sandhāya theragāthāya ‘‘ cāle upacāle sīsūpacāle ’’ ti ( theragā .42) āgataṃ .
Imā pana tissopi bhaginiyo ‘‘ dhammasenāpati pabbajī ’’ ti sutvā ‘‘ na hi nūna so orako dhammavinayo , na sā orikā pabbajjā , yattha amhākaṃ ayyo pabbajito ’’ ti ussāhajātā tibbacchandā assumukhaṃ rudamānaṃ ñātiparijanaṃ pahāya pabbajiṃsu .
Pabbajitvā ca ghaṭentiyo vāyamantiyo nacirasseva arahattaṃ pāpuṇiṃsu .
Arahattaṃ pana patvā nibbānasukhena phalasukhena viharanti .
Tāsu cālā bhikkhunī ekadivasaṃ pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantā andhavanaṃ pavisitvā divāvihāraṃ nisīdi .
Atha naṃ māro upasaṅkamitvā kāmehi upanesi .
Yaṃ sandhāya sutte vuttaṃ –
‘‘ Atha kho cālā bhikkhunī pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaraṃ ādāya sāvatthiṃ piṇḍāya pāvisi .
Sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantā yena andhavanaṃ , tenupasaṅkami divāvihārāya .
Andhavanaṃ ajjhogāhetvā aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisīdi .
Atha kho māro pāpimā yena cālā bhikkhunī , tenupasaṅkami , upasaṅkamitvā cālaṃ bhikkhuniṃ etadavocā ’’ ti ( saṃ . ni .1.167).
Andhavanamhi divāvihāraṃ nisinnaṃ māro upasaṅkamitvā brahmacariyavāsato vicchinditukāmo ‘‘ kaṃ nu uddissa muṇḍāsī ’’ tiādiṃ pucchi .
Athassa satthu guṇe dhammassa ca niyyānikabhāvaṃ pakāsetvā attano katakiccabhāvavibhāvanena tassa visayātikkamaṃ pavedesi .
TaṃV0.184 sutvā māro dukkhī dummano tatthevantaradhāyi .
Atha sā attanā mārena ca bhāsitā gāthā udānavasena kathentī – 182.
‘‘ Satiṃ upaṭṭhapetvāna , bhikkhunī bhāvitindriyā ;
Paṭivijjhi padaṃ santaṃ , saṅkhārūpasamaṃ sukhaṃ .
183.
‘‘ Kaṃ
M0.170 nu uddissa muṇḍāsi , samaṇī viya dissati ;Na
P0.164 ca rocesi pāsaṇḍe , kimidaṃ carasi momuhā . 184.
‘‘ Ito bahiddhā pāsaṇḍā , diṭṭhiyo upanissitā ;
Na te dhammaṃ vijānanti , na te dhammassa kovidā .
185.
‘‘ Atthi sakyakule jāto , buddho appaṭipuggalo ;
So me dhammamadesesi , diṭṭhīnaṃ samatikkamaṃ .
186.
‘‘ Dukkhaṃ dukkhasamuppādaṃ , dukkhassa ca atikkamaṃ ;
Ariyaṃ caṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ , dukkhūpasamagāminaṃ .
187.
‘‘ Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā , vihariṃ sāsane ratā ;
Tisso vijjā anuppattā , kataṃ buddhassa sāsanaṃ .
188.
‘‘ Sabbattha vihatā nandī , tamokkhandho padālito ;
Evaṃ jānāhi pāpima , nihato tvamasi antakā ’’ ti .
–
Imā gāthā abhāsi .
Tattha satiṃ upaṭṭhapetvānāti satipaṭṭhānabhāvanāvasena kāyādīsu asubhadukkhāniccānattavasena satiṃ suṭṭhu upaṭṭhitaṃ katvā .
Bhikkhunīti attānaṃ sandhāya vadati .
Bhāvitindriyāti ariyamaggabhāvanāya bhāvitasaddhādipañcindriyā .
Paṭivijjhi padaṃ santan ti santaṃ padaṃ
V0.185 nibbānaṃ sacchikiriyāpaṭivedhena paṭivijjhi sacchākāsi .
Saṅkhārūpasaman ti sabbasaṅkhārānaṃ upasamahetubhūtaṃ .
Sukhan ti accantasukhaṃ .‘‘ Kaṃ nu uddissā ’’ ti gāthā mārena vuttā .
Tatrāyaṃ saṅkhepattho – imasmiṃ loke bahū samayā tesañca desetāro bahū eva titthakarā , tesu kaṃ nu kho tvaṃ uddissa muṇḍāsi muṇḍitakesā asi .
Na kevalaṃ muṇḍāva , atha kho kāsāvadhāraṇena ca samaṇī viya dissati .
Na ca rocesi pāsaṇḍeti tāpasaparibbājakādīnaṃ ādāsabhūte pāsaṇḍe te te samayantare neva rocesi .
Kimidaṃ carasi momuhāti kiṃ nāmidaṃ , yaṃ pāsaṇḍavihitaṃ ujuṃ nibbānamaggaṃ pahāya
P0.165 ajja kālikaṃ kumaggaṃ paṭipajjantī ativiya mūḷhā carasi paribbhamasīti .
TaṃM0.171 sutvā therī paṭivacanadānamukhena taṃ tajjentī ‘‘ ito bahiddhā ’’ tiādimāha .
Tattha ito bahiddhā pāsaṇḍā nāma ito sammāsambuddhassa sāsanato bahiddhā kuṭīsakabahukārādikā .
Te hi sattānaṃ taṇhāpāsaṃ diṭṭhipāsañca ḍenti oḍḍentīti pāsaṇḍāti vuccati .
Tenāha –
‘‘ diṭṭhiyo upanissitā ’’ ti sassatadiṭṭhigatāni upecca nissitā , diṭṭhigatāni ādiyiṃsūti attho .
Yadaggena ca diṭṭhisannissitā , tadaggena pāsaṇḍasannissitā .
Na te dhammaṃ vijānantīti ye pāsaṇḍino sassatadiṭṭhigatasannissitā ‘‘ ayaṃ pavatti evaṃ pavattatī ’’ ti pavattidhammampi yathābhūtaṃ na vijānanti .
Na te dhammassa kovidāti ‘‘ ayaṃ nivatti evaṃ nivattatī ’’ ti nivattidhammassāpi akusalā , pavattidhammamaggepi hi te saṃmūḷhā , kimaṅgaṃ pana nivattidhammeti .
Evaṃ pāsaṇḍavādānaṃ aniyyānikataṃ dassetvā idāni kaṃ nu uddissa muṇḍāsīti pañhaṃ vissajjetuṃ ‘‘ atthi sakyakule jāto ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha diṭṭhīnaṃ samatikkaman ti sabbāsaṃ diṭṭhīnaṃ samatikkamanupāyaṃ diṭṭhijālaviniveṭhanaṃ .
Sesaṃ vuttanayameva .Cālātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Upacālātherīgāthāvaṇṇanā
Satimatītiādikā upacālāya theriyā gāthā .
Tassā vatthu cālāya theriyā vatthumhi vuttameva .
Ayampi hi cālā viya pabbajitvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ patvā udānentī –
189.
‘‘ Satimatī
V0.186 cakkhumatī , bhikkhunī bhāvitindriyā ;
Paṭivijjhi padaṃ santaṃ , akāpurisasevitan ’’ ti .
–
Imaṃ gāthaṃ abhāsi .Tattha satimatīti satisampannā , pubbabhāge
P0.166 paramena satinepakkena samannāgatā hutvā pacchā ariyamaggassa bhāvitattā sativepullappattiyā uttamāya satiyā samannāgatāti attho .
Cakkhumatīti paññācakkhunā samannāgatā , ādito udayatthagāminiyā paññāya ariyāya nibbedhikāya samannāgatāM0.172 hutvā paññāvepullappattiyā paramena paññācakkhunā samannāgatāti vuttaṃ hoti .
Akāpurisasevitan ti alāmakapurisehi uttamapurisehi ariyehi buddhādīhi sevitaṃ .‘‘ Kinnu jātiṃ na rocesī ’’ ti gāthā theriṃ kāmesu upahāretukāmena mārena vuttā .
‘‘ Kiṃ nu tvaṃ bhikkhuni na rocesī ’’ ti ( saṃ . ni .1.167) hi mārena puṭṭhā therī āha –
‘‘ jātiṃ khvāhaṃ , āvuso , na rocemī ’’ ti .
Atha naṃ māro jātassa kāmā paribhogā , tasmā jātipi icchitabbā , kāmāpi paribhuñjitabbāti dassento –
190.
‘‘ Kinnu jātiṃ na rocesi , jāto kāmāni bhuñjati ;
Bhuñjāhi kāmaratiyo , māhu pacchānutāpinī ’’ ti .
–
Gāthamāha .
Tassattho – kiṃ nu taṃ kāraṇaṃ , yena tvaṃ upacāle jātiṃ na rocesi na roceyyāsi , na taṃ kāraṇaṃ atthi .
Yasmā jāto kāmāni bhuñjati idha jāto kāmaguṇasaṃhitāni rūpādīni paṭisevanto kāmasukhaṃ paribhuñjati .
Na hi ajātassa taṃ atthi , tasmā bhuñjāhi kāmaratiyo kāmakhiḍḍāratiyo anubhava .
Māhu pacchānutāpinī ‘‘ yobbaññe sati vijjamānesu bhogesu na mayā kāmasukhamanubhūtan ’’ ti pacchānutāpinī mā ahosi .
Imasmiṃ loke dhammā nāma yāvadeva atthādhigamattho attho ca kāmasukhatthoti pākaṭoyamatthoti adhippāyo .
Taṃ
V0.187 sutvā therī jātiyā dukkhanimittataṃ attano ca tassa visayātikkamaṃ vibhāvetvā tajjentī – 191.
‘‘ Jātassa
P0.167 maraṇaṃ hoti , hatthapādāna chedanaṃ ;Vadhabandhapariklesaṃ , jāto dukkhaṃ nigacchati .
192.
‘‘ Atthi sakyakule jāto , sambuddho aparājito ;
So me dhammamadesesi , jātiyā samatikkamaṃ .
193.
‘‘ Dukkhaṃ
M0.173 dukkhasamuppādaṃ , dukkhassa ca atikkamaṃ ;Ariyaṃ caṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ , dukkhūpasamagāminaṃ .
194.
‘‘ Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā , vihariṃ sāsane ratā ;
Tisso vijjā anuppattā , kataṃ buddhassa sāsanaṃ .
195.
‘‘ Sabbattha vihatā nandī , tamokkhandho padālito ;
Evaṃ jānāhi pāpima , nihato tvamasi antakā ’’ ti .
–
Imā gāthā abhāsi .
Tattha jātassa maraṇaṃ hotīti yasmā jātassa sattassa maraṇaṃ hoti , na ajātassa .
Na kevalaṃ maraṇameva , atha kho jarārogādayo yattakānatthā , sabbepi te jātassa honti jātihetukā .
Tenāha bhagavā –
‘‘ jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavantī ’’ ti ( mahāva .1; vibha .225; udā .1).
Tenevāha –
‘‘ hatthapādāna chedanan ’’ ti hatthapādānaṃ chedanaṃ jātasseva hoti , na ajātassa .
Hatthapādachedanāpadesena cettha bāttiṃsa kammakāraṇāpi dassitā evāti daṭṭhabbaṃ .
Tenevāha –
‘‘ vadhabandhapariklesaṃ , jāto dukkhaṃ nigacchatī ’’ ti .
Jīvitaviyojanamuṭṭhippahārādisaṅkhātaṃ vadhapariklesañceva andubandhanādisaṅkhātaṃ bandhapariklesaṃ aññañca yaṃkiñci dukkhaṃ nāma taṃ sabbaṃ jāto eva nigacchati , na ajāto , tasmā jātiṃ na rocemīti .
Idāni
V0.188 jātiyā kāmānañca accantameva attanā samatikkantabhāvaṃ mūlato paṭṭhāya dassentī –
‘‘ atthi sakyakule jāto ’’ tiādimāha .
Tattha aparājitoti kilesamārādinā kenaci na parājito .
Satthā hi sabbābhibhū sadevakaṃ lokaṃ aññadatthu abhibhavitvā ṭhitoP0.168 , tasmā aparājito .
Sesaṃ vuttanayattā uttānameva .Upacālātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Sattakanipātavaṇṇanā niṭṭhitā .