1. Isidāsītherīgāthāvaṇṇanā
CattālīsanipāteM0.267V0.283 nagaramhi kusumanāmetiādikā isidāsiyā theriyā gāthā .
Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave purisattabhāve ṭhatvā vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī carimabhavato sattame bhave akalyāṇasannissayena paradārikakammaṃ katvā , kāyassa bhedā niraye nibbattitvā tattha bahūni vassasatāni niraye paccitvā , tato cutā tīsu jātīsu tiracchānayoniyaṃ nibbattitvā tato cutā dāsiyā kucchismiṃ napuṃsako hutvā nibbatti .
Tato pana cutā ekassa daliddassa sākaṭikassa dhītā hutvā nibbatti .
Taṃ vayappattaṃ giridāso nāma aññatarassa satthavāhassa putto attano bhariyaṃ katvā gehaṃ ānesi .
Tassa ca bhariyā atthi sīlavatī kalyāṇadhammā .
Tassaṃ issāpakatā sāmino tassā viddesanakammaṃ akāsi .
Sā tattha yāvajīvaṃ ṭhatvā kāyassa bhedā imasmiṃ buddhuppāde ujjeniyaṃ kulapadesasīlācārādiguṇehi abhisammatassa vibhavasampannassaP0.261 seṭṭhissa dhītā hutvā nibbatti , isidāsī tissā nāmaṃ ahosi .
Taṃ vayappattakāle mātāpitaro kularūpavayavibhavādisadisassa aññatarassa seṭṭhiputtassa adaṃsu .
Sā tassa gehe patidevatā hutvā māsamattaṃ vasi .
Athassā kammabalena sāmiko virattarūpo hutvā taṃ gharato nīhari .
Taṃ sabbaṃ pāḷito eva viññāyati .
Tesaṃ tesaṃ pana sāmikānaṃ aruccaneyyatāya saṃvegajātā pitaraṃ anujānāpetvā , jinadattāya theriyā santike pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karontī nacirasseva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā , phalasukhena nibbānasukhena ca vītināmentī ekadivasaṃ pāṭaliputtanagare piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantā mahāgaṅgāyaṃ vālukapuline nisīditvā bodhittheriyā nāma attano sahāyattheriyā pubbapaṭipattiṃ pucchitā tamatthaṃ gāthābandhavasena vissajjesi ‘‘ ujjeniyā puravare ’’ tiādinā .
Tesaṃ pana pucchāvissajjanānaṃ sambandhaṃ dassetuṃ –
M0.267V0.283 nagaramhi kusumanāmetiādikā isidāsiyā theriyā gāthā .
Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave purisattabhāve ṭhatvā vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī carimabhavato sattame bhave akalyāṇasannissayena paradārikakammaṃ katvā , kāyassa bhedā niraye nibbattitvā tattha bahūni vassasatāni niraye paccitvā , tato cutā tīsu jātīsu tiracchānayoniyaṃ nibbattitvā tato cutā dāsiyā kucchismiṃ napuṃsako hutvā nibbatti .
Tato pana cutā ekassa daliddassa sākaṭikassa dhītā hutvā nibbatti .
Taṃ vayappattaṃ giridāso nāma aññatarassa satthavāhassa putto attano bhariyaṃ katvā gehaṃ ānesi .
Tassa ca bhariyā atthi sīlavatī kalyāṇadhammā .
Tassaṃ issāpakatā sāmino tassā viddesanakammaṃ akāsi .
Sā tattha yāvajīvaṃ ṭhatvā kāyassa bhedā imasmiṃ buddhuppāde ujjeniyaṃ kulapadesasīlācārādiguṇehi abhisammatassa vibhavasampannassaP0.261 seṭṭhissa dhītā hutvā nibbatti , isidāsī tissā nāmaṃ ahosi .
Taṃ vayappattakāle mātāpitaro kularūpavayavibhavādisadisassa aññatarassa seṭṭhiputtassa adaṃsu .
Sā tassa gehe patidevatā hutvā māsamattaṃ vasi .
Athassā kammabalena sāmiko virattarūpo hutvā taṃ gharato nīhari .
Taṃ sabbaṃ pāḷito eva viññāyati .
Tesaṃ tesaṃ pana sāmikānaṃ aruccaneyyatāya saṃvegajātā pitaraṃ anujānāpetvā , jinadattāya theriyā santike pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karontī nacirasseva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā , phalasukhena nibbānasukhena ca vītināmentī ekadivasaṃ pāṭaliputtanagare piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantā mahāgaṅgāyaṃ vālukapuline nisīditvā bodhittheriyā nāma attano sahāyattheriyā pubbapaṭipattiṃ pucchitā tamatthaṃ gāthābandhavasena vissajjesi ‘‘ ujjeniyā puravare ’’ tiādinā .
Tesaṃ pana pucchāvissajjanānaṃ sambandhaṃ dassetuṃ – 402.
‘‘ Nagaramhi kusumanāme , pāṭaliputtamhi pathaviyā maṇḍe ;
Sakyakulakulīnāyo , dve bhikkhuniyo hi guṇavatiyo .
403.
‘‘ Isidāsī
M0.268V0.284 tattha ekā , dutiyā bodhīti sīlasampannā ca ;Jhānajjhāyanaratāyo , bahussutāyo dhutakilesāyo .
404.
‘‘ Tā piṇḍāya caritvā , bhattatthaṃ kariya dhotapattāyo ;
Rahitamhi sukhanisinnā , imā girā abbhudīresun ’’ ti .
–
Imā tisso gāthā saṅgītikārehi ṭhapitā .
405.
‘‘ Pāsādikāsi ayye , isidāsi vayopi te aparihīno ;
Kiṃ disvāna byālikaṃ , athāsi nekkhammamanuyuttā .
406.
‘‘ Evamanuyuñjiyamānā sā , rahite dhammadesanākusalā ;
Ito paraṃ vissajjanagāthā .
Isidāsī vacanamabravi , suṇa bodhi yathāmhi pabbajitā .
407.
‘‘ Ujjeniyā
P0.262 puravare , mayhaṃ pitā sīlasaṃvuto seṭṭhi ;Tassamhi ekadhītā , piyā manāpā ca dayitā ca .
408.
‘‘ Atha me sāketato varakā , āgacchumuttamakulīnā ;
Seṭṭhī pahūtaratano , tassa mamaṃ suṇumadāsi tāto .
409.
‘‘ Sassuyā sasurassa ca , sāyaṃ pātaṃ paṇāmamupagamma ;
Sirasā karomi pāde , vandāmi yathāmhi anusiṭṭhā .
410.
‘‘ Yā mayhaṃ sāmikassa , bhaginiyo bhātuno parijano vā ;
Tamekavarakampi disvā , ubbiggā āsanaṃ demi .
411.
‘‘ Annena
V0.285 ca pānena ca , khajjena ca yañca tattha sannihitaṃ ;Chādemi upanayāmi ca , demi ca yaṃ yassa patirūpaṃ .
412.
‘‘ Kālena upaṭṭhahitvā , gharaṃ samupagamāmi ummāre ;
Dhovantī hatthpāde , pañjalikā sāmikamupemi .
413.
‘‘ Kocchaṃ pasādaṃ añjaniñca , ādāsakañca gaṇhitvā ;
Parikammakārikā viya , sayameva patiṃ vibhūsemi .
414.
‘‘ Sayameva odanaṃ sādhayāmi , sayameva bhājanaṃ dhovantī ;
Mātāva ekaputtakaṃ , tathā bhattāraṃ paricarāmi .
415.
‘‘ Evaṃ
M0.269 maṃ bhattikataṃ , anurattaṃ kārikaṃ nihatamānaṃ ;Uṭṭhāyikaṃ analasaṃ , sīlavatiṃ dussate bhattā .
416.
‘‘ So mātarañca pitarañca , bhaṇati āpucchahaṃ gamissāmi ;
Isidāsiyā na saha vacchaṃ , ekāgārehaṃ saha vatthuṃ .
417.
‘‘ Mā evaṃ putta avaca , isidāsī paṇḍitā paribyattā ;
Uṭṭhāyikā analasā , kiṃ tuyhaṃ na rocate putta .
418.
‘‘ Na ca me hiṃsati kiñci , na cahaṃ isidāsiyā saha vacchaṃ ;
Dessāva me alaṃ me , apucchāhaṃ gamissāmi .
419.
‘‘ Tassa vacanaṃ suṇitvā , sassu sasuro ca maṃ apucchiṃsu ;
Kissa
P0.263 tayā aparaddhaṃ , bhaṇa vissaṭṭhā yathābhūtaṃ . 420.
‘‘ Napihaṃ aparajjhaṃ kiñci , napi hiṃsemi na bhaṇāmi dubbacanaṃ ;
Kiṃ sakkā kātuyye , yaṃ maṃ viddessate bhattā .
421.
‘‘ Te
V0.286 maṃ pitugharaṃ paṭinayiṃsu , vimanā dukhena adhibhūtā ;Puttamanurakkhamānā , jitāmhase rūpiniṃ lakkhiṃ .
422.
‘‘ Atha maṃ adāsi tāto , aḍḍhassa gharamhi dutiyakulikassa ;
Tato upaḍḍhasuṅkena , yena maṃ vindatha seṭṭhi .
423.
‘‘ Tassapi gharamhi māsaṃ , avasiṃ atha sopi maṃ paṭiccharayi ;
Dāsīva upaṭṭhahantiṃ , adūsikaṃ sīlasampannaṃ .
424.
‘‘ Bhikkhāya ca vicarantaṃ , damakaṃ dantaṃ me pitā bhaṇati ;
Hohisi me jāmātā , nikkhipa poṭṭhiñca ghaṭikañca .
425.
‘‘ Sopi vasitvā pakkhaṃ , atha tātaṃ bhaṇati ‘ dehi me poṭṭhiṃ ;
Ghaṭikañca mallakañca , punapi bhikkhaṃ carissāmi ’.
426.
‘‘ Atha naṃ bhaṇatī tāto , ammā sabbo ca me ñātigaṇavaggo ;
Kiṃ te na kīrati idha , bhaṇa khippaṃ taṃ te karihiti .
427.
‘‘ Evaṃ bhaṇito bhaṇati , yadi me attā sakkoti alaṃ mayhaṃ ;
Isidāsiyā na saha vacchaṃ , ekagharehaṃ saha vatthuṃ .
428.
‘‘ Vissajjito
M0.270 gato so , ahampi ekākinī vicintemi ;Āpucchitūna gacchaṃ , marituye vā pabbajissaṃ vā .
429.
‘‘ Atha
P0.264 ayyā jinadattā , āgacchī gocarāya caramānā ;Tāta kulaṃ vinayadharī , bahussutā sīlasampannā .
430.
‘‘ Taṃ disvāna amhākaṃ , uṭṭhāyāsanaṃ tassā paññāpayiṃ ;
Nisinnāya ca pāde , vanditvā bhojanamadāsiṃ .
431.
‘‘ Annena
V0.287 ca pānena ca , khajjena ca yañca tattha sannihitaṃ ;Santappayitvā avacaṃ , ayye icchāmi pabbajituṃ .
432.
‘‘ Atha maṃ bhaṇatī tāto , idheva puttaka carāhi tvaṃ dhammaṃ ;
Annena ca pānena ca , tappaya samaṇe dvijātī ca .
433.
‘‘ Athahaṃ bhaṇāmi tātaṃ , rodantī añjaliṃ paṇāmetvā ;
Pāpañhi mayā pakataṃ , kammaṃ taṃ nijjaressāmi .
434.
‘‘ Atha maṃ bhaṇatī tāto , pāpuṇa bodhiñca aggadhammañca ;
Nibbānañca labhassu , yaṃ sacchikarī dvipadaseṭṭho .
435.
‘‘ Mātāpitū abhivāda , yitvā sabbañca ñātigaṇavaggaṃ ;
Sattāhaṃ pabbajitā , tisso vijjā aphassayiṃ .
436.
‘‘ Jānāmi attano satta , jātiyo yassayaṃ phalavipāko ;
Taṃ tava ācikkhissaṃ , taṃ ekamanā nisāmehi .
437.
‘‘ Nagaramhi erakacche , suvaṇṇakāro ahaṃ pahūtadhano ;
Yobbanamadena matto , so paradāraṃ asevihaṃ .
438.
‘‘ Sohaṃ tato cavitvā , nirayamhi apaccisaṃ ciraṃ ;
Pakko tato ca uṭṭhahitvā , makkaṭiyā kucchimokkamiṃ .
439.
‘‘ Sattāhajātakaṃ maṃ , mahākapi yūthapo nillacchesi ;
Tassetaṃ kammaphalaṃ , yathāpi gantvāna paradāraṃ .
440.
‘‘ Sohaṃ tato cavitvā , kālaṃ karitvā sindhavāraññe ;
Kāṇāya
P0.265 ca khañjāya ca , eḷakiyā kucchimokkamiṃ . 441.
‘‘ Dvādasa
M0.271V0.288 vassāni ahaṃ , nillacchito dārake parivahitvā ;Kimināvaṭṭo akallo , yathāpi gantvāna paradāraṃ .
442.
‘‘ Sohaṃ tato cavitvā , govāṇijakassa gāviyā jāto ;
Vaccho lākhātambo , nillacchito dvādase māse .
443.
‘‘ Voḍhūna naṅgalamahaṃ , sakaṭañca dhārayāmi ;
Andhovaṭṭo akallo , yathāpi gantvāna paradāraṃ .
444.
‘‘ Sohaṃ tato cavitvā , vīthiyā dāsiyā ghare jāto ;
Neva mahilā na puriso , yathāpi gantvāna paradāraṃ .
445.
‘‘ Tiṃsativassamhi mato , sākaṭikakulamhi dārikā jātā ;
Kapaṇamhi appabhoge , dhanikapurisapātabahulamhi .
446.
‘‘ Taṃ maṃ tato satthavāho , ussannāya vipulāya vaḍḍhiyā ;
Okaḍḍhati vilapantiṃ , acchinditvā kulagharasmā .
447.
‘‘ Atha soḷasame vasse , disvā maṃ pattayobbanaṃ kaññaṃ ;
Orundhatassa putto , giridāso nāma nāmena .
448.
‘‘ Tassapi aññā bhariyā , sīlavatī guṇavatī yasavatī ca ;
Anurattā bhattāraṃ , tassāhaṃ viddesanamakāsiṃ .
449.
‘‘ Tassetaṃ kammaphalaṃ , yaṃ maṃ apakīritūna gacchanti ;
Dāsīva upaṭṭhahantiṃ , tassapi anto kato mayā ’’ ti .
Tattha nagaramhi kusumanāmeti ‘‘ kusumapuran ’’ ti evaṃ kusumasaddena gahitanāmake nagare , idāni taṃ nagaraṃ pāṭaliputtamhīti sarūpato dasseti .
Pathaviyā maṇḍeti sakalāya pathaviyā maṇḍabhūte .
Sakyakulakulīnāyoti sakyakule kuladhītaro , sakyaputtassa bhagavato sāsane pabbajitatāya evaṃ vuttaṃ .
Tatthāti
V0.289 tāsu dvīsu bhikkhunīsu .
Bodhīti evaṃnāmikā therī .
Jhānajjhāyanaratāyoti lokiyalokuttarassa jhānassa jhāyane abhiratā .
Bahussutāyoti pariyattibāhusaccenaP0.266 bahussutā .
Dhutakilesāyoti aggamaggena sabbaso samugghātitakilesā .
Bhattatthaṃ kariyātiM0.272 bhattakiccaṃ niṭṭhāpetvā .
Rahitamhīti janarahitamhi vivittaṭṭhāne .
Sukhanisinnāti pabbajjāsukhena vivekasukhena ca sukhanisinnā .
Imā girāti idāni vuccamānā sukhā lāpanā .
Abbhudīresun ti pucchāvissajjanavasena kathayiṃsu .
‘‘ Pāsādikāsī ’’ ti gāthā bodhittheriyā pucchāvasena vuttā .
‘‘ Evamanuyuñjiyamānā ’’ ti gāthā saṅgītikāreheva vuttā .
‘‘ Ujjeniyā ’’ tiādikā hi sabbāpi isidāsiyāva vuttā .
Tattha pāsādikāsīti rūpasampattiyā passantānaṃ pasādāvahā asi .
Vayopi te aparihīnoti tuyhaṃ vayopi na parihīno , paṭhamavaye ṭhitāsīti attho .
Kiṃ disvāna byālikan ti kīdisaṃ byālikaṃ dosaṃ gharāvāse ādīnavaṃ disvā .
Athāsi nekkhammamanuyuttāti athāti nipātamattaṃ , nekkhammaṃ pabbajjaṃ anuyuttā asi .
Anuyuñjiyamānāti pucchiyamānā , sā isidāsīti yojanā .
Rahiteti suññaṭṭhāne .
Suṇa bodhi yathāmhi pabbajitāti bodhittheri ahaṃ yathā pabbajitā amhi , taṃ taṃ purāṇaṃ suṇa suṇāhi .
Ujjeniyā puravareti ujjenīnāmake avantiraṭṭhe uttamanagare .
Piyāti ekadhītubhāvena piyāyitabbā .
Manāpāti sīlācāraguṇena manavaḍḍhanakā .
Dayitāti anukampitabbā .
Athāti pacchā mama vayappattakāle .
Me sāketato varakāti sāketanagarato mama varakā maṃ vārentā āgacchuṃ .
Uttamakulīnāti tasmiṃ nagare aggakulikā , yena te pesitā , so seṭṭhi pahūtaratano .
Tassa mamaṃ suṇhamadāsi tātoti tassa sāketaseṭṭhino suṇisaṃ puttassa bhariyaṃ katvā mayhaṃ pitā maṃ adāsi .
Sāyaṃ pātan ti sāyanhe pubbaṇhe ca .
Paṇāmamupagamma sirasā karomīti sassuyā sasurassa caP0.267 santikaṃ upagantvā sirasā paṇāmaṃ karomi , tesaṃ pāde vandāmi .
Yathāmhi anusiṭṭhāti tehi yathā anusiṭṭhā amhi , tathā karomi , tesaṃ anusiṭṭhiṃ na atikkamāmi .
TamekavarakampītiV0.290 ekavallabhampi .
Ubbiggāti tasantā .
Āsanaṃ demīti yassa puggalassa yaṃ anucchavikaṃ , taṃ tassa demi .
TatthātiM0.273 parivesanaṭṭhāne .
Sannihitan ti sajjitaṃ hutvā vijjamānaṃ .
Chādemīti upacchādemi , upacchādetvā upanayāmi ca , upanetvā demi , dentīpi yaṃ yassa patirūpaṃ , tadeva demīti attho .
Ummāreti dvāre .
Dhovantī hatthapādeti hatthapāde dhovinī āsiṃ , dhovitvā gharaṃ samupagamāmīti yojanā .
Kocchan ti massūnaṃ kesānañca ullikhanakocchaṃ .
Pasādan ti gandhacuṇṇādimukhavilepanaṃ .
‘‘ Pasādhanan ’’ tipi pāṭho , pasādhanabhaṇḍaṃ .
Añjanin ti añjananāḷiṃ .
Parikammakārikā viyāti aggakulikā vibhavasampannāpi patiparicārikā ceṭikā viya .
Sādhayāmīti pacāmi .
Bhājanan ti lohabhājanañca .
Dhovantī paricarāmīti yojanā .
Bhattikatan ti katasāmibhatikaṃ .
Anurattan ti anurattavantiṃ .
Kārikan ti tassa tasseva iti kattabbassa kārikaṃ .
Nihatamānan ti apanītamānaṃ .
Uṭṭhāyikan ti uṭṭhānavīriyasampannaṃ .
Analasan ti tato eva akusītaṃ .
Sīlavatin ti sīlācārasampannaṃ .
Dussateti dussati , kujjhitvā bhaṇati .
Bhaṇati āpucchahaṃ gamissāmīti ‘‘ ahaṃ tumhe āpucchitvā yattha katthaci gamissāmī ’’ ti so mama sāmiko attano mātarañca pitarañca bhaṇati .
Kiṃ bhaṇatīti ce āha –
‘‘ isidāsiyā na saha vacchaṃ , ekāgārehaṃ saha vatthun ’’ ti .
Tattha vacchan ti vasissaṃ .
Dessāti appiyā .
Alaṃ meti payojanaṃ me tāya itthīti atthoP0.268 .
Apucchāhaṃ gamissāmīti yadi me tumhe tāya saddhiṃ saṃvāsaṃ icchatha , ahaṃ tumhe apucchitvā videsaṃ pakkamissāmi .
TassātiV0.291 mama bhattuno .
Kissāti kiṃ assa tava sāmikassa .
Tayā aparaddhaṃ byālikaṃ kataṃ .
Napihaṃ aparajjhan ti napi ahaṃ tassa kiñci aparajjhiṃ .
Ayameva vā pāṭho .
Napi hiṃsemīti napi bādhemi .
Dubbacanan ti duruttavacanaṃ .
Kiṃ sakkā kātuyyeti kiṃ mayā kātuṃ ayye sakkā .
Yaṃ maṃ viddessate bhattāti yasmā akāraṇeneva bhattā mayhaṃ viddessate viddessaṃ cittappakopaṃ karoti .
VimanātiM0.274 domanassikā .
Puttamanurakkhamānāti attano puttaṃ mayhaṃ sāmikaṃ cittamanurakkhaṇena anurakkhantā .
Jitāmhase rūpiniṃ lakkhin ti jitā amhase jitā vatāmha rūpavatiṃ siriṃ , manussavesena carantiyā siridevatāya parihīnā vatāti attho .
Aḍḍhassa gharamhi dutiyakulikassāti paṭhamasāmikaṃ upādāya dutiyassa aḍḍhassa kulaputtassa gharamhi maṃ adāsi , dento ca tato paṭhamasuṅkato upaḍḍhasuṅkena adāsi .
Yena maṃ vindatha seṭṭhīti yena suṅkena maṃ paṭhamaṃ seṭṭhi vindatha paṭilabhi , tato upaḍḍhasuṅkenāti yojanā .
Sopīti dutiyasāmikopi .
Maṃ paṭiccharayīti maṃ nīhari , so maṃ gehato nikkaḍḍhi .
Upaṭṭhahantin ti dāsī viya upaṭṭhahantiṃ upaṭṭhānaṃ karontiṃ .
Adūsikan ti adubbhanakaṃ .
Damakan ti kāruññādhiṭṭhānatāya paresaṃ cittassa damakaṃ .
Yathā pare kiñci dassanti , evaṃ attano kāyaṃ vācañcaP0.269 dantaṃ vūpasantaṃ katvā paradattabhikkhāya vicaraṇakaṃ .
Jāmātāti duhitupati .
Nikkhipa poṭṭhiñca ghaṭikañcāti tayā paridahitaṃ pilotikākhaṇḍañca bhikkhākapālañca chaḍḍehi .
Sopi vasitvā pakkhan ti sopi bhikkhako puriso mayā saddhiṃ addhamāsamattaṃ vasitvā pakkāmi .
Atha naṃ bhaṇatī tātoti taṃ bhikkhakaṃ mama pitā mātā sabbo ca me ñātigaṇo vaggavaggoV0.292 hutvā bhaṇati .
Kathaṃ ?
Kiṃ te na kīrati idha tuyhaṃ kiṃ nāma na kirati na sādhiyati , bhaṇa khippaṃ .
Taṃ te karihitīti taṃ tuyhaṃ karissati .
Yadi me attā sakkotīti yadi mayhaṃ attā attādhīno bhujisso ca hoti , alaṃ mayhaṃ isidāsiyā tāya payojanaṃ natthi , tasmā na saha vacchaṃ na saha vasissaṃ , ekaghare ahaṃ tāya saha vatthunti yojanā .
Vissajjito gato soti so bhikkhako pitarā vissajjito yathāruci gato .
Ekākinīti ekikāva .
Āpucchitūna gacchan tiM0.275 mayhaṃ pitaraṃ vissajjetvā gacchāmi .
Marituyeti marituṃ .
Vāti vikappatthe nipāto .
Gocarāyāti bhikkhāya , tāta-kulaṃ āgacchīti yojanā .
Tan ti taṃ jinadattattheriṃ .
Uṭṭhāyāsanaṃ tassā paññāpayin ti uṭṭhahitvā āsanaṃ tassā theriyā paññāpesiṃ .
Idhevāti imasmiṃ eva gehe ṭhitā .
Puttakāti sāmaññavohārena dhītaraṃ anukampento ālapati .
Carāhi tvaṃ dhamman ti tvaṃ pabbajitvā caritabbaṃ brahmacariyādidhammaṃ cara .
Dvijātīti brāhmaṇajātī .
Nijjaressāmīti jīrāpessāmi vināsessāmi .
Bodhin ti saccābhisambodhiṃ , maggañāṇanti attho .
Aggadhamman ti phaladhammaṃ , arahattaṃ .
Yaṃ sacchikarīP0.270 dvipadaseṭṭhoti yaṃ maggaphalanibbānasaññitaṃ lokuttaradhammaṃ dvipadānaṃ seṭṭho sammāsambuddho sacchi akāsi , taṃ labhassūti yojanā .
Sattāhaṃ pabbajitāti pabbajitā hutvā sattāhena .
Aphassayin ti phusiṃ sacchākāsiṃ .
Yassayaṃ phalavipākoti yassa pāpakammassa , ayaṃ sāmikassa amanāpabhāvasaṅkhāto nissandaphalabhūtoV0.293 vipāko .
Taṃ tava ācikkhissan ti taṃ kammaṃ tava kathessāmi .
Tan ti ācikkhiyamānaṃ tameva kammaṃ , taṃ vā mama vacanaṃ .
Ekamanāti ekaggamanā .
Ayameva vā pāṭho .
Nagaramhi erakaccheti evaṃnāmake nagare .
So paradāraṃ asevihan ti so ahaṃ parassa dāraṃ aseviṃ .
Ciraṃ pakkoti bahūni vassasatasahassāni nirayagginā daḍḍho .
Tato ca uṭṭhahitvāti tato nirayato vuṭṭhito cuto .
Makkaṭiyā kucchimokkamin ti vānariyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhiṃ .
Yūthapoti yūthapati .
Nillacchesīti purisabhāvassa lakkhaṇabhūtāni bījakāni nillacchesi nīhari .
Tassetaṃ kammaphalan ti tassa mayhaṃ etaṃ atīte katassa kammassa phalaṃ .
Yathāpi gantvāna paradāran ti yathā taṃ paradāraṃ atikkamitvā .
TatotiM0.276 makkaṭayonito .
Sindhavāraññeti sindhavaraṭṭhe araññaṭṭhāne .
Eḷakiyāti ajiyā .
Dārake parivahitvāti piṭṭhiṃ āruyha kumārake vahitvā .
Kimināvaṭṭoti abhijātaṭṭhāne kimiparigatova hutvā aṭṭo aṭṭito .
Akalloti gilāno , ahosīti vacanaseso .
Govāṇijakassāti gāviyo vikkiṇitvā jīvakassa .
Lākhātamboti lākhārasarattehi viya tambehi lomehi samannāgato .
Voḍhūnāti vahitvā .
Naṅgalan ti sīraṃ , sakaṭañca dhārayāmīti atthoP0.271 .
Andhovaṭṭoti kāṇova hutvā aṭṭo pīḷito .
Vīthiyāti nagaravīthiyaṃ .
Dāsiyā ghare jātoti gharadāsiyā kucchimhi jāto .
‘‘ Vaṇṇadāsiyā ’’ tipi vadanti .
Neva mahilā na purisoti itthīpi purisopi na homi , jātinapuṃsakoti attho .
TiṃsativassamhiV0.294 matoti napuṃsako hutvā tiṃsavassakāle mato .
Sākaṭikakulamhīti sūtakakule .
Dhanikapurisapātabahulamhīti iṇāyikānaṃ purisānaṃ adhipatanabahule bahūhi iṇāyikehi abhibhavitabbe .
Ussannāyāti upacitāya .
Vipulāyāti mahatiyā .
Vaḍḍhiyāti iṇavaḍḍhiyā .
Okaḍḍhatīti avakaḍḍhati .
Kulagharasmāti mama jātakulagehato .
Orundhatassa puttoti assa satthavāhassa putto , mayi paṭibaddhacitto nāmena giridāso nāma avarundhati attano pariggahabhāvena gehe karoti .
Anurattā bhattāran ti bhattāraṃ anuvattikā .
Tassāhaṃ viddesanamakāsin ti tassa bhattuno taṃ bhariyaṃ sapattiṃ viddesanakammaṃ akāsiṃ .
Yathā taṃ so kujjhati , evaṃ paṭipajjiṃ .
YaṃM0.277 maṃ apakīritūna gacchantīti yaṃ dāsī viya sakkaccaṃ upaṭṭhahantiṃ maṃ tattha tattha patino apakiritvā chaḍḍetvā anapekkhā apagacchanti .
Etaṃ tassā mayhaṃ tadā katassa paradārikakammassa sapattiṃ viddesanakammassa ca nissandaphalaṃ .
Tassapi anto kato mayāti tassapi tathā anunayapāpakakammassa dāruṇassa pariyanto idāni mayā aggamaggaṃ adhigacchantiyā kato , ito paraṃ kiñci dukkhaṃ natthīti .
Yaṃ panettha antarantarā na vibhattaṃ , taṃ vuttanayattā uttānatthameva .
Isidāsītherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Cattālīsanipātavaṇṇanā niṭṭhitā .16. Mahānipāto
1. Sumedhātherīgāthāvaṇṇanā
Mahānipāte
M0.278V0.295P0.272 mantāvatiyā nagaretiādikā sumedhāya theriyā gāthā .
Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī , sakkaccaṃ vimokkhasambhāre sambhārentī koṇāgamanassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patvā , attano sakhīhi kuladhītāhi saddhiṃ ekajjhāsayā hutvā mahantaṃ ārāmaṃ kāretvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa niyyādesi .
Sā tena puññakammena kāyassa bhedā tāvatiṃsaṃ upagacchi .
Tattha yāvatāyukaṃ dibbasampattiṃ anubhavitvā tato cutā yāmesu upapajji .
Tato cutā tusitesu , tato cutā nimmānaratīsu , tato cutā paranimmitavasavattīsūti anukkamena pañcasu kāmasaggesu uppajjitvā tattha tattha devarājūnaṃ mahesī hutvā tato cutā kassapassa bhagavato kāle mahāvibhavassa seṭṭhino dhītā hutvā anukkamena viññutaṃ patvā sāsane abhippasannā hutvā ratanattayaṃ uddissa uḷārapuññakammaṃ akāsi .
Tattha yāvajīvaṃ dhammūpajīvinī kusaladhammaniratā hutvā tato cutā tāvatiṃsesu nibbattitvā aparāparaṃ sugatīsuyeva saṃsarantī , imasmiṃ buddhuppāde mantāvatīnagare koñcassa nāma rañño dhītā hutvā nibbatti .
Tassā mātāpitaro sumedhāti nāmaṃ akaṃsu .
Taṃ anukkamena vuddhippattavayappattakāle mātāpitaro ‘‘ vāraṇavatīnagare anikarattassa nāma rañño dassāmā ’’ ti sammantesuṃ .
Sā pana daharakālato paṭṭhāya attano samānavayāhi rājakaññāhi dāsijanehi ca saddhiṃ bhikkhunupassayaṃ gantvā bhikkhunīnaṃ santike dhammaṃ sutvā cirakālato paṭṭhāya katādhikāratāya saṃsāre jātasaṃvegā sāsane abhippasannā hutvā vayappattakāle kāmehi vinivattitamānasā ahosi .
Tena sā mātāpitūnaṃ ñātīnaṃ sammantanaṃ sutvā ‘‘ na mayhaṃ gharāvāsena kiccaṃ , pabbajissāmahan ’’ ti āha .
Taṃ mātāpitaro gharāvāse niyojentā nānappakārena yācantāpi saññāpetuṃ nāsakkhiṃsu .
Sā ‘‘ evaṃ meM0.279 pabbajituṃ labbhatī ’’ ti khaggaṃP0.273 gahetvā sayameva attano kese chinditvā te eva kese ārabbha paṭikkūlamanasikāraṃ pavattentī tattha katādhikāratāya bhikkhunīnaṃ santike manasikāravidhānassa sutapubbattā ca asubhanimittaṃV0.296 uppādetvā tattha paṭhamajjhānaṃ adhigacchi .
Adhigatapaṭhamajjhānā ca attanā gharāvāse uyyojetuṃ upagate mātāpitaro ādiṃ katvā antojanaparijanaṃ sabbaṃ rājakulaṃ sāsane abhippasannaṃ kāretvā gharato nikkhamitvā bhikkhunupassayaṃ gantvā pabbaji .
Pabbajitvā ca vipassanaṃ paṭṭhapetvā sammadeva paripakkañāṇā vimuttiparipācanīyānaṃ dhammānaṃ visesitāya na cirasseva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ apadāne ( apa . therī 2.1.1-19)–
‘‘ Bhagavati koṇāgamane , saṅghārāmamhi navanivesamhi ;
Sakhiyo tisso janiyo , vihāradānaṃ adāsimha .
‘‘ Dasakkhattuṃ satakkhattuṃ , dasasatakkhattuṃ satāni ca satakkhattuṃ ;
Devesu upapajjimha , ko pana vādo manussesu .
‘‘ Devesu mahiddhikā ahumha , mānusakamhi ko pana vādo ;
Sattaratanassa mahesī , itthiratanaṃ ahaṃ āsiṃ .
‘‘ Idha sañcitakusalā , susamiddhakulappajā ;
Dhanañjānī ca khemā ca , ahampi ca tayo janā .
‘‘ Ārāmaṃ sukataṃ katvā , sabbāvayavamaṇḍitaṃ ;
Buddhappamukhasaṅghassa , niyyādetvā pamoditā .
‘‘ Yattha yatthūpapajjāmi , tassa kammassa vāhasā ;
Devesu aggataṃ pattā , manussesu tatheva ca .
‘‘ Imasmiṃyeva kappamhi , brahmabandhu mahāyaso ;
Kassapo nāma gottena , uppajji vadataṃ varo .
‘‘ Upaṭṭhāko mahesissa , tadā āsi narissaro ;
Kāsirājā kikī nāma , bārāṇasipuruttame .
‘‘ TassāsuṃM0.280V0.297 satta dhītaro , rājakaññā sukhedhitā ;
Buddhopaṭṭhānaniratā , brahmacariyaṃ cariṃsu tā .
‘‘ TāsaṃP0.274 sahāyikā hutvā , sīlesu susamāhitā ;
Datvā dānāni sakkaccaṃ , agāreva vataṃ cariṃ .
‘‘ Tena kammena sukatena , cetanāpaṇidhīhi ca ;
Jahitvā mānusaṃ dehaṃ , tāvatiṃsūpagā ahaṃ .
‘‘ Tato cutā yāmamagaṃ , tatohaṃ tusitaṃ gatā ;
Tato ca nimmānaratiṃ , vasavattipuraṃ gatā .
‘‘ Yattha yatthūpapajjāmi , puññakammasamohitā ;
Tattha tattheva rājūnaṃ , mahesittamahārayiṃ .
‘‘ Tato cutā manussatte , rājūnaṃ cakkavattinaṃ ;
Maṇḍalīnañca rājūnaṃ , mahesittamakārayiṃ .
‘‘ Sampattimanubhotvāna , devesu mānusesu ca ;
Sabbattha sukhitā hutvā , nekajātīsu saṃsariṃ .
‘‘ So hetu so pabhavo , tammūlaṃ sāva sāsane khantī ;
Taṃ paṭhamasamodhānaṃ , taṃ dhammaratāya nibbānaṃ .
‘‘ Kilesā jhāpitā mayhaṃ , bhavā sabbe samūhatā ;
Nāgīva bandhanaṃ chetvā , viharāmi anāsavā .
‘‘ Svāgataṃ vata me āsi , buddhaseṭṭhassa santike ;
Tisso vijjā anuppattā , kataṃ buddhassa sāsanaṃ .
‘‘ PaṭisambhidāV0.298 catasso , vimokkhāpi ca aṭṭhime ;
Chaḷabhiññā sacchikatā , kataṃ buddhassa sāsanan ’’ ti .
Arahattaṃ pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā udānavasena –