4. Sundarīnandātherīgāthāvaṇṇanā
Āturaṃ asucin tiādikā sundarīnandāya theriyā gāthā .
Ayampi kira padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagareP0.81 kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patvā , satthu santike dhammaṃ suṇantī satthāraṃ ekaṃ bhikkhuniṃ jhāyinīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthetvā kusalaṃ upacinantī kappasatasahassaṃ devamanussesu saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde sakyarājakule nibbatti .
Nandā tissā nāmaṃ akaṃsu .
Aparabhāge rūpasampattiyā sundarīnandā , janapadakalyāṇīti ca paññāyittha .
Sā amhākaṃ bhagavati sabbaññutaṃ patvā anupubbena kapilavatthuṃ gantvā nandakumārañca rāhulakumārañca pabbājetvā gate suddhodanamahārāje ca parinibbute mahāpajāpatigotamiyā rāhulamātāya ca pabbajitāya cintesi –
‘‘ mayhaṃ jeṭṭhabhātā cakkavattirajjaṃV0.90 pahāya pabbajitvā loke aggapuggalo buddho jāto , puttopissa rāhulakumāro pabbaji , bhattāpi me nandarājā , mātāpiM0.84 mahāpajāpatigotamī , bhaginīpi rāhulamātā pabbajitā , idānāhaṃ gehe kiṃ karissāmi , pabbajissāmī ’’ ti bhikkhunupassayaṃ gantvā ñātisinehena pabbaji , no saddhāya .
Tasmā pabbajitvāpi rūpaṃ nissāya uppannamadā .
‘‘ Satthā rūpaṃ vivaṇṇeti garahati , anekapariyāyena rūpe ādīnavaṃ dassetī ’’ ti buddhupaṭṭhānaṃ na gacchatītiādi sabbaṃ heṭṭhā abhirūpanandāya vatthusmiṃ vuttanayeneva veditabbaṃ .
Ayaṃ pana viseso – satthārā nimmitaṃ itthirūpaṃ anukkamena jarābhibhūtaṃ disvā aniccato dukkhato anattato manasikarontiyā theriyā kammaṭṭhānābhimukhaṃ cittaṃ ahosi .
Taṃ disvā satthā tassā sappāyavasena dhammaṃ desento –
P0.81 kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patvā , satthu santike dhammaṃ suṇantī satthāraṃ ekaṃ bhikkhuniṃ jhāyinīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthetvā kusalaṃ upacinantī kappasatasahassaṃ devamanussesu saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde sakyarājakule nibbatti .
Nandā tissā nāmaṃ akaṃsu .
Aparabhāge rūpasampattiyā sundarīnandā , janapadakalyāṇīti ca paññāyittha .
Sā amhākaṃ bhagavati sabbaññutaṃ patvā anupubbena kapilavatthuṃ gantvā nandakumārañca rāhulakumārañca pabbājetvā gate suddhodanamahārāje ca parinibbute mahāpajāpatigotamiyā rāhulamātāya ca pabbajitāya cintesi –
‘‘ mayhaṃ jeṭṭhabhātā cakkavattirajjaṃV0.90 pahāya pabbajitvā loke aggapuggalo buddho jāto , puttopissa rāhulakumāro pabbaji , bhattāpi me nandarājā , mātāpiM0.84 mahāpajāpatigotamī , bhaginīpi rāhulamātā pabbajitā , idānāhaṃ gehe kiṃ karissāmi , pabbajissāmī ’’ ti bhikkhunupassayaṃ gantvā ñātisinehena pabbaji , no saddhāya .
Tasmā pabbajitvāpi rūpaṃ nissāya uppannamadā .
‘‘ Satthā rūpaṃ vivaṇṇeti garahati , anekapariyāyena rūpe ādīnavaṃ dassetī ’’ ti buddhupaṭṭhānaṃ na gacchatītiādi sabbaṃ heṭṭhā abhirūpanandāya vatthusmiṃ vuttanayeneva veditabbaṃ .
Ayaṃ pana viseso – satthārā nimmitaṃ itthirūpaṃ anukkamena jarābhibhūtaṃ disvā aniccato dukkhato anattato manasikarontiyā theriyā kammaṭṭhānābhimukhaṃ cittaṃ ahosi .
Taṃ disvā satthā tassā sappāyavasena dhammaṃ desento – 82.
‘‘ Āturaṃ asuciṃ pūtiṃ , passa nande samussayaṃ ;
Asubhāya cittaṃ bhāvehi , ekaggaṃ susamāhitaṃ .
83.
‘‘ Yathā idaṃ tathā etaṃ , yathā etaṃ tathā idaṃ ;
Duggandhaṃ pūtikaṃ vāti , bālānaṃ abhinanditaṃ .
84.
‘‘ Evametaṃ avekkhantī , rattindivamatanditā ;
Tato sakāya paññāya , abhinibbijjha dakkhisan ’’ ti .
–
Imā tisso gāthā abhāsi .
Sā desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā
P0.82 sotāpattiphale patiṭṭhahi .
Tassā uparimaggatthāya kammaṭṭhānaṃ ācikkhanto ‘‘ nande , imasmiṃ sarīre appamattakopi sāro natthi , maṃsalohitalepano jarādīnaṃ vāsabhūto , aṭṭhipuñjamatto evāyan ’’ ti dassetuṃ –
‘‘ Aṭṭhinaṃ nagaraṃ kataṃ , maṃsalohitalepanaṃ ;
Yattha jarā ca maccu ca , māno makkho ca ohito ’’ ti .( dha . pa .150)–
Dhammapade imaṃ gāthamāha .
SāV0.91 desanāvasāne arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . therī 2.3.166-219)–
‘‘ Padumuttaro nāma jino , sabbadhammāna pāragū ;
Ito satasahassamhi , kappe uppajji nāyako .
‘‘ OvādakoM0.85 viññāpako , tārako sabbapāṇinaṃ ;
Desanākusalo buddho , tāresi janataṃ bahuṃ .
‘‘ Anukampako kāruṇiko , hitesī sabbapāṇinaṃ ;
Sampatte titthiye sabbe , pañcasīle patiṭṭhapi .
‘‘ Evaṃ nirākulaṃ āsi , suññataṃ titthiyehi ca ;
Vicittaṃ arahantehi , vasībhūtehi tādibhi .
‘‘ Ratanānaṭṭhapaññāsaṃ , uggatova mahāmuni ;
Kañcanagghiyasaṅkāso , bāttiṃsavaralakkhaṇo .
‘‘ Vassasatasahassāni , āyu vijjati tāvade ;
Tāvatā tiṭṭhamāno so , tāresi janataṃ bahuṃ .
‘‘ Tadāhaṃ haṃsavatiyaṃ , jātā seṭṭhikule ahuṃ ;
Nānāratanapajjote , mahāsukhasamappitā .
‘‘ Upetvā taṃ mahāvīraṃ , assosiṃ dhammadesanaṃ ;
Amataṃ paramassādaṃ , paramatthanivedakaṃ .
‘‘ Tadā nimantayitvāna , sasaṅghaṃ lokanāyakaṃ ;
Datvā tassa mahādānaṃ , pasannā sehi pāṇibhi .
‘‘ Jhāyinīnaṃ bhikkhunīnaṃ , aggaṭṭhānamapatthayiṃ ;
Nipacca sirasā dhīraṃ , sasaṅghaṃ lokanāyakaṃ .
‘‘ TadāV0.92P0.83 adantadamako , tilokasaraṇo pabhū ;
Byākāsi narasārathi , lacchase taṃ supatthitaṃ .
‘‘ Satasahassito kappe , okkākakulasambhavo ;
Gotamo nāma gottena , satthā loke bhavissati .
‘‘ Tassa dhammesu dāyādā , orasā dhammanimmitā ;
Nandāti nāma nāmena , hessati satthu sāvikā .
‘‘ Taṃ sutvā muditā hutvā , yāvajīvaṃ tadā jinaṃ ;
Mettacittā paricariṃ , paccayehi vināyakaṃ .
‘‘ TenaM0.86 kammena sukatena , cetanāpaṇidhīhi ca ;
Jahitvā mānusaṃ dehaṃ , tāvatiṃsamagacchahaṃ .
‘‘ Tato cutā yāmamagaṃ , tatohaṃ tusitaṃ gatā ;
Tato ca nimmānaratiṃ , vasavattipuraṃ tato .
‘‘ Yattha yatthūpapajjāmi , tassa kammassa vāhasā ;
Tattha tattheva rājūnaṃ , mahesittamakārayiṃ .
‘‘ Tato cutā manussatte , rājānaṃ cakkavattinaṃ ;
Maṇḍalīnañca rājūnaṃ , mahesittamakārayiṃ .
‘‘ Sampattiṃ anubhotvāna , devesu manujesu ca ;
Sabbattha sukhitā hutvā , nekakappesu saṃsariṃ .
‘‘ Pacchime bhave sampatte , suramme kapilavhaye ;
Rañño suddhodanassāhaṃ , dhītā āsiṃ aninditā .
‘‘ SiriyāV0.93 rūpiniṃ disvā , nanditaṃ āsi taṃ kulaṃ ;
Tena nandāti me nāmaṃ , sundaraṃ pavaraṃ ahu .
‘‘ Yuvatīnañca sabbāsaṃ , kalyāṇīti ca vissutā ;
Tasmimpi nagare ramme , ṭhapetvā taṃ yasodharaṃ .
‘‘ Jeṭṭho bhātā tilokaggo , pacchimo arahā tathā ;
Ekākinī gahaṭṭhāhaṃ , mātarā paricoditā .
‘‘ Sākiyamhi kule jātā , putte buddhānujā tuvaṃ ;
Nandenapi vinā bhūtā , agāre kinnu acchasi .
‘‘ JarāvasānaṃP0.84 yobbaññaṃ , rūpaṃ asucisammataṃ ;
Rogantamapicārogyaṃ , jīvitaṃ maraṇantikaṃ .
‘‘ Idampi te subhaṃ rūpaṃ , sasīkantaṃ manoharaṃ ;
Bhūsanānaṃ alaṅkāraṃ , sirisaṅghāṭasaṃnibhaṃ .
‘‘ Puñjitaṃ lokasāraṃva , nayanānaṃ rasāyanaṃ ;
Puññānaṃ kittijananaṃ , ukkākakulanandanaṃ .
‘‘ NaM0.87 cireneva kālena , jarā samadhisessati ;
Vihāya gehaṃ kāruññe , cara dhammamanindite .
‘‘ Sutvāhaṃ mātu vacanaṃ , pabbajiṃ anagāriyaṃ ;
Dehena natu cittena , rūpayobbanalāḷitā .
‘‘ Mahatā ca payattena , jhānajjhena paraṃ mama ;
Kātuñca vadate mātā , na cāhaṃ tattha ussukā .
‘‘ TatoV0.94 mahākāruṇiko , disvā maṃ kāmalālasaṃ ;
Nibbandanatthaṃ rūpasmiṃ , mama cakkhupathe jino .
‘‘ Sakena ānubhāvena , itthiṃ māpesi sobhiniṃ ;
Dassanīyaṃ suruciraṃ , mamatopi surūpiniṃ .
‘‘ Tamahaṃ vimhitā disvā , ativimhitadehiniṃ ;
Cintayiṃ saphalaṃ meti , nettalābhañca mānusaṃ .
‘‘ Tamahaṃ ehi subhage , yenattho taṃ vadehi me ;
Kulaṃ te nāmagottañca , vada me yadi te piyaṃ .
‘‘ Na vañcakālo subhage , ucchaṅge maṃ nivāsaya ;
Sīdantīva mamaṅgāni , pasuppayamuhuttakaṃ .
‘‘ Tato sīsaṃ mamaṅge sā , katvā sayi sulocanā ;
Tassā nalāṭe patitā , luddhā paramadāruṇā .
‘‘ SahaP0.85 tassā nipātena , piḷakā upapajjatha ;
Pagghariṃsu pabhinnā ca , kuṇapā pubbalohitā .
‘‘ Pabhinnaṃ vadanañcāpi , kuṇapaṃ pūtigandhanaṃ ;
Uddhumātaṃ vinilañca , pubbañcāpi sarīrakaṃ .
‘‘ Sā paveditasabbaṅgī , nissasantī muhuṃ muhuṃ ;
Vedayantī sakaṃ dukkhaṃ , karuṇaṃ paridevayi .
‘‘ Dukkhena dukkhitā homi , phusayanti ca vedanā ;
Mahādukkhe nimuggamhi , saraṇaṃ hohi me sakhī .
‘‘ KuhiṃM0.88V0.95 vadanasotaṃ te , kuhiṃ te tuṅganāsikā ;
Tambabimbavaroṭṭhante , vadanaṃ te kuhiṃ gataṃ .
‘‘ Kuhiṃ sasīnibhaṃ vaṇṇaṃ , kambugīvā kuhiṃ gatā ;
Doḷā lolāva te kaṇṇā , vevaṇṇaṃ samupāgatā .
‘‘ Makuḷakhārakākārā , kalikāva payodharā ;
Pabhinnā pūtikuṇapā , duṭṭhagandhittamāgatā .
‘‘ Vedimajjhāva sussoṇī , sūnāva nītakibbisā ;
Jātā amajjhabharitā , aho rūpamasassataṃ .
‘‘ Sabbaṃ sarīrasañjātaṃ , pūtigandhaṃ bhayānakaṃ ;
Susānamiva bībhacchaṃ , ramante yattha bālisā .
‘‘ Tadā mahākāruṇiko , bhātā me lokanāyako ;
Disvā saṃviggacittaṃ maṃ , imā gāthā abhāsatha .
‘‘ Āturaṃ kuṇapaṃ pūtiṃ , passa nande samussayaṃ ;
Asubhāya cittaṃ bhāvehi , ekaggaṃ susamāhitaṃ .
‘‘ Yathā idaṃ tathā etaṃ , yathā etaṃ tathā idaṃ ;
Duggandhaṃ pūtikaṃ vāti , bālānaṃ abhinanditaṃ .
‘‘ Evametaṃ avekkhantī , rattindivamatanditā ;
Tato sakāya paññāya , abhinibbijjha dakkhisaṃ .
‘‘ Tatohaṃ atisaṃviggā , sutvā gāthā subhāsitā ;
Tatraṭṭhitāvahaṃ santī , arahattamapāpuṇiṃ .
‘‘ YatthaV0.96P0.86 yattha nisinnāhaṃ , sadā jhānaparāyaṇā ;
Jino tasmiṃ guṇe tuṭṭho , etadagge ṭhapesi maṃ .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahattaṃ pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā udānavasena ‘‘ āturaṃ asucin ’’ tiādinā satthārā desitāhi tīhi gāthāhi saddhiṃ – 85.
‘‘ Tassā
M0.89 me appamattāya , vicinantiyā yoniso ;Yathābhūtaṃ ayaṃ kāyo , diṭṭho santarabāhiro .
86.
‘‘ Atha nibbindahaṃ kāye , ajjhattañca virajjahaṃ ;
Appamattā visaṃyuttā , upasantāmhi nibbutā ’’ ti .
–
Imā dve gāthā abhāsi .
Tattha evametaṃ avekkhantī … pe … dakkhisan ti etaṃ āturādisabhāvaṃ kāyaṃ evaṃ ‘‘ yathā idaṃ tathā etan ’’ tiādinā vuttappakārena rattindivaṃ sabbakālaṃ atanditā hutvā parato ghosahetukaṃ sutamayañāṇaṃ muñcitvā , tato taṃnimittaṃ attani sambhūtattā sakāya bhāvanāmayāya paññāya yāthāvato ghanavinibbhogakaraṇena abhinibbijjha , kathaṃ nu kho dakkhisaṃ passissanti ābhogapurecārikena pubbabhāgañāṇacakkhunā avekkhantī vicinantīti attho .
Tenāha ‘‘ tassā me appamattāyā ’’ tiādi .
Tassattho – tassā me satiavippavāsena appamattāya yoniso upāyena aniccādivasena vipassanāpaññāya vicinantiyā vīmaṃsantiyā , ayaṃ khandhapañcakasaṅkhāto kāyo sasantānaparasantānavibhāgato santarabāhiro yathābhūtaṃ diṭṭho .
Atha tathā dassanato pacchā nibbindahaṃ kāye vipassanāpaññāsahitāya maggapaññāya attabhāve nibbindiṃ , visesatova ajjhattasantāne virajji virāgaṃ āpajjiṃ , ahaṃ yathābhūtāya appamādapaṭipattiyā
V0.97 matthakappattiyā appamattā sabbaso saṃyojanānaṃ samucchinnattā visaṃyuttā upasantā ca nibbutā ca amhīti .Sundarīnandātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .