14. Tiṃsanipāto
1. Subhājīvakambavanikātherīgāthāvaṇṇanā
TiṃsanipāteV0.271M0.253 jīvakambavanaṃ ramman tiādikā subhāya jīvakambavanikāya theriyā gāthā .
Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī , sambhāvitakusalamūlā anukkamena paribrūhitavimokkhasambhārā paripakkañāṇā hutvā , imasmiṃ buddhuppāde rājagahe brāhmaṇamahāsālakule nibbatti , subhā tissā nāmamahosi .
Tassā kira sarīrāvayavā sobhanavaṇṇayuttā ahesuṃ , tasmā subhāti anvatthameva nāmaṃ jātaṃ .
Sā satthu rājagahappavesane paṭiladdhasaddhā upāsikā hutvā aparabhāge saṃsāre jātasaṃvegā kāmesu ādīnavaṃ disvā nekkhammañca khematoP0.246 sallakkhantī mahāpajāpatiyā gotamiyā santike pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karontī katipāheneva anāgāmiphale patiṭṭhāsi .
Atha naṃ ekadivasaṃ aññataro rājagahavāsī dhuttapuriso taruṇo paṭhamayobbane ṭhito jīvakambavane divāvihārāya gacchantiṃ disvā paṭibaddhacitto hutvā maggaṃ ovaranto kāmehi nimantesi .
Sā tassa nānappakārehi kāmānaṃ ādīnavaṃ attano ca nekkhammajjhāsayaṃ pavedentī dhammaṃ kathesi .
So dhammakathaṃ sutvāpi na paṭikkamati , nibandhatiyeva .
Therī naṃ attano vacane atiṭṭhantaṃ akkhimhi ca abhirattaṃ disvā ,‘‘ handa , tayā sambhāvitaṃ akkhin ’’ ti attano ekaṃ akkhiṃ uppāṭetvā tassa upanesi .
Tato so puriso santāso saṃvegajāto tattha vigatarāgova hutvā theriṃ khamāpetvā gato .
Therī satthu santikaṃ agamāsi .
Satthuno saha dassanenevassā akkhi paṭipākatikaṃ ahosi .
Tato sā buddhagatāya pītiyā nirantaraṃ phuṭā hutvā aṭṭhāsi .
Satthā tassā cittācāraṃ ñatvā dhammaṃ desetvā aggamaggatthāya kammaṭṭhānaṃ ācikkhi .
Sā pītiṃ vikkhambhetvā tāvadeva vipassanaṃ vaḍḍhetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi .
Arahattaṃ pana patvā phalasukhena nibbānasukhena viharantī attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā attanā tena ca dhuttapurisena vuttagāthā udānavasena –
V0.271M0.253 jīvakambavanaṃ ramman tiādikā subhāya jīvakambavanikāya theriyā gāthā .
Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī , sambhāvitakusalamūlā anukkamena paribrūhitavimokkhasambhārā paripakkañāṇā hutvā , imasmiṃ buddhuppāde rājagahe brāhmaṇamahāsālakule nibbatti , subhā tissā nāmamahosi .
Tassā kira sarīrāvayavā sobhanavaṇṇayuttā ahesuṃ , tasmā subhāti anvatthameva nāmaṃ jātaṃ .
Sā satthu rājagahappavesane paṭiladdhasaddhā upāsikā hutvā aparabhāge saṃsāre jātasaṃvegā kāmesu ādīnavaṃ disvā nekkhammañca khematoP0.246 sallakkhantī mahāpajāpatiyā gotamiyā santike pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karontī katipāheneva anāgāmiphale patiṭṭhāsi .
Atha naṃ ekadivasaṃ aññataro rājagahavāsī dhuttapuriso taruṇo paṭhamayobbane ṭhito jīvakambavane divāvihārāya gacchantiṃ disvā paṭibaddhacitto hutvā maggaṃ ovaranto kāmehi nimantesi .
Sā tassa nānappakārehi kāmānaṃ ādīnavaṃ attano ca nekkhammajjhāsayaṃ pavedentī dhammaṃ kathesi .
So dhammakathaṃ sutvāpi na paṭikkamati , nibandhatiyeva .
Therī naṃ attano vacane atiṭṭhantaṃ akkhimhi ca abhirattaṃ disvā ,‘‘ handa , tayā sambhāvitaṃ akkhin ’’ ti attano ekaṃ akkhiṃ uppāṭetvā tassa upanesi .
Tato so puriso santāso saṃvegajāto tattha vigatarāgova hutvā theriṃ khamāpetvā gato .
Therī satthu santikaṃ agamāsi .
Satthuno saha dassanenevassā akkhi paṭipākatikaṃ ahosi .
Tato sā buddhagatāya pītiyā nirantaraṃ phuṭā hutvā aṭṭhāsi .
Satthā tassā cittācāraṃ ñatvā dhammaṃ desetvā aggamaggatthāya kammaṭṭhānaṃ ācikkhi .
Sā pītiṃ vikkhambhetvā tāvadeva vipassanaṃ vaḍḍhetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi .
Arahattaṃ pana patvā phalasukhena nibbānasukhena viharantī attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā attanā tena ca dhuttapurisena vuttagāthā udānavasena – 368.
‘‘ Jīvakambavanaṃ
M0.254V0.272 rammaṃ , gacchantiṃ bhikkhuniṃ subhaṃ ;Dhuttako sannivāresi , tamenaṃ abravī subhā .
369.
‘‘ Kiṃ te aparādhitaṃ mayā , yaṃ maṃ ovariyāna tiṭṭhasi ;
Na hi pabbajitāya āvuso , puriso samphusanāya kappati .
370.
‘‘ Garuke mama satthusāsane , yā sikkhā sugatena desitā ;
Parisuddhapadaṃ anaṅgaṇaṃ , kiṃ maṃ ovariyāna tiṭṭhasi .
371.
‘‘ Āvilacitto anāvilaṃ , sarajo vītarajaṃ anaṅgaṇaṃ ;
Sabbattha vimuttamānasaṃ , kiṃ maṃ ovariyāna tiṭṭhasi .
372.
‘‘ Daharā
P0.247 ca apāpikā casi , kiṃ te pabbajjā karissati ;Nikkhipa kāsāyacīvaraṃ , ehi ramāma supupphite vane .
373.
‘‘ Madhurañca pavanti sabbaso , kusumarajena samuṭṭhitā dumā ;
Paṭhamavasanto sukho utu , ehi ramāma supupphite vane .
374.
‘‘ Kusumitasikharā ca pādapā , abhigajjantiva māluteritā ;
Kā tuyhaṃ rati bhavissati , yadi ekā vanamogahissasi .
375.
‘‘ Vāḷamigasaṅghasevitaṃ , kuñjaramattakareṇuloḷitaṃ ;
Asahāyikā gantumicchasi , rahitaṃ bhiṃsanakaṃ mahāvanaṃ .
376.
‘‘ Tapanīyakatāva
M0.255 dhītikā , vicarasi cittalateva accharā ;Kāsikasukhumehi vaggubhi , sobhasī suvasanehi nūpame .
377.
‘‘ Ahaṃ tava vasānugo siyaṃ , yadi viharemase kānanantare ;
Na hi matthi tayā piyattaro , pāṇo kinnarimandalocane .
378.
‘‘ Yadi
V0.273 me vacanaṃ karissasi , sukhitā ehi agāramāvasa ;Pāsādanivātavāsinī , parikammaṃ te karontu nāriyo .
379.
‘‘ Kāsikasukhumāni dhāraya , abhiropehi ca mālavaṇṇakaṃ ;
Kañcanamaṇimuttakaṃ bahuṃ , vividhaṃ ābharaṇaṃ karomi te .
380.
‘‘ Sudhotarajapacchadaṃ subhaṃ , gonakatūlikasanthataṃ navaṃ ;
Abhiruha sayanaṃ mahārahaṃ , candanamaṇḍitasāragandhikaṃ .
381.
‘‘ Uppalaṃ cudakā samuggataṃ , yathā taṃ amanussasevitaṃ ;
Evaṃ
P0.248 tvaṃ brahmacārinī , sakesaṅgesu jaraṃ gamissasi . 382.
‘‘ Kiṃ te idha sārasammataṃ , kuṇapapūramhi susānavaḍḍhane ;
Bhedanadhamme kaḷevare , yaṃ disvā vimano udikkhasi .
383.
‘‘ Akkhīni
M0.256 ca tūriyāriva , kinnariyāriva pabbatantare ;Tava me nayanāni dakkhiya , bhiyyo kāmaratī pavaḍḍhati .
384.
‘‘ Uppalasikharopamāni te , vimale hāṭakasannibhe mukhe ;
Tava me nayanāni dakkhiya , bhiyyo kāmaguṇo pavaḍḍhati .
385.
‘‘ Api dūragatā saramhase , āyatapamhe visuddhadassane ;
Na hi matthi tayā piyattaro , nayanā kinnarimandalocane .
386.
‘‘ Apathena payātumicchasi , candaṃ kīḷanakaṃ gavesasi ;
Meruṃ laṅghetumicchasi , yo tvaṃ buddhasutaṃ maggayasi .
387.
‘‘ Natthi hi loke sadevake , rāgo yatthapi dāni me siyā ;
Napi naṃ jānāmi kīriso , atha maggena hato samūlako .
388.
‘‘ Iṅgālakuyāva
V0.274 ujjhito , visapattoriva aggito kato ;Napi naṃ passāmi kīriso , atha maggena hato samūlako .
389.
‘‘ Yassā siyā apaccavekkhitaṃ , satthā vā anupāsito siyā ;
Tvaṃ tādisikaṃ palobhaya , jānantiṃ so imaṃ vihaññasi .
390.
‘‘ Mayhañhi
M0.257 akkuṭṭhavandite , sukhadukkhe ca satī upaṭṭhitā ;Saṅkhatamasubhanti
P0.249 jāniya , sabbattheva mano na limpati . 391.
‘‘ Sāhaṃ sugatassa sāvikā , maggaṭṭhaṅgikayānayāyinī ;
Uddhaṭasallā anāsavā , suññāgāragatā ramāmahaṃ .
392.
‘‘ Diṭṭhā hi mayā sucittitā , sombhā dārukapillakāni vā ;
Tantīhi ca khīlakehi ca , vinibaddhā vividhaṃ panaccakā .
393.
‘‘ Tamhuddhaṭe tantikhīlake , vissaṭṭhe vikale parikrite ;
Na vindeyya khaṇḍaso kate , kimhi tattha manaṃ nivesaye .
394.
‘‘ Tathūpamā dehakāni maṃ , tehi dhammehi vinā na vattanti ;
Dhammehi vinā na vattati , kimhi tattha manaṃ nivesaye .
395.
‘‘ Yathā haritālena makkhitaṃ , addasa cittikaṃ bhittiyā kataṃ ;
Tamhi te viparītadassanaṃ , saññā mānusikā niratthikā .
396.
‘‘ Māyaṃ viya aggato kataṃ , supinanteva suvaṇṇapādapaṃ ;
Upagacchasi andha rittakaṃ , janamajjheriva rupparūpakaṃ .
397.
‘‘ Vaṭṭaniriva
M0.258 koṭarohitā , majjhe pubbuḷakā saassukā ;Pīḷakoḷikā cettha jāyati , vividhā cakkhuvidhā ca piṇḍitā .
398.
‘‘ Uppāṭiya
V0.275 cārudassanā , na ca pajjittha asaṅgamānasā ;Handa te cakkhuṃ harassu taṃ , tassa narassa adāsi tāvade .
399.
‘‘ Tassa ca viramāsi tāvade , rāgo tattha khamāpayī ca naṃ ;
Sotthi siyā brahmacārinī , na puno edisakaṃ bhavissati .
400.
‘‘ Āsādiya edisaṃ janaṃ , aggiṃ pajjalitaṃva liṅgiya ;
Gaṇhiya
P0.250 āsīvisaṃ viya , api nu sotthi siyā khamehi no . 401.
‘‘ Muttā ca tato sā bhikkhunī , agamī buddhavarassa santikaṃ ;
Passiya varapuññalakkhaṇaṃ , cakkhu āsi yathā purāṇakan ’’ ti .
–
Imā gāthā paccudāhāsi .
Tattha jīvakambavanan ti jīvakassa komārabhaccassa ambavanaṃ .
Ramman ti ramaṇīyaṃ .
Taṃ kira bhūmibhāgasampattiyā chāyūdakasampattiyā ca rukkhānaṃ ropitākārena ativiya manuññaṃ manoramaṃ .
Gacchantin ti ambavanaṃ uddissa gataṃ , divāvihārāya upagacchantiṃ .
Subhan ti evaṃnāmikaṃ .
Dhuttakoti itthidhutto .
Rājagahavāsī kireko mahāvibhavassa suvaṇṇakārassa putto yuvā abhirūpo itthidhutto puriso matto vicarati .
So taṃ paṭipathe
M0.259 disvā paṭibaddhacitto maggaṃ uparundhitvā aṭṭhāsi .
Tena vuttaṃ –
‘‘ dhuttako sannivāresī ’’ ti , mama gamanaṃ nisedhesīti attho .
Tamenaṃ abravī subhāti tamenaṃ nivāretvā ṭhitaṃ dhuttaṃ subhā bhikkhunī kathesi .
Ettha ca ‘‘ gacchantiṃ bhikkhuniṃ subhaṃ , abravi subhā ’’ ti ca attānameva therī aññaṃ viya katvā vadati .
Theriyā vuttagāthānaṃ sambandhadassanavasena saṅgītikārehi ayaṃ gāthā vuttā .
‘‘ Abravī subhā ’’ ti vatvā tassā vuttākāradassanatthaṃ āha ‘‘ kiṃ te aparādhitan ’’ tiādi .
Tattha kiṃ te aparādhitaṃ mayāti kiṃ tuyhaṃ , āvuso , mayā aparaddhaṃ .
Yaṃ maṃ ovariyāna tiṭṭhasīti yena aparādhena maṃ gacchantiṃ ovaritvā gamanaṃ nisedhetvā tiṭṭhasi , so natthevāti adhippāyo .
Atha itthītisaññāya evaṃ paṭipajjasi , evampi na yuttanti dassentī āha –
‘‘ na hi pabbajitāya , āvuso , puriso samphusanāya kappatī ’’ ti , āvuso suvaṇṇakāraputtaP0.251 , lokiyacārittenapi purisassa pabbajitānaṃV0.276 samphusanāya na kappati , pabbajitāya pana puriso tiracchānagatopi samphusanāya na kappati , tiṭṭhatu tāva purisaphusanā , rāgavasenassā nissaggiyena purisassa nissaggiyassāpi phusanā na kappateva .
Tenāha ‘‘ garuke mama satthusāsane ’’ tiādi .
Tassattho – garuke pāsāṇacchattaṃ viya garukātabbe mayhaṃ satthu sāsane yā sikkhā bhikkhuniyo uddissa sugatena sammāsambuddhena desitā paññattā .
Tāhi parisuddhapadaṃ parisuddhakusalakoṭṭhāsaṃ , rāgādiaṅgaṇānaṃ sabbaso abhāvena anaṅgaṇaṃ , evaṃbhūtaṃ maṃ gacchantiṃ kena kāraṇena āvaritvā tiṭṭhasīti .
Āvilacittoti cittassa āvilabhāvakarānaṃ kāmavitakkādīnaṃ vasena āvilacitto , tvaṃ tadabhāvato anāvilaṃ , rāgarajādīnaṃ vasena sarajo , sāṅgaṇo tadabhāvato vītarajaṃ anaṅgaṇaṃ sabbattha khandhapañcake samucchedavimuttiyā vimuttamānasaṃ , maṃ kasmā ovaritvā tiṭṭhasīti ?
Evaṃ theriyā vutte dhuttako attano adhippāyaṃ vibhāvento ‘‘ daharā cā ’’ tiādinā dasa gāthā abhāsi .
Tattha daharāti taruṇī paṭhame yobbane ṭhitā .
Apāpikā casīti rūpena alāmikā ca asiM0.260 , uttamarūpadharā cāhosīti adhippāyo .
Kiṃ te pabbajjā karissatīti tuyhaṃ evaṃ paṭhamavaye ṭhitāya rūpasampannāya pabbajjā kiṃ karissati , vuḍḍhāya bībhaccharūpāya vā pabbajitabbanti adhippāyena vadati .
Nikkhipāti chaḍḍehi .
‘‘ Ukkhipā ’’ ti vā pāṭho , apanehīti attho .
Madhuran ti subhaṃ , sugandhanti attho .
Pavantīti vāyanti .
Sabbasoti samantato .
Kusumarajena samuṭṭhitā dumāti ime rukkhā mandavātena samuṭṭhahamānakusumareṇujātena attano kusumarajena sayaṃ samuṭṭhitā viya hutvā samantato surabhī vāyanti .
Paṭhamavasanto sukhoP0.252 utūti ayaṃ paṭhamo vasantamāso sukhasamphasso ca utu vattatīti attho .
Kusumitasikharāti supupphitaggā .
Abhigajjantiva māluteritāti vātena sañcalitā abhigajjantiva abhitthanitā viya tiṭṭhanti .
Yadi ekā vanamogahissasīti sace tvaṃ ekikā vanamogāhissasi , kā nāma te tattha rati bhavissatīti attanā baddhasukhābhirattattā evamāha .
Vāḷamigasaṅghasevitan ti sīhabyagghādivāḷamigasamūhehi tattha tattha upasevitaṃ .
Kuñjaramattakareṇuloḷitan tiV0.277 mattakuñjarehi hatthinīhi ca migānaṃ cittatāpanena rukkhagacchādīnaṃ sākhābhañjanena ca āloḷitapadesaṃ .
Kiñcāpi tasmiṃ vane īdisaṃ tadā natthi , vanaṃ nāma evarūpanti taṃ bhiṃsāpetukāmo evamāha .
Rahitan ti janarahitaṃ vijanaṃ .
Bhiṃsanakan ti bhayajanakaṃ .
Tapanīyakatāva dhītikāti rattasuvaṇṇena vicaritā dhītalikā viya sukusalena yantācariyena yantayogavasena sajjitā suvaṇṇapaṭimā viya vicarasi , idāneva ito cito ca sañcarasi .
Cittalateva accharāti cittalatānāmake uyyāne devaccharā viya .
Kāsikasukhumehīti kāsiraṭṭhe uppannehi ativiya sukhumehi .
Vaggubhīti siniddhamaṭṭhehi .
Sobhasī suvasanehi nūpameti nivāsanapārupanavatthehi anupame upamārahite tvaṃ idāni me vasānugo sobhasīti bhāvinaṃ attano adhippāyavasena ekantikaṃ vattamānaṃ viya katvā vadati .
Ahaṃ tava vasānugo siyan ti ahampi tuyhaṃ vasānugo kiṃkārapaṭissāvī bhaveyyaṃ .
Yadi viharemase kānanantareti yadi mayaṃ ubhopi vanantareM0.261P0.253 saha vasāma ramāma .
Na hi matthi tayā piyattaroti vasānugabhāvassa kāraṇamāha .
Pāṇoti satto , añño kocipi satto tayā piyataro mayhaṃ na hi atthīti attho .
Atha vā pāṇoti attano jīvitaṃ sandhāya vadati , mayhaṃ jīvitaṃ tayā piyataraṃ na hi atthīti attho .
Kinnarimandalocaneti kinnariyā viya mandaputhuvilocane .
Yadi me vacanaṃ karissasi , sukhitā ehi agāramāvasāti sace tvaṃ mama vacanaṃ karissasi , ekāsanaṃ ekaseyyaṃ brahmacariyadukkhaṃ pahāya ehi kāmabhogehi sukhitā hutvā agāraṃ ajjhāvasa .
‘‘ Sukhitā heti agāramāvasantī ’’ ti keci paṭhanti , tesaṃ sukhitā bhavissati , agāraṃ ajjhāvasantīti attho .
Pāsādanivātavāsinīti nivātesu pāsādesu vāsinī .
‘‘ Pāsādavimānavāsinī ’’ ti ca pāṭho , vimānasadisesu pāsādesu vāsinīti attho .
Parikamman ti veyyāvaccaṃ .
Dhārayāti paridaha , nivāsehi ceva uttariyañca karohi .
Abhiropehīti maṇḍanavibhūsanavasena vā sarīraṃ āropaya , alaṅkarohīti attho .
Mālavaṇṇakan ti mālañceva gandhavilepanañca .
Kañcanamaṇimuttakan ti kañcanena maṇimuttāhi ca yuttaṃ , suvaṇṇamayamaṇimuttāhi khacitanti attho .
Bahun ti hatthūpagādibhedato bahuppakāraṃ .
Vividhan ti karaṇavikatiyā nānāvidhaṃ .
Sudhotarajapacchadan tiV0.278 sudhotatāya pavāhitarajaṃ uttaracchadaṃ .
Subhan ti sobhanaṃ .
Gonakatūlikasanthatan ti dīghalomakāḷakojavena ceva haṃsalomādipuṇṇāya tūlikāya ca santhataṃ .
Navan ti abhinavaṃ .
Mahārahan ti mahagghaṃ .
Candanamaṇḍitasāragandhikan ti gosīsakādisāracandanena maṇḍitatāyaP0.254 surabhigandhikaṃ , evarūpaṃ sayanamāruha , taṃ āruhitvā yathāsukhaṃ sayāhi ceva nisīda cāti attho .
Uppalaṃ cudakā samuggatan ti ca -kāro nipātamattaṃ , udakato uggataṃ uṭṭhitaṃ accuggamma ṭhitaṃ suphullamuppalaṃ .
Yathā taṃ amanussasevitan ti tañca rakkhasapariggahitāya pokkharaṇiyā jātattā nimmanussehi sevitaṃ kenaci aparibhuttameva bhaveyya .
Evaṃ tvaṃ brahmacārinīti evameva taṃ suṭṭhu phullamuppalaṃ viya tuvaṃ brahmacārinī .
Sakesaṅgesu attano sarīrāvayavesu kenaci aparibhuttesuyeva jaraṃ gamissasi , mudhāyeva jarājiṇṇā bhavissasi .
EvaṃM0.262 dhuttakena attano adhippāye pakāsite therī sarīrasabhāvavibhāvanena taṃ tattha vicchindentī ‘‘ kiṃ te idhā ’’ ti gāthamāha .
Tassattho – āvuso suvaṇṇakāraputta , kesādikuṇapapūre ekantena bhedanadhamme susānavaḍḍhane , idha imasmiṃ kāyasaññite asucikaḷevare kiṃ nāma tava sāranti sammataṃ sambhāvitaṃ , yaṃ disvā vimano aññatarasmiṃ ārammaṇe vigatamanasaṅkappo , ettheva vā avimano somanassiko hutvā udikkhasi , taṃ mayhaṃ kathehīti .
Taṃ sutvā dhuttako kiñcāpi tassā rūpaṃ cāturiyasobhitaṃ , paṭhamadassanato pana paṭṭhāya yasmiṃ diṭṭhipāte paṭibaddhacitto , tameva apadisanto ‘‘ akkhīni ca tūriyārivā ’’ tiādimāha .
Kāmañcāyaṃ therī suṭṭhu saṃyatatāya santindriyā , tāya thiravippasannasommasantanayananipātesu kammānubhāvanipphannesu pasannapañcappasādapaṭimaṇḍitesu nayanesu labbhamāne pabhāvisiṭṭhacāturiye diṭṭhipāte , yasmā sayaṃ caritahāvabhāvavilāsādiparikappavañcito so dhutto jāto , tasmāssa diṭṭhirāgo savisesaṃ vepullaṃ agamāsi .
Tattha akkhīni ca tūriyārivāti tūri vuccati migī , ca-saddo nipātamattaṃ , migacchāpāya viyaP0.255 te akkhīnīti attho .
‘‘ Koriyārivā ’’ ti vā pāḷi , kuñcakārakukkuṭiyāti vuttaṃ hoti .
Kinnariyāriva pabbatantareti pabbatakucchiyaṃ vicaramānāya kinnarivanitāya viya ca te akkhīnīti attho .
Tava me nayanāni dakkhiyāti tava vuttaguṇavisesāni nayanāni disvā , bhiyyo uparūpari me kāmābhirati pavaḍḍhati .
UppalasikharopamāniV0.279 teti rattuppalaaggasadisāni pamhāni tava .
Vimaleti nimmale .
Hāṭakasannibheti kañcanarūpakassa mukhasadise te mukhe , nayanāni dakkhiyāti yojanā .
Api dūragatāti dūraṃ ṭhānaṃ gatāpi .
Saramhaseti aññaṃ kiñci acintetvā tava nayanāni eva anussarāmi .
Āyatapamheti dīghapakhume .
Visuddhadassaneti nimmalalocane .
Na hi matthi tayā piyattaro nayanāti tava nayanato añño koci mayhaṃ piyataro natthi .
Tayāti hi sāmiatthe eva karaṇavacanaṃ .
EvaṃM0.263 cakkhusampattiyā ummāditassa viya taṃ taṃ vippalapato tassa purisassa manorathaṃ viparivattentī therī ‘‘ apathenā ’’ tiādinā dvādasa gāthā abhāsi .
Tattha apathena payātumicchasīti , āvuso suvaṇṇakāraputta , sante aññasmiṃ itthijane yo tvaṃ buddhasutaṃ buddhassa bhagavato orasadhītaraṃ maṃ maggayasi patthesi , so tvaṃ sante kheme ujumagge apathena kaṇṭakanivutena sabhayena kummaggena payātumicchasi paṭipajjitukāmosi , candaṃ kīḷanakaṃ gavesasi candamaṇḍalaṃ kīḷāgoḷakaṃ kātukāmosi , meruṃ laṅghetumicchasi caturāsītiyojanasahassubbedhaṃ sinerupabbatarājaṃ laṅghayitvā aparabhāge ṭhātukāmosi , so tvaṃ maṃ buddhasutaṃ maggayasīti yojanā .
IdāniP0.256 tassa attano avisayabhāvaṃ patthanāya ca vighātāvahataṃ dassetuṃ ‘‘ natthī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha rāgo yatthapi dāni me siyāti yattha idāni me rāgo siyā bhaveyya , taṃ ārammaṇaṃ sadevake loke natthi eva .
Napi naṃ jānāmi kīrisoti naṃ rāgaṃ kīrisotipi na jānāmi .
Atha maggena hato samūlakoti athāti nipātamattaṃ .
Ayonisomanasikārasaṅkhātena mūlena samūlako rāgo ariyamaggena hato samugghātito .
Iṅgālakuyāti aṅgārakāsuyā .
Ujjhitoti vātukkhitto viya yo koci , dahaniyā indhanaṃ viyāti attho .
Visapattorivāti visagatabhājanaṃ viya .
Aggito katoti aggito aṅgārato apagato kato , visassa lesampi asesetvā apanīto vināsitoti attho .
Yassā siyā apaccavekkhitan ti yassā itthiyā idaṃ khandhapañcakaṃ ñāṇena appaṭivekkhitaṃ apariññātaṃ siyā .
Sattā vā anusāsito siyāti sattā vā dhammasarīrassa adassanena yassā itthiyā ananusāsito siyā .
Tvaṃ tādisikaṃ palobhayāti , āvuso , tvaṃ tathārūpaṃ aparimadditasaṅkhāraṃV0.280 apaccavekkhitalokuttaradhammaṃ kāmehi palobhaya upagaccha .
Jānantiṃ so imaṃ vihaññasīti so tvaṃ pavattiṃ nivattiñcaM0.264 yāthāvato jānantiṃ paṭividdhasaccaṃ imaṃ subhaṃ bhikkhuniṃ āgamma vihaññasi , sampati āyatiñca vighātaṃ dukkhaṃ āpajjasi .
Idānissa vighātāpattitaṃ kāraṇavibhāvanena dassentī ‘‘ mayhaṃ hī ’’ tiādimāha .
Tattha hīti hetuatthe nipāto .
Akkuṭṭhavanditeti akkose vandanāya ca .
Sukhadukkheti sukhe ca dukkhe ca , iṭṭhāniṭṭhavisayasamāyoge vā .
Satī upaṭṭhitāti paccavekkhaṇayuttā satiP0.257 sabbakālaṃ upaṭṭhitā .
Saṅkhatamasubhanti jāniyāti tebhūmakaṃ saṅkhāragataṃ kilesāsucipaggharaṇena asubhanti ñatvā .
Sabbatthevāti sabbasmiṃyeva bhavattaye mayhaṃ mano taṇhālepādinā na upalimpati .
Maggaṭṭhaṅgikayānayāyinīti aṭṭhaṅgikamaggasaṅkhātena ariyayānena nibbānapuraṃ yāyinī upagatā .
Uddhaṭasallāti attano santānato samuddhaṭarāgādisallā .
Sucittitāti hatthapādamukhādiākārena suṭṭhu cittitā viracitā .
Sombhāti sumbhakā .
Dārukapillakāni vāti dārudaṇḍādīhi uparacitarūpakāni .
Tantīhīti nhārusuttakehi .
Khīlakehīti hatthapādapiṭṭhikaṇṇādiatthāya ṭhapitadaṇḍehi .
Vinibaddhāti vividhenākārena baddhā .
Vividhaṃ panaccakāti yantasuttādīnaṃ añchanavissajjanādinā paṭṭhapitanaccakā , panaccantā viya diṭṭhāti yojanā .
Tamhuddhaṭe tantikhīlaketi sannivesavisiṭṭharacanāvisesayuttaṃ upādāya rūpakasamaññā tamhi tantimhi khīlake ca ṭhānato uddhaṭe bandhanto vissaṭṭhe , visuṃ karaṇena aññamaññaṃ vikale , tahiṃ tahiṃ khipanena parikrite vikirite .
Na vindeyya khaṇḍaso kateti potthakarūpassa avayave khaṇḍākhaṇḍite kate potthakarūpaṃ na vindeyya , na upalabheyya .
Evaṃ sante kimhi tattha manaṃ nivesaye tasmiṃ potthakarūpāvayave kimhi kiṃ khāṇuke , udāhu rajjuke , mattikāpiṇḍādike vā manaṃ manasaññaṃ niveseyya , visaṅkhāre avayave sā saññā kadācipi napateyyāti attho .
Tathūpamāti taṃsadisā tena potthakarūpena sadisā .
Kinti ce āha ‘‘ dehakānī ’’ tiādi .
Tattha dehakānītiP0.258 hatthapādamukhādidehāvayavā .
Man ti me paṭibaddhā upaṭṭhahanti .
Tehi dhammehīti tehi pathaviādīhiM0.265 ca cakkhādīhi ca dhammehi .
Vinā na vattantītiV0.281 na hi tathā tathā sanniviṭṭhe pathaviādidhamme muñcitvā dehā nāma santi .
Dhammehi vinā na vattatīti deho avayavehi avayavadhammehi vinā na vattati na upalabbhati .
Evaṃ sante kimhi tattha manaṃ nivesayeti kimhi kiṃ pathaviyaṃ , udāhu āpādike dehoti vā hatthapādādīnīti vā manaṃ manasaññaṃ niveseyya .
Yasmā pathaviādipasādadhammamatte esā samaññā , yadidaṃ dehoti vā hatthapādādīnīti vā sattoti vā itthīti vā purisoti vā , tasmā na ettha jānato koci abhiniveso hotīti .
Yathā haritālena makkhitaṃ , addasa cittikaṃ bhittiyā katan ti yathā kusalena cittakārena bhittiyaṃ haritālena makkhitaṃ littaṃ tena lepaṃ datvā kataṃ ālikhitaṃ cittikaṃ itthirūpaṃ addasa passeyya .
Tattha yā upathambhanakhepanādikiriyāsampattiyā mānusikā nu kho ayaṃ bhitti apassāya ṭhitāti saññā , sā niratthakā manussabhāvasaṅkhātassa atthassa tattha abhāvato , mānusīti pana kevalaṃ tahiṃ tassa ca viparītadassanaṃ , yāthāvato gahaṇaṃ na hoti , dhammapuñjamatte itthipurisādigahaṇampi evaṃ sampadamidaṃ daṭṭhabbanti adhippāyo .
Māyaṃ viya aggato katan ti māyākārena purato upaṭṭhāpitaṃ māyāsadisaṃ .
Supinanteva suvaṇṇapādapan ti supinameva supinantaṃ , tattha upaṭṭhitasuvaṇṇamayarukkhaṃ viya .
Upagacchasi andha rittakan ti andhabāla rittakaṃ tucchakaṃ antosārarahitaṃ imaṃ attabhāvaṃ ‘‘ etaṃ mamā ’’ ti sāravantaṃ viya upagacchasi abhinivisasi .
Janamajjheriva rupparūpakan ti māyākārena mahājanamajjheP0.259 dassitaṃ rūpiyarūpasadisaṃ sāraṃ viya upaṭṭhahantaṃ , asāranti attho .
Vaṭṭanirivāti lākhāya guḷikā viya .
Koṭarohitāti koṭare rukkhasusire ṭhapitā .
Majjhe pubbuḷakāti akkhidalamajjhe ṭhitajalapubbuḷasadisā .
Saassukāti assujalasahitā .
Pīḷakoḷikāti akkhigūthako .
Ettha jāyatīti etasmiṃ akkhimaṇḍale ubhosu koṭīsu visagandhaṃ vāyanto nibbattati .
Pīḷakoḷikāti vā akkhidalesu nibbattanakā pīḷakā vuccati .
Vividhāti setanīlamaṇḍalānañceva rattapītādīnaṃ sattannaṃ paṭalānañca vasena anekavidhā .
Cakkhuvidhāti cakkhubhāgā cakkhuppakārā vā tassa anekakalāpagatabhāvato .
Piṇḍitāti samuditā .
EvaṃM0.266 cakkhusmiṃ sārajjantassa cakkhuno asubhataṃ anavaṭṭhitatāya aniccatañca vibhāvesiV0.282 .
Vibhāvetvā ca yathā nāma koci lobhanīyaṃ bhaṇḍaṃ gahetvā corakantāraṃ paṭipajjanto corehi palibuddho taṃ lobhanīyabhaṇḍaṃ datvā gacchati , evameva cakkhumhi sārattena tena purisena palibuddhā therī attano cakkhuṃ uppāṭetvā tassa adāsi .
Tena vuttaṃ ‘‘ uppāṭiya cārudassanā ’’ tiādi .
Tattha uppāṭiyāti uppāṭetvā cakkhukūpato nīharitvā .
Cārudassanāti piyadassanā manoharadassanā .
Na ca pajjitthāti tasmiṃ cakkhusmiṃ saṅgaṃ nāpajji .
Asaṅgamānasāti katthacipi ārammaṇe anāsattacittā .
Handa te cakkhun ti tayā kāmitaṃ tato eva mayā dinnattā te cakkhusaññitaṃ asucipiṇḍaṃ gaṇha , gahetvā harassu pasādayuttaṃ icchitaṃ ṭhānaṃ nehi .
Tassa ca viramāsi tāvadeti tassa dhuttapurisassa tāvadeva akkhimhi uppāṭitakkhaṇe eva rāgo vigacchi .
Tatthāti akkhimhi , tassaṃ vā theriyaṃ .
Atha vā tatthāti tasmiṃyeva ṭhāne .
Khamāpayīti khamāpesi .
Sotthi siyā brahmacārinīti seṭṭhacārini mahesike tuyhaṃ ārogyameva bhaveyya .
Na puno edisakaṃP0.260 bhavissatīti ito paraṃ evarūpaṃ anācāracaraṇaṃ na bhavissati , na karissāmīti attho .
Āsādiyāti ghaṭṭetvā .
Edisan ti evarūpaṃ sabbattha vītarāgaṃ .
Aggiṃ pajjalitaṃva liṅgiyāti pajjalitaṃ aggiṃ āliṅgetvā viya .
Tatoti tasmā dhuttapurisā .Sā bhikkhunīti sā subhā bhikkhunī .
Agamī buddhavarassa santikan ti sammāsambuddhassa santikaṃ upagacchi upasaṅkami .
Passiya varapuññalakkhaṇan ti uttamehi puññasambhārehi nibbattamahāpurisalakkhaṇaṃ disvā .
Yathā purāṇakan ti porāṇaṃ viya uppāṭanato pubbe viya cakkhu paṭipākatikaṃ ahosi .
Yamettha antarantarā na vuttaṃ , taṃ vuttanayattā suviññeyyameva .
Subhājīvakambavanikātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Tiṃsanipātavaṇṇanā niṭṭhitā .