7. Selātherīgāthāvaṇṇanā
NatthiM0.64 nissaraṇaṃ loketiādikā selāya theriyā gāthā .
Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī haṃsavatīnagare kulagehe nibbattitvā viññutaṃ pattā mātāpitūhi samānajātikassa kulaputtassaP0.62 dinnā , tena saddhiṃ bahūni vassasatāni sukhasaṃvāsaṃ vasitvā tasmiṃ kālaṅkate sayampi addhagatā vayoanuppattā saṃvegajātā kiṃkusalagavesinī kālena kālaṃ ārāmena ārāmaṃ vihārena vihāraṃ anuvicarati ‘‘ samaṇabrāhmaṇānaṃ santike dhammaṃ sossāmī ’’ ti .
Sā ekadivasaṃ satthu bodhirukkhaṃ upasaṅkamitvā ‘‘ yadi buddho bhagavā asamo asamasamo appaṭipuggalo , dassetu me ayaṃ bodhi pāṭihāriyan ’’ ti nisīdi .
Tassā tathā cittuppādasamanantarameva bodhi pajjali , sabbasovaṇṇamayāV0.68 sākhā uṭṭhahiṃsu , sabbā disā virociṃsu .
Sā taṃ pāṭihāriyaṃ disvā pasannamānasā garucittīkāraṃ upaṭṭhapetvā sirasi añjaliṃ paggayha sattarattindivaṃ tattheva nisīdi .
Sattame divase uḷāraṃ pūjāsakkāraṃ akāsi .
Sā tena puññakammena devamanussesu saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde āḷavīraṭṭhe āḷavikassa rañño dhītā hutvā nibbatti .
Selā tissā nāmaṃ ahosi .
Āḷavikassa pana rañño dhītāti katvā āḷavikā tipi naṃ voharanti .
Sā viññutaṃ pattā satthari āḷavakaṃ dametvā tassa hatthe pattacīvaraṃ datvā tena saddhiṃ āḷavīnagaraṃ upagate dārikā hutvā raññā saddhiṃ satthu santikaṃ upagantvā dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddhā upāsikā ahosi .
Sā aparabhāge sañjātasaṃvegā bhikkhunīsu pabbajitvā katapubbakiccā vipassanaṃ paṭṭhapetvā saṅkhāre sammasantī upanissayasampannattā paripakkañāṇā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . therī 2.2.61-85)–
‘‘ Nagare haṃsavatiyā , cārikī āsahaṃ tadā ;
Ārāmena ca ārāmaṃ , carāmi kusalatthikā .
‘‘ Kāḷapakkhamhi divase , addasaṃ bodhimuttamaṃ ;
Tattha cittaṃ pasādetvā , bodhimūle nisīdahaṃ .
‘‘ GarucittaṃM0.65 upaṭṭhetvā , sire katvāna añjaliṃ ;
Somanassaṃ pavedetvā , evaṃ cintesi tāvade .
‘‘ Yadi buddho amitaguṇo , asamappaṭipuggalo ;
Dassetu pāṭihīraṃ me , bodhi obhāsatu ayaṃ .
‘‘ SahaP0.63 āvajjite mayhaṃ , bodhi pajjali tāvade ;
Sabbasoṇṇamayā āsi , disā sabbā virocati .
‘‘ Sattarattindivaṃ tattha , bodhimūle nisīdahaṃ ;
Sattame divase patte , dīpapūjaṃ akāsahaṃ .
‘‘ ĀsanaṃV0.69 parivāretvā , pañcadīpāni pajjaluṃ ;
Yāva udeti sūriyo , dīpā me pajjaluṃ tadā .
‘‘ Tena kammena sukatena , cetanāpaṇidhīhi ca ;
Jahitvā mānusaṃ dehaṃ , tāvatiṃsamagacchahaṃ .
‘‘ Tattha me sukataṃ byamhaṃ , pañcadīpāti vuccati ;
Saṭṭhiyojanamubbedhaṃ , tiṃsayojanavitthataṃ .
‘‘ Asaṅkhiyāni dīpāni , parivāre jaliṃsu me ;
Yāvatā devabhavanaṃ , dīpālokena jotati .
‘‘ Parammukhā nisīditvā , yadi icchāmi passituṃ ;
Uddhaṃ adho ca tiriyaṃ , sabbaṃ passāmi cakkhunā .
‘‘ Yāvatā abhikaṅkhāmi , daṭṭhuṃ sugataduggate ;
Tattha āvaraṇaṃ natthi , rukkhesu pabbatesu vā .
‘‘ Asītidevarājūnaṃ , mahesittamakārayiṃ ;
Satānaṃ cakkavattīnaṃ , mahesittamakārayiṃ .
‘‘ Yaṃ yaṃ yonupapajjāmi , devattaṃ atha mānusaṃ ;
Dīpasatasahassāni , parivāre jalanti me .
‘‘ Devalokā cavitvāna , uppajjiṃ mātukucchiyaṃ ;
Mātukucchigatā santī , akkhi me na nimīlati .
‘‘ Dīpasatasahassāni , puññakammasamaṅgitā ;
Jalanti sūtikāgehe , pañcadīpānidaṃ phalaṃ .
‘‘ PacchimeM0.66 bhave sampatte , mānasaṃ vinivattayiṃ ;
Ajarāmataṃ sītibhāvaṃ , nibbānaṃ phassayiṃ ahaṃ .
‘‘ JātiyāV0.70P0.64 sattavassāhaṃ , arahattamapāpuṇiṃ ;
Upasampādayī buddho , guṇamaññāya gotamo .
‘‘ Maṇḍape rukkhamūle vā , suññāgāre vasantiyā ;
Tadā pajjalate dīpaṃ , pañcadīpānidaṃ phalaṃ .
‘‘ Dibbacakkhuvisuddhaṃ me , samādhikusalā ahaṃ ;
Abhiññāpāramippattā , pañcadīpānidaṃ phalaṃ .
‘‘ Sabbavositavosānā , katakiccā anāsavā ;
Pañcadīpā mahāvīra , pāde vandāmi cakkhuma .
‘‘ Satasahassito kappe , yaṃ dīpamadadiṃ tadā ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , pañcadīpānidaṃ phalaṃ .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahattaṃ pana patvā therī sāvatthiyaṃ viharantī ekadivasaṃ pacchābhattaṃ sāvatthito nikkhamitvā divāvihāratthāya andhavanaṃ pavisitvā aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi .
Atha naṃ māro vivekato vicchedetukāmo aññātakarūpena upagantvā –
M0.64 nissaraṇaṃ loketiādikā selāya theriyā gāthā .
Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī haṃsavatīnagare kulagehe nibbattitvā viññutaṃ pattā mātāpitūhi samānajātikassa kulaputtassaP0.62 dinnā , tena saddhiṃ bahūni vassasatāni sukhasaṃvāsaṃ vasitvā tasmiṃ kālaṅkate sayampi addhagatā vayoanuppattā saṃvegajātā kiṃkusalagavesinī kālena kālaṃ ārāmena ārāmaṃ vihārena vihāraṃ anuvicarati ‘‘ samaṇabrāhmaṇānaṃ santike dhammaṃ sossāmī ’’ ti .
Sā ekadivasaṃ satthu bodhirukkhaṃ upasaṅkamitvā ‘‘ yadi buddho bhagavā asamo asamasamo appaṭipuggalo , dassetu me ayaṃ bodhi pāṭihāriyan ’’ ti nisīdi .
Tassā tathā cittuppādasamanantarameva bodhi pajjali , sabbasovaṇṇamayāV0.68 sākhā uṭṭhahiṃsu , sabbā disā virociṃsu .
Sā taṃ pāṭihāriyaṃ disvā pasannamānasā garucittīkāraṃ upaṭṭhapetvā sirasi añjaliṃ paggayha sattarattindivaṃ tattheva nisīdi .
Sattame divase uḷāraṃ pūjāsakkāraṃ akāsi .
Sā tena puññakammena devamanussesu saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde āḷavīraṭṭhe āḷavikassa rañño dhītā hutvā nibbatti .
Selā tissā nāmaṃ ahosi .
Āḷavikassa pana rañño dhītāti katvā āḷavikā tipi naṃ voharanti .
Sā viññutaṃ pattā satthari āḷavakaṃ dametvā tassa hatthe pattacīvaraṃ datvā tena saddhiṃ āḷavīnagaraṃ upagate dārikā hutvā raññā saddhiṃ satthu santikaṃ upagantvā dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddhā upāsikā ahosi .
Sā aparabhāge sañjātasaṃvegā bhikkhunīsu pabbajitvā katapubbakiccā vipassanaṃ paṭṭhapetvā saṅkhāre sammasantī upanissayasampannattā paripakkañāṇā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . therī 2.2.61-85)–
‘‘ Nagare haṃsavatiyā , cārikī āsahaṃ tadā ;
Ārāmena ca ārāmaṃ , carāmi kusalatthikā .
‘‘ Kāḷapakkhamhi divase , addasaṃ bodhimuttamaṃ ;
Tattha cittaṃ pasādetvā , bodhimūle nisīdahaṃ .
‘‘ GarucittaṃM0.65 upaṭṭhetvā , sire katvāna añjaliṃ ;
Somanassaṃ pavedetvā , evaṃ cintesi tāvade .
‘‘ Yadi buddho amitaguṇo , asamappaṭipuggalo ;
Dassetu pāṭihīraṃ me , bodhi obhāsatu ayaṃ .
‘‘ SahaP0.63 āvajjite mayhaṃ , bodhi pajjali tāvade ;
Sabbasoṇṇamayā āsi , disā sabbā virocati .
‘‘ Sattarattindivaṃ tattha , bodhimūle nisīdahaṃ ;
Sattame divase patte , dīpapūjaṃ akāsahaṃ .
‘‘ ĀsanaṃV0.69 parivāretvā , pañcadīpāni pajjaluṃ ;
Yāva udeti sūriyo , dīpā me pajjaluṃ tadā .
‘‘ Tena kammena sukatena , cetanāpaṇidhīhi ca ;
Jahitvā mānusaṃ dehaṃ , tāvatiṃsamagacchahaṃ .
‘‘ Tattha me sukataṃ byamhaṃ , pañcadīpāti vuccati ;
Saṭṭhiyojanamubbedhaṃ , tiṃsayojanavitthataṃ .
‘‘ Asaṅkhiyāni dīpāni , parivāre jaliṃsu me ;
Yāvatā devabhavanaṃ , dīpālokena jotati .
‘‘ Parammukhā nisīditvā , yadi icchāmi passituṃ ;
Uddhaṃ adho ca tiriyaṃ , sabbaṃ passāmi cakkhunā .
‘‘ Yāvatā abhikaṅkhāmi , daṭṭhuṃ sugataduggate ;
Tattha āvaraṇaṃ natthi , rukkhesu pabbatesu vā .
‘‘ Asītidevarājūnaṃ , mahesittamakārayiṃ ;
Satānaṃ cakkavattīnaṃ , mahesittamakārayiṃ .
‘‘ Yaṃ yaṃ yonupapajjāmi , devattaṃ atha mānusaṃ ;
Dīpasatasahassāni , parivāre jalanti me .
‘‘ Devalokā cavitvāna , uppajjiṃ mātukucchiyaṃ ;
Mātukucchigatā santī , akkhi me na nimīlati .
‘‘ Dīpasatasahassāni , puññakammasamaṅgitā ;
Jalanti sūtikāgehe , pañcadīpānidaṃ phalaṃ .
‘‘ PacchimeM0.66 bhave sampatte , mānasaṃ vinivattayiṃ ;
Ajarāmataṃ sītibhāvaṃ , nibbānaṃ phassayiṃ ahaṃ .
‘‘ JātiyāV0.70P0.64 sattavassāhaṃ , arahattamapāpuṇiṃ ;
Upasampādayī buddho , guṇamaññāya gotamo .
‘‘ Maṇḍape rukkhamūle vā , suññāgāre vasantiyā ;
Tadā pajjalate dīpaṃ , pañcadīpānidaṃ phalaṃ .
‘‘ Dibbacakkhuvisuddhaṃ me , samādhikusalā ahaṃ ;
Abhiññāpāramippattā , pañcadīpānidaṃ phalaṃ .
‘‘ Sabbavositavosānā , katakiccā anāsavā ;
Pañcadīpā mahāvīra , pāde vandāmi cakkhuma .
‘‘ Satasahassito kappe , yaṃ dīpamadadiṃ tadā ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , pañcadīpānidaṃ phalaṃ .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahattaṃ pana patvā therī sāvatthiyaṃ viharantī ekadivasaṃ pacchābhattaṃ sāvatthito nikkhamitvā divāvihāratthāya andhavanaṃ pavisitvā aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi .
Atha naṃ māro vivekato vicchedetukāmo aññātakarūpena upagantvā – 57.
‘‘ Natthi nissaraṇaṃ loke , kiṃ vivekena kāhasi ;
Bhuñjāhi kāmaratiyo , māhu pacchānutāpinī ’’ ti .
– gāthamāha ;
Tassattho – imasmiṃ loke sabbasamayesupi upaparikkhīyamānesu nissaraṇaṃ nibbānaṃ nāma natthi tesaṃ tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ chandaso paṭiññāyamānaṃ vohāramattamevetaṃ , tasmā kiṃ vivekena kāhasi evarūpe sampannapaṭhamavaye ṭhitā iminā kāyavivekena kiṃ karissasi ?
Atha kho bhuñjāhi kāmaratiyo vatthukāmakilesakāmasannissitā khiḍḍāratiyo
M0.67 paccanubhohi .
Kasmā ?
Māhu pacchānutāpinī ‘‘ yadatthaṃ brahmacariyaṃP0.65 carāmi , tadeva nibbānaṃ natthi , tenevetaṃ nādhigataṃ , kāmabhogāV0.71 ca parihīnā , anattho vata mayhan ’’ ti pacchā vippaṭisārinī mā ahosīti adhippāyo .
Taṃ sutvā therī ‘‘ bālo vatāyaṃ māro , yo mama paccakkhabhūtaṃ nibbānaṃ paṭikkhipati .
Kāmesu ca maṃ pavāreti , mama khīṇāsavabhāvaṃ na jānāti .
Handa naṃ taṃ jānāpetvā tajjessāmī ’’ ti cintetvā – 58.
‘‘ Sattisūlūpamā kāmā , khandhāsaṃ adhikuṭṭanā ;
Yaṃ tvaṃ kāmaratiṃ brūsi , aratī dāni sā mama .
59.
‘‘ Sabbattha vihatā nandī , tamokkhandho padālito ;
Evaṃ jānāhi pāpima , nihato tvamasi antakā ’’ ti .
– imaṃ gāthādvayamāha ;
Tattha sattisūlūpamā kāmāti kāmā nāma yena adhiṭṭhitā , tassa sattassa vinivijjhanato nisitasatti viya sūlaṃ viya ca daṭṭhabbā .
Khandhāti upādānakkhandhā .
Āsan ti tesaṃ .
Adhikuṭṭanāti chindanādhiṭṭhānā , accādānaṭṭhānanti attho .
Yato khandhe accādāya sattā kāmehi chejjabhejjaṃ pāpuṇanti .
Yaṃ tvaṃ kāmaratiṃ brūsi , arati dāni sā mamāti , pāpima , tvaṃ yaṃ kāmaratiṃ ramitabbaṃ sevitabbaṃ katvā vadasi , sā dāni mama niratijātikattā mīḷhasadisā , na tāya mama koci attho atthīti .
Tattha kāraṇamāha ‘‘ sabbattha vihatā nandī ’’ tiādinā .
Tattha evaṃ jānāhīti ‘‘ sabbaso pahīnataṇhāvijjā ’’ ti maṃ jānāhi , tato eva balavidhamanavisayātikkamanehi antaka lāmakācāra , māra , tvaṃ mayā nihato bādhito asi , na panāhaṃ tayā bādhitabbāti attho .
Evaṃ theriyā māro santajjito tatthevantaradhāyi .
Therīpi phalasamāpattisukhena andhavane divasabhāgaṃ vītināmetvā sāyanhe vasanaṭṭhānameva gatā .
Selātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .