1. Ambapālītherīgāthāvaṇṇanā
VīsatinipāteM0.214V0.231 kāḷakā bhamaravaṇṇasādisātiādikā ambapāliyā theriyā gāthā .
Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī sikhissa bhagavato sāsane pabbajitvā upasampannā hutvā bhikkhunisikkhāpadaṃ samādāya viharantī , ekadivasaṃ sambahulāhi bhikkhunīhi saddhiṃ cetiyaṃ vanditvā padakkhiṇaṃ karontī puretaraṃ gacchantiyā khīṇāsavattheriyā khipantiyā sahasā kheḷapiṇḍaṃ cetiyaṅgaṇe patitaṃ , khīṇāsavattheriyā apassitvā gatāya ayaṃ pacchatoP0.207 gacchantī taṃ kheḷapiṇḍaṃ disvā ‘‘ kā nāma gaṇikā imasmiṃ ṭhāne kheḷapiṇḍaṃ pātesī ’’ ti akkosi .
Sā bhikkhunikāle sīlaṃ rakkhantī gabbhavāsaṃ jigucchitvā opapātikattabhāve cittaṃ ṭhapesi .
Tena carimattabhāve vesāliyaṃ rājuyyāne ambarukkhamūle opapātikā hutvā nibbatti .
Taṃ disvā uyyānapālo nagaraṃ upanesi .
Ambarukkhamūle nibbattatāya sā ambapālī tveva voharīyittha .
Atha naṃ abhirūpaṃ dassanīyaṃ pāsādikaṃ vilāsakantatādiguṇavisesasamuditaṃ disvā sambahulā rājakumārā attano attano pariggahaṃ kātukāmā aññamaññaṃ kalahaṃ akaṃsu .
Tesaṃ kalahavūpasamatthaṃ tassā kammasañcoditā vohārikā ‘‘ sabbesaṃ hotū ’’ ti gaṇikāṭṭhāne ṭhapesuṃ .
Sā satthari paṭiladdhasaddhā attano uyyāne vihāraṃ katvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa niyyādetvā pacchā attano puttassa vimalakoṇḍaññattherassa santike dhammaṃ sutvā pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karontī attano sarīrassa jarājiṇṇabhāvaṃ nissāya saṃvegajātā saṅkhārānaṃ aniccataṃ vibhāventī –
M0.214V0.231 kāḷakā bhamaravaṇṇasādisātiādikā ambapāliyā theriyā gāthā .
Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī sikhissa bhagavato sāsane pabbajitvā upasampannā hutvā bhikkhunisikkhāpadaṃ samādāya viharantī , ekadivasaṃ sambahulāhi bhikkhunīhi saddhiṃ cetiyaṃ vanditvā padakkhiṇaṃ karontī puretaraṃ gacchantiyā khīṇāsavattheriyā khipantiyā sahasā kheḷapiṇḍaṃ cetiyaṅgaṇe patitaṃ , khīṇāsavattheriyā apassitvā gatāya ayaṃ pacchatoP0.207 gacchantī taṃ kheḷapiṇḍaṃ disvā ‘‘ kā nāma gaṇikā imasmiṃ ṭhāne kheḷapiṇḍaṃ pātesī ’’ ti akkosi .
Sā bhikkhunikāle sīlaṃ rakkhantī gabbhavāsaṃ jigucchitvā opapātikattabhāve cittaṃ ṭhapesi .
Tena carimattabhāve vesāliyaṃ rājuyyāne ambarukkhamūle opapātikā hutvā nibbatti .
Taṃ disvā uyyānapālo nagaraṃ upanesi .
Ambarukkhamūle nibbattatāya sā ambapālī tveva voharīyittha .
Atha naṃ abhirūpaṃ dassanīyaṃ pāsādikaṃ vilāsakantatādiguṇavisesasamuditaṃ disvā sambahulā rājakumārā attano attano pariggahaṃ kātukāmā aññamaññaṃ kalahaṃ akaṃsu .
Tesaṃ kalahavūpasamatthaṃ tassā kammasañcoditā vohārikā ‘‘ sabbesaṃ hotū ’’ ti gaṇikāṭṭhāne ṭhapesuṃ .
Sā satthari paṭiladdhasaddhā attano uyyāne vihāraṃ katvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa niyyādetvā pacchā attano puttassa vimalakoṇḍaññattherassa santike dhammaṃ sutvā pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karontī attano sarīrassa jarājiṇṇabhāvaṃ nissāya saṃvegajātā saṅkhārānaṃ aniccataṃ vibhāventī – 252.
‘‘ Kāḷakā bhamaravaṇṇasādisā , vellitaggā mama muddhajā ahuṃ ;
Te jarāya sāṇavākasādisā , saccavādivacanaṃ anaññathā .
253.
‘‘ Vāsitova
M0.215 surabhī karaṇḍako , pupphapūra mama uttamaṅgajo ;Taṃ jarāyatha salomagandhikaṃ , saccavādivacanaṃ anaññathā .
254.
‘‘ Kānanaṃva
V0.232 sahitaṃ suropitaṃ , kocchasūcivicitaggasobhitaṃ ;Taṃ jarāya viralaṃ tahiṃ tahiṃ , saccavādivacanaṃ anaññathā .
255.
‘‘ Kaṇhakhandhakasuvaṇṇamaṇḍitaṃ , sobhate suveṇīhilaṅkataṃ ;
Taṃ jarāya khalitaṃ siraṃ kataṃ , saccavādivacanaṃ anaññathā .
256.
‘‘ Cittakārasukatāva lekhikā , sobhare su bhamukā pure mama ;
Tā
P0.208 jarāya valibhippalambitā , saccavādivacanaṃ anaññathā . 257.
‘‘ Bhassarā surucirā yathā maṇī , nettahesumabhinīlamāyatā ;
Te jarāyabhihatā na sobhare , saccavādivacanaṃ anaññathā .
258.
‘‘ Saṇhatuṅgasadisī ca nāsikā , sobhate su abhiyobbanaṃ pati ;
Sā jarāya upakūlitā viya , saccavādivacanaṃ anaññathā .
259.
‘‘ Kaṅkaṇaṃva sukataṃ suniṭṭhitaṃ , sobhare su mama kaṇṇapāḷiyo ;
Tā jarāya valibhippalambitā , saccavādivacanaṃ anaññathā .
260.
‘‘ Pattalīmakulavaṇṇasādisā
M0.216 , sobhare su dantā pure mama ;Te jarāya khaṇḍitā cāsitā , saccavādivacanaṃ anaññathā .
261.
‘‘ Kānanamhi vanasaṇḍacārinī , kokilāva madhuraṃ nikūjihaṃ ;
Taṃ jarāya khalitaṃ tahiṃ tahiṃ , saccavādivacanaṃ anaññathā .
262.
‘‘ Saṇhakamburiva suppamajjitā , sobhate su gīvā pure mama ;
Sā jarāya bhaggā vināmitā , saccavādivacanaṃ anaññathā .
263.
‘‘ Vaṭṭapalighasadisopamā ubho , sobhare su bāhā pure mama ;
Tā jarāya yathā pāṭalibbalitā , saccavādivacanaṃ anaññathā .
264.
‘‘ Saṇhamuddikasuvaṇṇamaṇḍitā
V0.233 , sobhare su hatthā pure mama ;Te jarāya yathā mūlamūlikā , saccavādivacanaṃ anaññathā .
265.
‘‘ Pīnavaṭṭasahibhuggatā ubho , sobhare su thanakā pure mama ;
Thevikīva
P0.209 lambanti nodakā , saccavādivacanaṃ anaññathā . 266.
‘‘ Kañcanassa phalakaṃva sammaṭṭhaṃ , sobhate su kāyo pure mama ;
So valīhi sukhumāhi otato , saccavādivacanaṃ anaññathā .
267.
‘‘ Nāgabhogasadisopamā
M0.217 ubho , sobhare su ūrū pure mama ;Te jarāya yathā veḷunāḷiyo , saccavādivacanaṃ anaññathā .
268.
‘‘ Saṇhanūpurasuvaṇṇamaṇḍitā , sobhare su jaṅghā pure mama ;
Tā jarāya tiladaṇḍakāriva , saccavādivacanaṃ anaññathā .
269.
‘‘ Tūlapuṇṇasadisopamā ubho , sobhare su pādā pure mama ;
Te jarāya phuṭitā valīmatā , saccavādivacanaṃ anaññathā .
270.
‘‘ Ediso ahu ayaṃ samussayo , jajjaro bahudukhānamālayo ;
Sopalepapatito jarāgharo , saccavādivacanaṃ anaññathā ’’ ti .
–
Imā gāthāyo abhāsi .
Tattha kāḷakāti kāḷakavaṇṇā .
Bhamaravaṇṇasādisāti kāḷakā hontāpi bhamarasadisavaṇṇā , siniddhanīlāti attho .
Vellitaggāti kuñcitaggā , mūlato paṭṭhāya yāva aggā kuñcitā vellitāti attho .
Muddhajāti kesā .
Jarāyāti jarāhetu jarāya upahatasobhā .
Sāṇavākasādisāti sāṇasadisā vākasadisā ca , sāṇavākasadisā ceva makacivākasadisā cātipi attho .
Saccavādivacanaṃ anaññathāti saccavādino avitathavādino sammāsambuddhassa
V0.234 ‘‘ sabbaṃ rūpaṃ aniccaṃ jarābhibhūtan ’’ tiādivacanaṃ anaññathā yathābhūtameva , na tattha vitathaṃ atthīti .
Vāsitova surabhī karaṇḍakoti pupphagandhavāsacuṇṇādīhi vāsito vāsaṃ gāhāpito pasādhanasamuggo viya sugandhi .
Pupphapūra mama uttamaṅgajoti campakasumanamallikādīhi pupphehi pūritoP0.210 pubbe mama kesakalāpo nimmalotiM0.218 attho .
Tan ti uttamaṅgajaṃ .
Atha pacchā etarahi salomagandhikaṃ pākatikalomagandhameva jātaṃ .
Atha vā salomagandhikan ti meṇḍakalomehi samānagandhaṃ .
‘‘ Eḷakalomagandhan ’’ tipi vadanti .
Kānanaṃva sahitaṃ suropitan ti suṭṭhu ropitaṃ sahitaṃ ghanasannivesaṃ uddhameva uṭṭhitaṃ ujukadīghasākhaṃ upavanaṃ viya .
Kocchasūcivicitaggasobhitan ti pubbe kocchena suvaṇṇasūciyā ca kesajaṭāvijaṭanena vicitaggaṃ hutvā sobhitaṃ , ghanabhāvena vā kocchasadisaṃ hutvā paṇadantasūcīhi vicitaggatāya sobhitaṃ .
Tan ti uttamaṅgajaṃ .
Viralaṃ tahiṃ tahin ti tattha tattha viralaṃ vilūnakesaṃ .
Kaṇhakhandhakasuvaṇṇamaṇḍitan ti suvaṇṇavajirādīhi vibhūsitaṃ kaṇhakesapuñjakaṃ .
Ye pana ‘‘ saṇhakaṇḍakasuvaṇṇamaṇḍitan ’’ ti paṭhanti , tesaṃ saṇhāhi suvaṇṇasūcīhi jaṭāvijaṭanena maṇḍitanti attho .
Sobhate suveṇīhilaṅkatan ti sundarehi rājarukkhamālā sadisehi kesaveṇīhi alaṅkataṃ hutvā pubbe virājate .
Taṃ jarāya khalitaṃ siraṃ katan ti taṃ tathā sobhitaṃ siraṃ idāni jarāya khalitaṃ khaṇḍitākhaṇḍitaṃ vilūnakesaṃ kataṃ .
Cittakārasukatāva lekhikāti cittakārena sippinā nīlāya vaṇṇadhātuyā suṭṭhu katā lekhā viya sobhate .
Su bhamukā pure mamāti sundarā bhamukā pubbe mama sobhanaṃ gatā .
Valibhippalambitāti nalāṭante uppannāhi valīhi palambantā ṭhitā .
Bhassarāti bhāsurā .
Surucirāti suṭṭhu rucirā .
Yathā maṇīti maṇimuddikā viya .
Nettahesun ti sunettā ahesuṃ .
Abhinīlamāyatāti abhinīlā hutvā āyatā .
Teti nettā .
Jarāyabhihatāti jarāya abhihatā .
SaṇhatuṅgasadisīV0.235P0.211 cāti saṇhā tuṅgā sesamukhāvayavānaṃ anurūpā ca .
Sobhateti vaṭṭetvā ṭhapitaharitālavaṭṭi viya mama nāsikā sobhate .
Su abhiyobbanaṃ patīti sundare abhinavayobbanakāle sā nāsikā idāni jarāya nivāritasobhatāya pariseditā viya varattā viya ca jātā .
KaṅkaṇaṃvaM0.219 sukataṃ suniṭṭhitan ti suparikammakataṃ suvaṇṇakaṅkaṇaṃ viya vaṭṭulabhāvaṃ sandhāya vadati .
Sobhareti sobhante .
‘‘ Sobhante ’’ ti vā pāṭho .
Su iti nipātamattaṃ .
Kaṇṇapāḷiyoti kaṇṇagandhā .
Valibhippalambitāti tahiṃ tahiṃ uppannavalīhi valitā hutvā vaṭṭaniyā paṇāmitavatthakhandhā viya bhassantā olambanti .
Pattalīmakulavaṇṇasādisāti kadalimakulasadisavaṇṇasaṇṭhānā .
Khaṇḍitāti bhedanapatanehi khaṇḍitā khaṇḍabhāvaṃ gatā .
Asitāti vaṇṇabhedena asitabhāvaṃ gatā .
Kānanamhi vanasaṇḍacārinī , kokilāva madhuraṃ nikūjihan ti vanasaṇḍe gocaracaraṇena vanasaṇḍacārinī kānane anusaṃgītanivāsinī kokilā viya madhurālāpaṃ nikūjihaṃ .
Tan ti nikūjitaṃ ālāpaṃ .
Khalitaṃ tahiṃ tahin ti khaṇḍadantādibhāvena tattha tattha pakkhalitaṃ jātaṃ .
Saṇhakamburiva suppamajjitāti suṭṭhu pamajjitā saṇhā suvaṇṇasaṅkhā viya .
Bhaggā vināmitāti maṃsaparikkhayena vibhūtasirājālatāya bhaggā hutvā vinatā .
Vaṭṭapalighasadisopamāti vaṭṭena palighadaṇḍena samasamā .
Tāti tā ubhopi bāhāyo .
Yathā pāṭalibbalitāti jajjarabhāvena palitapāṭalisākhāsadisā .
SaṇhamuddikasuvaṇṇamaṇḍitātiP0.212 suvaṇṇamayāhi maṭṭhabhāsurāhi muddikāhi vibhūsitā .
Yathā mūlamūlikāti mūlakakaṇḍasadisā .
Pīnavaṭṭasahituggatāti pīnā vaṭṭā aññamaññaṃ sahitāva hutvā uggatā uddhamukhā .
Sobhate su thanakā pure mamāti mama ubhopi thanā yathāvuttarūpā hutvā suvaṇṇakalasiyo viya sobhiṃsu .
Puthutte hi idaṃ ekavacanaṃ , atītatthe ca vattamānavacanaṃ .
Thevikīva lambanti nodakātiV0.236 te ubhopi me thanā nodakā galitajalā veṇudaṇḍake ṭhapitaudakabhasmā viya lambanti .
KañcanaphalakaṃvaM0.220 sammaṭṭhan ti jātihiṅgulakena makkhitvā ciraparimajjitasovaṇṇaphalakaṃ viya sobhate .
So valīhi sukhumāhi otatoti so mama kāyo idāni sukhumāhi valīhi tahiṃ tahiṃ vitato valittacataṃ āpanno .
Nāgabhogasadisopamāti hatthināgassa hatthena samasamā .
Hattho hi idha bhuñjati etenāti bhogoti vutto .
Teti ūruyo .
Yathā veḷunāḷiyoti idāni veḷupabbasadisā ahesuṃ .
Saṇhanūpurasuvaṇṇamaṇḍitāti siniddhamaṭṭhehi suvaṇṇanūpurehi vibhūsitā .
Jaṅghāti aṭṭhijaṅghāyo .
Tāti tā jaṅghāyo .
Tiladaṇḍakārivāti appamaṃsalohitattā kisabhāvena lūnāvasiṭṭhavisukkhatiladaṇḍakā viya ahesuṃ .
Ra-kāro padasandhikaro .
Tūlapuṇṇasadisopamāti mudusiniddhabhāvena simbalitūlapuṇṇapaliguṇṭhitaupāhanasadisā .
Te mama pādā idāni phuṭitā phalitā , valīmatā valimanto jātā .
Edisoti evarūpo .
Ahu ahosi yathāvuttappakāro .
Ayaṃ samussayoti ayaṃ mama kāyo .
Jajjaroti sithilābandhoP0.213 .
Bahudukhānamālayoti jarādihetukānaṃ bahūnaṃ dukkhānaṃ ālayabhūto .
Sopalepapatitoti so ayaṃ samussayo apalepapatito abhisaṅkhārālepaparikkhayena patito pātābhimukhoti attho .
Sopi alepapatitoti vā padavibhāgo , so evattho .
Jarāgharoti jiṇṇagharasadiso .
Jarāya vā gharabhūto ahosi .
Tasmā saccavādino dhammānaṃ yathābhūtaṃ sabhāvaṃ sammadeva ñatvā kathanato avitathavādino sammāsambuddhassa mama satthuvacanaṃ anaññathā .
Evaṃ ayaṃ therī attano attabhāve aniccatāya sallakkhaṇamukhena sabbesupi tebhūmakadhammesu aniccataṃ upadhāretvā tadanusārena tattha dukkhalakkhaṇaṃ anattalakkhaṇañca āropetvā vipassanaṃ ussukkāpentī maggapaṭipāṭiyā arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . therī 2.4.204-219)–
‘‘ YoV0.237 raṃsiphusitāveḷo , phusso nāma mahāmuni ;
Tassāhaṃ bhaginī āsiṃ , ajāyiṃ khattiye kule .
‘‘ TassaM0.221 dhammaṃ suṇitvāhaṃ , vippasannena cetasā ;
Mahādānaṃ daditvāna , patthayiṃ rūpasampadaṃ .
‘‘ Ekatiṃse ito kappe , sikhī lokagganāyako ;
Uppanno lokapajjoto , tilokasaraṇo jino .
‘‘ Tadāruṇapure ramme , brahmaññakulasambhavā ;
Vimuttacittaṃ kupitā , bhikkhuniṃ abhisāpayiṃ .
‘‘ Vesikāva anācārā , jinasāsanadūsikā ;
Evaṃ akkosayitvāna , tena pāpena kammunā .
‘‘ Dāruṇaṃ nirayaṃ gantvā , mahādukkhasamappitā ;
Tato cutā manussesu , upapannā tapassinī .
‘‘ Dasajātisahassāni , gaṇikattamakārayiṃ ;
Tamhā pāpā na muccissaṃ , bhutvā duṭṭhavisaṃ yathā .
‘‘ Brahmacariyamasevissaṃ , kassape jinasāsane ;
Tena kammavipākena , ajāyiṃ tidase pure .
‘‘ Pacchime bhave sampatte , ahosiṃ opapātikā ;
Ambasākhantare jātā , ambapālīti tenahaṃ .
‘‘ Parivutā pāṇakoṭīhi , pabbajiṃ jinasāsane ;
PattāhaṃP0.214 acalaṃ ṭhānaṃ , dhītā buddhassa orasā .
‘‘ IddhīsuV0.238 ca vasī homi , sotadhātuvisuddhiyā ;
Cetopariyañāṇassa , vasī homi mahāmuni .
‘‘ Pubbenivāsaṃ jānāmi , dibbacakkhu visodhitaṃ ;
Sabbāsavaparikkhīṇā , natthi dāni punabbhavo .
‘‘ Atthadhammaniruttīsu , paṭibhāne tatheva ca ;
Ñāṇaṃ me vimalaṃ suddhaṃ , buddhaseṭṭhassa vāhasā .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ , bhavā sabbe samūhatā ;
Nāgīva bandhanaṃ chetvā , viharāmi anāsavā .
‘‘ SvāgataṃM0.222 vata me āsi , buddhaseṭṭhassa santike ;
Tisso vijjā anuppattā , kataṃ buddhassa sāsanaṃ .
‘‘ Paṭisambhidā catasso , vimokkhāpi ca aṭṭhime ;
Chaḷabhiññā sacchikatā , kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahattaṃ pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā udānavasena tā eva gāthā paccudāhāsīti .
Ambapālītherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .2. Rohinītherīgāthāvaṇṇanā
Samaṇāti bhoti supītiādikā rohiniyā theriyā gāthā .
Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī ito ekanavutikappe vipassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patvā , ekadivasaṃ bandhumatīnagare bhagavantaṃ piṇḍāya carantaṃ disvā pattaṃ gahetvā pūvassa pūretvā bhagavato datvā pītisomanassajātā pañcapatiṭṭhitena vandi .
Sā tena puññakammena devamanussesu saṃsarantī anukkamena upacitavimokkhasambhārā hutvā imasmiṃ buddhuppāde vesāliyaṃ mahāvibhavassa brāhmaṇassa gehe nibbattitvā rohinīti laddhanāmā viññutaṃ patvā , satthari vesāliyaṃ viharante vihāraṃ gantavā dhammaṃ sutvā sotāpannā hutvā mātāpitūnaṃ dhammaṃ desetvā sāsane pasādaṃ uppādetvā
V0.239 te anujānāpetvā sayaṃ pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karontī na cirasseva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ –
‘‘ Nagare bandhumatiyā , vipassissa mahesino ;
Piṇḍāya vicarantassa , pūvedāsimahaṃ tadā .
‘‘ Tena kammena sukatena , cetanāpaṇidhīhi ca ;
Tattha cittaṃ pasādetvā , tāvatiṃsamagacchahaṃ .
‘‘ ChattiṃsadevarājūnaṃM0.223P0.215 , mahesittamakārayiṃ ;
Paññāsacakkavattīnaṃ , mahesittamakārayiṃ .
‘‘ Manasā patthitā nāma , sabbā mayhaṃ samijjhatha ;
Sampattiṃ anubhotvāna , devesu manujesu ca .
‘‘ Pacchime bhavasampatte , jāto vippakule ahaṃ ;
Rohinī nāma nāmena , ñātakehi piyāyitā .
‘‘ Bhikkhūnaṃ santikaṃ gantvā , dhammaṃ sutvā yathātathaṃ ;
Saṃviggamānasā hutvā , pabbajiṃ anagāriyaṃ .
‘‘ Yoniso padahantīnaṃ , arahattamapāpuṇiṃ ;
Ekanavutito kappe , yaṃ dānamadadiṃ tadā ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , pūvadānassidaṃ phalaṃ .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ … pe … kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahattaṃ pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā pubbe sotāpannakāle pitarā attanā ca vacanapaṭivacanavasena vuttagāthā udānavasena bhāsantī –