1. Uttarātherīgāthāvaṇṇanā
SattakanipāteM0.167V0.181P0.161 musalāni gahetvānāti uttarāya theriyā gāthā .
Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī , anukkamena sambhāvitakusalamūlā samupacitavimokkhasambhārā paripakkavimuttiparipācanīyadhammā hutvā , imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ aññatarasmiṃ kulagehe nibbattitvā uttarāti laddhanāmā anukkamena viññutaṃ patvā paṭācārāya theriyā santikaṃ upasaṅkami .
Therī tassā dhammaṃ kathesi .
Sā dhammaṃ sutvā saṃsāre jātasaṃvegā sāsane abhippasannā hutvā pabbaji .
Pabbajitvā ca katapubbakiccā paṭācārāya theriyā santike vipassanaṃ paṭṭhapetvā bhāvanamanuyuñjantī upanissayasampannatāya indriyānaṃ paripākaṃ gatattā ca na cirasseva vipassanaṃ ussukkāpetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi .
Arahattaṃ pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā udānavasena –
M0.167V0.181P0.161 musalāni gahetvānāti uttarāya theriyā gāthā .
Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī , anukkamena sambhāvitakusalamūlā samupacitavimokkhasambhārā paripakkavimuttiparipācanīyadhammā hutvā , imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ aññatarasmiṃ kulagehe nibbattitvā uttarāti laddhanāmā anukkamena viññutaṃ patvā paṭācārāya theriyā santikaṃ upasaṅkami .
Therī tassā dhammaṃ kathesi .
Sā dhammaṃ sutvā saṃsāre jātasaṃvegā sāsane abhippasannā hutvā pabbaji .
Pabbajitvā ca katapubbakiccā paṭācārāya theriyā santike vipassanaṃ paṭṭhapetvā bhāvanamanuyuñjantī upanissayasampannatāya indriyānaṃ paripākaṃ gatattā ca na cirasseva vipassanaṃ ussukkāpetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi .
Arahattaṃ pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā udānavasena – 175.
‘‘ Musalāni gahetvāna , dhaññaṃ koṭṭenti māṇavā ;
Puttadārāni posentā , dhanaṃ vindanti māṇavā .
176.
‘‘ Ghaṭetha buddhasāsane , yaṃ katvā nānutappati ;
Khippaṃ pādāni dhovitvā , ekamantaṃ nisīdatha .
177.
‘‘ Cittaṃ upaṭṭhapetvāna , ekaggaṃ susamāhitaṃ ;
Paccavekkhatha saṅkhāre , parato no ca attato .
178.
‘‘ Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā , paṭācārānusāsaniṃ ;
Pāde pakkhālayitvāna , ekamante upāvisiṃ .
179.
‘‘ Rattiyā
V0.182 purime yāme , pubbajātimanussariṃ ;Rattiyā majjhime yāme , dibbacakkhuṃ visodhayiṃ .
180.
‘‘ Rattiyā pacchime yāme , tamokkhandhaṃ padālayiṃ ;
Tevijjā atha vuṭṭhāsiṃ , katā te anusāsanī .
181.
‘‘ Sakkaṃva
M0.168 devā tidasā , saṅgāme aparājitaṃ ;
Purakkhatvā vihassāmi , tevijjāmhi anāsavā ’’ ti .
–
ImāP0.162 gāthā abhāsi .Tattha cittaṃ upaṭṭhapetvānāti bhāvanācittaṃ kammaṭṭhāne upaṭṭhapetvā .
Kathaṃ ?
Ekaggaṃ susamāhitaṃ paccavekkhathāti paṭipattiṃ avekkhatha , saṅkhāre aniccātipi , dukkhātipi , anattātipi lakkhaṇattayaṃ vipassathāti attho .
Idañca ovādakāle attano aññesañca bhikkhunīnaṃ theriyādīnaṃ ovādassa anuvādavasena vuttaṃ .
Paṭācārānusāsanin ti paṭācārāya theriyā anusiṭṭhiṃ .
‘‘ Paṭācārāya sāsanan ’’ tipi vā pāṭho .
Atha vuṭṭhāsin ti tevijjābhāvappattito pacchā āsanato vuṭṭhāsiṃ .
Ayampi therī ekadivasaṃ paṭācārāya theriyā santike kammaṭṭhānaṃ sodhetvā attano vasanaṭṭhānaṃ pavisitvā pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdi .
‘‘ Na tāvimaṃ pallaṅkaṃ bhindissāmi , yāva me na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccatī ’’ ti nicchayaṃ katvā sammasanaṃ ārabhitvā , anukkamena vipassanaṃ ussukkāpetvā maggapaṭipāṭiyā abhiññāpaṭisambhidāparivāraṃ arahattaṃ patvā ekūnavīsatiyā paccavekkhaṇāñāṇāya pavattāya ‘‘ idānimhi katakiccā ’’ ti somanassajātā imā gāthā udānetvā pāde pasāresi aruṇuggamanavelāyaṃ .
Tato sammadeva vibhātāya rattiyā theriyā santikaṃ upagantvā imā gāthā paccudāhāsi .
Tena vuttaṃ ‘‘ katā te anusāsanī ’’ tiādi .
Sesaṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayameva .
Uttarātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Cālātherīgāthāvaṇṇanā
Satiṃ
V0.183 upaṭṭhapetvānātiādikā cālāya theriyā gāthā .
Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinitvā imasmiṃ buddhuppāde magadhesu nālakagāme rūpasāribrāhmaṇiyā kucchimhi nibbatti .
Tassā nāmaggahaṇadivase cālāti nāmaṃ akaṃsu , tassā kaniṭṭhāya upacālāti , atha tassā kaniṭṭhāya sīsūpacālātiM0.169 .
Imā tissopiP0.163 dhammasenāpatissa kaniṭṭhabhaginiyo , imāsaṃ puttānampi tiṇṇaṃ idameva nāmaṃ .
Ye sandhāya theragāthāya ‘‘ cāle upacāle sīsūpacāle ’’ ti ( theragā .42) āgataṃ .
Imā pana tissopi bhaginiyo ‘‘ dhammasenāpati pabbajī ’’ ti sutvā ‘‘ na hi nūna so orako dhammavinayo , na sā orikā pabbajjā , yattha amhākaṃ ayyo pabbajito ’’ ti ussāhajātā tibbacchandā assumukhaṃ rudamānaṃ ñātiparijanaṃ pahāya pabbajiṃsu .
Pabbajitvā ca ghaṭentiyo vāyamantiyo nacirasseva arahattaṃ pāpuṇiṃsu .
Arahattaṃ pana patvā nibbānasukhena phalasukhena viharanti .
Tāsu cālā bhikkhunī ekadivasaṃ pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantā andhavanaṃ pavisitvā divāvihāraṃ nisīdi .
Atha naṃ māro upasaṅkamitvā kāmehi upanesi .
Yaṃ sandhāya sutte vuttaṃ –
‘‘ Atha kho cālā bhikkhunī pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaraṃ ādāya sāvatthiṃ piṇḍāya pāvisi .
Sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantā yena andhavanaṃ , tenupasaṅkami divāvihārāya .
Andhavanaṃ ajjhogāhetvā aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisīdi .
Atha kho māro pāpimā yena cālā bhikkhunī , tenupasaṅkami , upasaṅkamitvā cālaṃ bhikkhuniṃ etadavocā ’’ ti ( saṃ . ni .1.167).
Andhavanamhi divāvihāraṃ nisinnaṃ māro upasaṅkamitvā brahmacariyavāsato vicchinditukāmo ‘‘ kaṃ nu uddissa muṇḍāsī ’’ tiādiṃ pucchi .
Athassa satthu guṇe dhammassa ca niyyānikabhāvaṃ pakāsetvā attano katakiccabhāvavibhāvanena tassa visayātikkamaṃ pavedesi .
TaṃV0.184 sutvā māro dukkhī dummano tatthevantaradhāyi .
Atha sā attanā mārena ca bhāsitā gāthā udānavasena kathentī –