Cha dhammā
356.‘‘ Cha dhammā bahukārā … pe … cha dhammā sacchikātabbā .
( Ka )‘‘ katame cha dhammā bahukārā ?
Cha sāraṇīyā dhammā .
Idhāvuso , bhikkhuno mettaṃ kāyakammaṃ paccupaṭṭhitaṃ
P3.280 hoti sabrahmacārīsu āvi ceva rahoM3.237 ca , ayampi dhammo sāraṇīyo piyakaraṇo garukaraṇo saṅgahāya avivādāya sāmaggiyā ekībhāvāya saṃvattati .‘‘ Puna caparaṃ , āvuso , bhikkhuno mettaṃ vacīkammaṃ … pe … ekībhāvāya saṃvattati .
‘‘ Puna caparaṃ , āvuso , bhikkhuno mettaṃ manokammaṃ … pe … ekībhāvāya saṃvattati .
‘‘ Puna caparaṃ , āvuso , bhikkhu ye te lābhā dhammikā dhammaladdhā antamaso pattapariyāpannamattampi , tathārūpehi lābhehi appaṭivibhattabhogī hoti sīlavantehi sabrahmacārīhi sādhāraṇabhogī , ayampi dhammo sāraṇīyo … pe … ekībhāvāya
T3.303 saṃvattati .‘‘ Puna caparaṃ , āvuso , bhikkhu , yāni tāni sīlāni akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsāni bhujissāni viññuppasatthāni aparāmaṭṭhāni samādhisaṃvattanikāni , tathārūpesu
V3.228 sīlesu sīlasāmaññagato viharati sabrahmacārīhi āvi ceva raho ca , ayampi dhammo sāraṇīyo … pe … ekībhāvāya saṃvattati .‘‘ Puna caparaṃ , āvuso , bhikkhu yāyaṃ diṭṭhi ariyā niyyānikā niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāya , tathārūpāya diṭṭhiyā diṭṭhi sāmaññagato viharati sabrahmacārīhi āvi ceva raho ca , ayampi dhammo sāraṇīyo piyakaraṇo garukaraṇo , saṅgahāya avivādāya sāmaggiyā ekībhāvāya saṃvattati .
Ime cha dhammā bahukārā .
( Kha )‘‘ katame cha dhammā bhāvetabbā ?
Cha anussatiṭṭhānāni – buddhānussati , dhammānussati , saṅghānussati , sīlānussati , cāgānussati , devatānussati .
Ime cha dhammā bhāvetabbā .
( Ga )‘‘ katame cha dhammā pariññeyyā ?
Cha ajjhattikāni āyatanāni – cakkhāyatanaṃ , sotāyatanaṃ , ghānāyatanaṃ , jivhāyatanaṃ , kāyāyatanaṃ , manāyatanaṃ .
Ime cha dhammā pariññeyyā .
( Gha )‘‘ katame cha dhammā pahātabbā ?
Cha taṇhākāyā – rūpataṇhā , saddataṇhā , gandhataṇhā , rasataṇhā , phoṭṭhabbataṇhā , dhammataṇhā .
Ime cha dhammā pahātabbā .
( Ṅa )‘‘ katame
T3.304M3.238 cha dhammā hānabhāgiyā ?Cha agāravā – idhāvuso , bhikkhu satthari agāravo viharati appatisso .
Dhamme … pe … saṅghe … sikkhāya … appamāde … paṭisanthāre agāravo viharati appatisso .
Ime cha dhammā hānabhāgiyā .
( Ca )‘‘ katame cha dhammā visesabhāgiyā ?
Cha gāravā – idhāvuso , bhikkhu satthari sagāravo viharati sappatisso dhamme … pe … saṅghe … sikkhāya … appamāde … paṭisanthāre sagāravo viharati sappatisso .
Ime cha dhammā visesabhāgiyā .
( Cha )‘‘ katame cha dhammā duppaṭivijjhā ?
Cha nissaraṇiyā dhātuyo – idhāvuso , bhikkhu evaṃ vadeyya –
‘ mettā hi kho me , cetovimutti bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā , atha ca pana me byāpādo cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatī ’ ti .
So ‘ mā hevaṃ ’ tissa vacanīyo ‘ māyasmā evaṃ avaca , mā bhagavantaṃ abbhācikkhi .
Na hi
V3.229 sādhu bhagavato abbhakkhānaṃ , na hi bhagavā evaṃ vadeyya .Aṭṭhānametaṃ āvuso anavakāso yaṃ mettāya cetovimuttiyā bhāvitāya bahulīkatāya yānīkatāya vatthukatāya anuṭṭhitāya paricitāya susamāraddhāya .
Atha ca panassa byāpādo cittaṃ pariyādāya ṭhassatīti , netaṃ ṭhānaṃ vijjati .
Nissaraṇaṃ hetaṃ , āvuso , byāpādassa , yadidaṃ mettācetovimuttī ’ ti .
‘‘ Idha panāvuso , bhikkhu evaṃ vadeyya –
‘ karuṇā
T3.305 hi kho me cetovimutti bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā .Atha ca pana me vihesā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatī ’ ti .
So –
‘ mā hevaṃ ’ tissa vacanīyo ,‘ māyasmā evaṃ avaca , mā bhagavantaṃ abbhācikkhi … pe … nissaraṇaṃ hetaṃ , āvuso , vihesāya , yadidaṃ karuṇācetovimuttī ’ ti .
‘‘ Idha panāvuso , bhikkhu evaṃ vadeyya –
‘ muditā hi kho me cetovimutti bhāvitā … pe … atha ca pana me arati cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatī ’ ti .
So –
‘ mā hevaṃ ’ tissa vacanīyo ‘ māyasmā evaṃ avaca … pe … nissaraṇaṃ hetaṃ , āvuso aratiyā , yadidaṃ muditācetovimuttī ’ ti .
‘‘ Idha
M3.239 panāvuso , bhikkhu evaṃ vadeyya –‘ upekkhā hi kho me cetovimutti
T3.306 bhāvitā … pe … atha ca pana me rāgo cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatī ’ ti .So –
‘ mā hevaṃ ’ tissa vacanīyo ‘ māyasmā evaṃ avaca … pe … nissaraṇaṃ hetaṃ , āvuso , rāgassa yadidaṃ upekkhācetovimuttī ’ ti .
‘‘ Idha panāvuso , bhikkhu evaṃ vadeyya –
‘ animittā hi kho me cetovimutti bhāvitā … pe … atha ca pana me nimittānusāri viññāṇaṃ hotī ’ ti .
So –
‘ mā hevaṃ ’ tissa vacanīyo ‘ māyasmā evaṃ avaca … pe … nissaraṇaṃ hetaṃ , āvuso , sabbanimittānaṃ yadidaṃ animittā cetovimuttī ’ ti .
‘‘ Idha panāvuso , bhikkhu evaṃ vadeyya –
‘ asmīti kho me vigataṃ , ayamahamasmīti na
T3.307 samanupassāmi , atha ca pana me vicikicchākathaṃkathāsallaṃ cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatī ’ ti .So –
‘ mā hevaṃ ’ tissa vacanīyo ‘ māyasmā evaṃ avaca , mā bhagavantaṃ abbhācikkhi , na
V3.230 hi sādhu bhagavato abbhakkhānaṃ , na hi bhagavā evaṃ vadeyya .Aṭṭhānametaṃ , āvuso , anavakāso yaṃ asmīti vigate ayamahamasmīti asamanupassato .
Atha ca panassa vicikicchākathaṃkathāsallaṃ cittaṃ pariyādāya ṭhassati , netaṃ ṭhānaṃ vijjati .
Nissaraṇaṃ hetaṃ , āvuso , vicikicchākathaṃkathāsallassa , yadidaṃ asmimānasamugghāṭo ’ ti .
Ime cha dhammā duppaṭivijjhā .
( Ja )‘‘ katame
P3.281 cha dhammā uppādetabbā ?Cha satatavihārā .
Idhāvuso , bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hoti na dummano , upekkhako viharati sato sampajāno .
Sotena saddaṃ sutvā … pe … ghānena gandhaṃ ghāyitvā … jivhāya rasaṃ sāyitvā … kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā … manasā dhammaṃ viññāya neva sumano hoti na dummano , upekkhako viharati sato sampajāno .
Ime cha dhammā uppādetabbā .
( Jha )‘‘ katame cha dhammā abhiññeyyā ?
Cha anuttariyāni – dassanānuttariyaṃ , savanānuttariyaṃ , lābhānuttariyaṃ , sikkhānuttariyaṃ , pāricariyānuttariyaṃ , anussatānuttariyaṃ .
Ime cha dhammā abhiññeyyā .
( Ña )‘‘ katame cha dhammā sacchikātabbā ?
Cha abhiññā – idhāvuso , bhikkhu anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhoti – ekopi hutvā bahudhā hoti
T3.308 , bahudhāpi hutvā eko hoti .Āvibhāvaṃ tirobhāvaṃ .
Tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchati seyyathāpi ākāse
M3.240 .Pathaviyāpi ummujjanimujjaṃ karoti seyyathāpi udake .
Udakepi abhijjamāne gacchati seyyathāpi pathaviyaṃ .
Ākāsepi pallaṅkena kamati seyyathāpi pakkhī sakuṇo .
Imepi candimasūriye evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve pāṇinā parāmasati parimajjati .
Yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vatteti .
‘‘ Dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya ubho sadde suṇāti dibbe ca mānuse ca , ye dūre santike ca .
‘‘ Parasattānaṃ
V3.231 parapuggalānaṃ cetasā ceto paricca pajānāti [ jānāti ( syā . kaṃ .)], sarāgaṃ vā cittaṃ sarāgaṃ cittanti pajānātiT3.309 … pe … avimuttaṃ vā cittaṃ avimuttaṃ cittanti pajānāti .‘‘ So anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati , seyyathidaṃ ekampi jātiṃ … pe … iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati .
‘‘ Dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti
T3.310 … pe …‘‘ Āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati .
Ime cha dhammā sacchikātabbā .
‘‘ Iti ime saṭṭhi dhammā bhūtā tacchā tathā avitathā anaññathā sammā tathāgatena abhisambuddhā .