2. Uttamātherīgāthāvaṇṇanā
Catukkhattuṃ pañcakkhattun tiādikā uttamāya theriyā gāthā .
Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī vipassissa bhagavato kāle bandhumatīnagare aññatarassaV0.51 kuṭumbikassa gehe gharadāsī hutvā nibbatti .
Sā vayappattā attano ayyakānaṃ veyyāvaccaṃ karontī jīvati .
Tena ca samayena bandhumarājā puṇṇamīdivase uposathikoP0.47 hutvā purebhattaṃ dānāni datvā pacchābhattaṃ gantvā dhammaṃ suṇāti .
Atha mahājanā yathā rājā paṭipajjati , tatheva puṇṇamīdivaseM0.49 uposathaṅgāni samādāya vattanti .
Athassā dāsiyā etadahosi –
‘‘ etarahi kho mahārājā mahājanā ca uposathaṅgāni samādāya vattanti , yaṃnūnāhaṃ uposathadivasesu uposathasīlaṃ samādāya vatteyyan ’’ ti .
Sā tathā karontī suparisuddhaṃ uposathasīlaṃ rakkhitvā tāvatiṃsesu nibbattā aparāparaṃ sugatīsuyeva saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ seṭṭhikule nibbattitvā viññutaṃ patvā paṭācārāya theriyā santike dhammaṃ sutvā pabbajitvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā taṃ matthakaṃ pāpetuṃ nāsakkhi .
Paṭācārā therī tassā cittācāraṃ ñatvā ovādamadāsi .
Sā tassā ovāde ṭhatvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . therī 2.2.1-21)–
‘‘ Nagare bandhumatiyā , bandhumā nāma khattiyo ;
Divase puṇṇamāya so , upavasi uposathaṃ .
‘‘ Ahaṃ tena samayena , kumbhadāsī ahaṃ tahiṃ ;
Disvā sarājakaṃ senaṃ , evāhaṃ cintayiṃ tadā .
‘‘ Rājāpi rajjaṃ chaḍḍetvā , upavasi uposathaṃ ;
Saphalaṃ nūna taṃ kammaṃ , janakāyo pamodito .
‘‘ Yoniso paccavekkhitvā , duggaccañca daliddataṃ ;
Mānasaṃ sampahaṃsitvā , upavasiṃ uposathaṃ .
‘‘ Ahaṃ uposathaṃ katvā , sammāsambuddhasāsane ;
Tena kammena sukatena , tāvatiṃsamagacchahaṃ .
‘‘ Tattha me sukataṃ byamhaṃ , ubbhayojanamuggataṃ ;
Kūṭāgāravarūpetaṃ , mahāsanasubhūsitaṃ .
‘‘ AccharāV0.52 satasahassā , upatiṭṭhanti maṃ sadā ;
Aññe deve atikkamma , atirocāmi sabbadā .
‘‘ Catusaṭṭhidevarājūnaṃ , mahesittamakārayiṃ ;
Tesaṭṭhicakkavattīnaṃ , mahesittamakārayiṃ .
‘‘ Suvaṇṇavaṇṇā hutvāna , bhavesu saṃsarāmahaṃ ;
Sabbattha pavarā homi , uposathassidaṃ phalaṃ .
‘‘ HatthiyānaṃM0.50P0.48 assayānaṃ , rathayānañca sīvikaṃ ;
Labhāmi sabbamevetaṃ , uposathassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Soṇṇamayaṃ rūpimayaṃ , athopi phalikāmayaṃ ;
Lohitaṅgamayañceva , sabbaṃ paṭilabhāmahaṃ .
‘‘ Koseyyakambaliyāni , khomakappāsikāni ca ;
Mahagghāni ca vatthāni , sabbaṃ paṭilabhāmahaṃ .
‘‘ Annaṃ pānaṃ khādanīyaṃ , vatthasenāsanāni ca ;
Sabbametaṃ paṭilabhe , uposathassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Varagandhañca mālañca , cuṇṇakañca vilepanaṃ ;
Sabbametaṃ paṭilabhe , uposathassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Kūṭāgārañca pāsādaṃ , maṇḍapaṃ hammiyaṃ guhaṃ ;
Sabbametaṃ paṭilabhe , uposathassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Jātiyā sattavassāhaṃ , pabbajiṃ anagāriyaṃ ;
Aḍḍhamāse asampatte , arahattamapāpuṇiṃ .
‘‘ KilesāV0.53 jhāpitā mayhaṃ , bhavā sabbe samūhatā ;
Sabbāsavaparikkhīṇā , natthi dāni punabbhavo .
‘‘ Ekanavutito kappe , yaṃ kammamakariṃ tadā ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , uposathassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahattaṃ pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā udānavasena –
V0.51 kuṭumbikassa gehe gharadāsī hutvā nibbatti .
Sā vayappattā attano ayyakānaṃ veyyāvaccaṃ karontī jīvati .
Tena ca samayena bandhumarājā puṇṇamīdivase uposathikoP0.47 hutvā purebhattaṃ dānāni datvā pacchābhattaṃ gantvā dhammaṃ suṇāti .
Atha mahājanā yathā rājā paṭipajjati , tatheva puṇṇamīdivaseM0.49 uposathaṅgāni samādāya vattanti .
Athassā dāsiyā etadahosi –
‘‘ etarahi kho mahārājā mahājanā ca uposathaṅgāni samādāya vattanti , yaṃnūnāhaṃ uposathadivasesu uposathasīlaṃ samādāya vatteyyan ’’ ti .
Sā tathā karontī suparisuddhaṃ uposathasīlaṃ rakkhitvā tāvatiṃsesu nibbattā aparāparaṃ sugatīsuyeva saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ seṭṭhikule nibbattitvā viññutaṃ patvā paṭācārāya theriyā santike dhammaṃ sutvā pabbajitvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā taṃ matthakaṃ pāpetuṃ nāsakkhi .
Paṭācārā therī tassā cittācāraṃ ñatvā ovādamadāsi .
Sā tassā ovāde ṭhatvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . therī 2.2.1-21)–
‘‘ Nagare bandhumatiyā , bandhumā nāma khattiyo ;
Divase puṇṇamāya so , upavasi uposathaṃ .
‘‘ Ahaṃ tena samayena , kumbhadāsī ahaṃ tahiṃ ;
Disvā sarājakaṃ senaṃ , evāhaṃ cintayiṃ tadā .
‘‘ Rājāpi rajjaṃ chaḍḍetvā , upavasi uposathaṃ ;
Saphalaṃ nūna taṃ kammaṃ , janakāyo pamodito .
‘‘ Yoniso paccavekkhitvā , duggaccañca daliddataṃ ;
Mānasaṃ sampahaṃsitvā , upavasiṃ uposathaṃ .
‘‘ Ahaṃ uposathaṃ katvā , sammāsambuddhasāsane ;
Tena kammena sukatena , tāvatiṃsamagacchahaṃ .
‘‘ Tattha me sukataṃ byamhaṃ , ubbhayojanamuggataṃ ;
Kūṭāgāravarūpetaṃ , mahāsanasubhūsitaṃ .
‘‘ AccharāV0.52 satasahassā , upatiṭṭhanti maṃ sadā ;
Aññe deve atikkamma , atirocāmi sabbadā .
‘‘ Catusaṭṭhidevarājūnaṃ , mahesittamakārayiṃ ;
Tesaṭṭhicakkavattīnaṃ , mahesittamakārayiṃ .
‘‘ Suvaṇṇavaṇṇā hutvāna , bhavesu saṃsarāmahaṃ ;
Sabbattha pavarā homi , uposathassidaṃ phalaṃ .
‘‘ HatthiyānaṃM0.50P0.48 assayānaṃ , rathayānañca sīvikaṃ ;
Labhāmi sabbamevetaṃ , uposathassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Soṇṇamayaṃ rūpimayaṃ , athopi phalikāmayaṃ ;
Lohitaṅgamayañceva , sabbaṃ paṭilabhāmahaṃ .
‘‘ Koseyyakambaliyāni , khomakappāsikāni ca ;
Mahagghāni ca vatthāni , sabbaṃ paṭilabhāmahaṃ .
‘‘ Annaṃ pānaṃ khādanīyaṃ , vatthasenāsanāni ca ;
Sabbametaṃ paṭilabhe , uposathassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Varagandhañca mālañca , cuṇṇakañca vilepanaṃ ;
Sabbametaṃ paṭilabhe , uposathassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Kūṭāgārañca pāsādaṃ , maṇḍapaṃ hammiyaṃ guhaṃ ;
Sabbametaṃ paṭilabhe , uposathassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Jātiyā sattavassāhaṃ , pabbajiṃ anagāriyaṃ ;
Aḍḍhamāse asampatte , arahattamapāpuṇiṃ .
‘‘ KilesāV0.53 jhāpitā mayhaṃ , bhavā sabbe samūhatā ;
Sabbāsavaparikkhīṇā , natthi dāni punabbhavo .
‘‘ Ekanavutito kappe , yaṃ kammamakariṃ tadā ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , uposathassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahattaṃ pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā udānavasena – 42.
‘‘ Catukkhattuṃ pañcakkhattuṃ , vihārā upanikkhamiṃ ;
Aladdhā cetaso santiṃ , citte avasavattinī .
43.
‘‘ Sā bhikkhuniṃ upāgacchiṃ , yā me saddhāyikā ahu ;
Sā me dhammamadesesi , khandhāyatanadhātuyo .
44.
‘‘ Tassā
M0.51 dhammaṃ suṇitvāna , yathā maṃ anusāsi sā ;
Sattāhaṃ ekapallaṅkena , nisīdiṃ pītisukhasamappitā ;
Aṭṭhamiyā pāde pasāresiṃ , tamokhandhaṃ padāliyā ’’ ti .
–
Imā gāthā abhāsi .Tattha sā bhikkhuniṃ upāgacchiṃ
P0.49 , yā me saddhāyikā ahūti yā mayā saddhātabbā saddheyyavacanā ahosi , taṃ bhikkhuniṃ sāhaṃ upagacchiṃ upasaṅkamiṃ , paṭācārātheriṃ saddhāya vadati .
‘‘ Sā bhikkhunī upagacchi , yā me sādhayikā ’’ tipi pāṭho .
Sā paṭācārā bhikkhunī anukampāya maṃ upagacchi , yā mayhaṃ sadatthassa sādhikāti attho .
Sā me dhammamadesesi , khandhāyatanadhātuyoti sā paṭācārā therī ‘‘ ime pañcakkhandhā , imāni dvādasāyatanāni , imā aṭṭhārasa dhātuyo ’’ ti khandhādike vibhajitvā dassentī mayhaṃ dhammaṃ desesi .
TassāV0.54 dhammaṃ suṇitvānāti tassā paṭisambhidāppattāya theriyā santike khandhādivibhāgapubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ pāpetvā desitasaṇhasukhumavipassanādhammaṃ sutvā .Yathā maṃ anusāsi sāti sā therī yathā maṃ anusāsi ovadi , tathā paṭipajjantī paṭipattiṃ matthakaṃ pāpetvāpi sattāhaṃ ekapallaṅkena nisīdiṃ .
Kathaṃ ?
Pītisukhasamappitāti jhānamayena pītisukhena samaṅgībhūtā .
Aṭṭhamiyā pāde pasāresiṃ , tamokhandhaṃ padāliyāti anavasesaṃ mohakkhandhaṃ aggamaggena padāletvā aṭṭhame divase pallaṅkaṃ bhindantī pāde pasāresiṃ .
Idameva cassā aññābyākaraṇaṃ ahosi .
Uttamātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .