Issues
Select Version
Khuddakapāṭha-aṭṭhakathā
Khuddakapāṭha-aṭṭhakathā

1. Saraṇattayavaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

1. Saraṇattayavaṇṇanā

Buddhavibhāvanā

IdāniV0.6 yaṃ vuttaṃ ‘‘ buddhaṃ saraṇagamanaṃ , gamakañca vibhāvaye ’’ ti , tattha sabbadhammesu appaṭihatañāṇanimittānuttaravimokkhādhigamaparibhāvitaṃ khandhasantānamupādāya , paññattito sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānaṃ vā saccābhisambodhimupādāya paññattito sattaviseso buddho .
Yathāha –
‘‘ BuddhotiM0.5 yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi , tattha ca sabbaññutaṃ patto , balesu ca vasībhāvan ’’ ti ( mahāni .192; cūḷani . pārāyanatthutigāthāniddesa 97; paṭi . ma .1.161).
Ayaṃ tāva atthato buddhavibhāvanā .
Byañjanato pana ‘‘ bujjhitāti buddho , bodhetāti buddho ’’ ti evamādinā nayena veditabbo .
Vuttañcetaṃ –
‘‘ Buddhoti kenaṭṭhena buddho ?
Bujjhitā saccānīti buddho , bodhetā pajāyāti buddho , sabbaññutāya buddho , sabbadassāvitāya buddho , anaññaneyyatāya buddho , vikasitāyaP0.15 buddho , khīṇāsavasaṅkhātena buddho , nirupakkilesasaṅkhātena buddho , ekantavītarāgoti buddho , ekantavītadosoti buddho , ekantavītamohoti buddho , ekantanikkilesoti buddho , ekāyanamaggaṃ gatoti buddho , eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti buddho , abuddhivihatattā buddhipaṭilābhā buddho .
Buddhoti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ , na pitarā kataṃ , na bhātarā kataṃ , na bhaginiyā kataṃ , na mittāmaccehi kataṃ , na ñātisālohitehi kataṃ , na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ , na devatāhi kataṃ , vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutaññāṇassa paṭilābhā sacchikāV0.7 paññatti yadidaṃ buddho ’’ ti ( mahāni .192; cūḷani . pārāyanatthutigāthāniddesa 97; paṭi . ma .1.162).
Ettha ca yathā loke avagantā avagatoti vuccati , evaṃ bujjhitā saccānīti buddho .
Yathā paṇṇasosā vātā paṇṇasusāti vuccanti , evaṃ bodhetā pajāyāti buddho .
Sabbaññutāya buddhoti sabbadhammabujjhanasamatthāya buddhiyā buddhoti vuttaṃ hoti .
Sabbadassāvitāya buddhoti sabbadhammabodhanasamatthāya buddhiyā buddhoti vuttaṃ hoti .
Anaññaneyyatāya buddhoti aññena abodhito sayameva buddhattā buddhoti vuttaṃ hoti .
Vikasitāya buddhoti nānāguṇavikasanato padumamiva vikasanaṭṭhena buddhoti vuttaṃ hoti .
Khīṇāsavasaṅkhātena buddhoti evamādīhi cittasaṅkocakaradhammapahānatoM0.6 niddākkhayavibuddho puriso viya sabbakilesaniddākkhayavibuddhattā buddhoti vuttaṃ hoti .
Ekāyanamaggaṃ gatoti buddhoti buddhiyatthānaṃ gamanatthapariyāyato yathā maggaṃ gatopi puriso gatoti vuccati , evaṃ ekāyanamaggaṃ gatattāpi buddhoti vuccatīti dassetuṃ vuttaṃ .
Eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti buddhoti na parehi buddhattā buddho , kintu sayameva anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhattā buddhoti vuttaṃ hotiP0.16 .
Abuddhivihatattā buddhipaṭilābhā buddhoti buddhi buddhaṃ bodhoti pariyāyavacanametaṃ .
Tattha yathā nīlarattaguṇayogato ‘‘ nīlo paṭo , ratto paṭo ’’ ti vuccati , evaṃ buddhiguṇayogato buddhoti ñāpetuṃ vuttaṃ hoti .
Tato paraṃ buddhoti netaṃ nāman ti evamādi atthamanugatā ayaṃ paññattīti bodhanatthaṃ vuttanti evarūpena nayena sabbesaṃ padānaṃ buddhasaddassa sādhanasamattho attho veditabbo .
Ayaṃ byañjanatopi buddhavibhāvanā .

Saraṇagamanagamakavibhāvanā

Idāni saraṇagamanādīsu hiṃsatīti saraṇaṃ , saraṇagatānaṃ teneva saraṇagamanena bhayaṃ santāsaṃ dukkhaṃ duggatiṃ parikkilesaṃ hiṃsati vidhamati nīharati nirodhetīti attho .
Atha vā hite pavattanena ahitā ca nivattanena sattānaṃ bhayaṃ hiṃsatīti buddho , bhavakantārā uttaraṇena assāsadānena ca dhammo , appakānampi kārānaṃ vipulaphalapaṭilābhakaraṇena saṅgho .
Tasmā imināpi pariyāyena taṃ ratanattayaṃ saraṇaṃ .
Tappasādataggarutāhi vihataviddhaṃsitakileso tapparāyaṇatākārappavatto aparappaccayo vā cittuppādo saraṇagamanaṃ .
Taṃsamaṅgī satto taṃ saraṇaṃ gacchati , vuttappakārena cittuppādena ‘‘ esa me saraṇaṃ , esa me parāyaṇan ’’ ti evametaṃ upetīti atthoV0.8 .
Upento ca ‘‘ ete mayaṃ , bhante , bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāma , dhammañca , upāsake no bhagavā dhāretū ’’ ti tapussabhallikādayoM0.7 viya samādānena vā ,‘‘ satthā me , bhante , bhagavā , sāvakohamasmī ’’ ti ( saṃ . ni .2.154) mahākassapādayo viya sissabhāvūpagamanena vā ,‘‘ evaṃ vutte brahmāyu brāhmaṇo uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā tikkhattuṃ udānaṃ udānesi ‘ namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa .
Namo tassa … pe … sammāsambuddhassā ’’’ tiP0.17 ( ma . ni .2.388) brahmāyuādayo viya tappoṇattena vā , kammaṭṭhānānuyogino viya attasanniyyātanena vā , ariyapuggalā viya saraṇagamanupakkilesasamucchedena vāti anekappakāraṃ visayato kiccato ca upeti .
Ayaṃ saraṇagamanassa gamakassa ca vibhāvanā .

Bhedābhedaphaladīpanā

Idāni ‘‘ bhedābhedaṃ phalañcāpi , gamanīyañca dīpaye ’’ ti vuttānaṃ bhedādīnaṃ ayaṃ dīpanā , evaṃ saraṇagatassa puggalassa duvidho saraṇagamanabhedo – sāvajjo ca anavajjo ca .
Anavajjo kālakiriyāya , sāvajjo aññasatthari vuttappakārappavattiyā , tasmiñca vuttappakāraviparītappavattiyā .
So duvidhopi puthujjanānameva .
Buddhaguṇesu aññāṇasaṃsayamicchāñāṇappavattiyā anādarādippavattiyā ca tesaṃ saraṇaṃ saṃkiliṭṭhaṃ hoti .
Ariyapuggalā pana abhinnasaraṇā ceva asaṃkiliṭṭhasaraṇā ca honti .
Yathāha ‘‘ aṭṭhānametaṃ , bhikkhave , anavakāso , yaṃ diṭṭhisampanno puggalo aññaṃ satthāraṃ uddiseyyā ’’ ti ( a . ni .1.276; ma . ni .3.128; vibha .809).
Puthujjanā tu yāvadeva saraṇabhedaṃ na pāpuṇanti , tāvadeva abhinnasaraṇā .
Sāvajjova nesaṃ saraṇabhedo , saṃkileso ca aniṭṭhaphalado hoti .
Anavajjo avipākattā aphalo , abhedo pana phalato iṭṭhameva phalaṃ deti .
Yathāha –
‘‘ YekeciM0.8 buddhaṃ saraṇaṃ gatāse , na te gamissanti apāyabhūmiṃ ;
Pahāya mānusaṃ dehaṃ , devakāyaṃ paripūressantī ’’ ti .( dī . ni .2.332; saṃ . ni .1.37);
TatraV0.9 ca ye saraṇagamanupakkilesasamucchedena saraṇaṃ gatā , te apāyaṃ na gamissanti .
Itare pana saraṇagamanena na gamissantīti evaṃ gāthāya adhippāyo veditabbo .
Ayaṃ tāva bhedābhedaphaladīpanā .

Gamanīyadīpanā

Gamanīyadīpanāyaṃ codako āha –
‘‘ buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmī ’’ ti ettha yo buddhaṃ saraṇaṃ gacchati , esa buddhaṃ vā gaccheyya saraṇaṃ vā , ubhayathāpi ca ekassa vacanaṃ niratthakaṃ .
Kasmā ?
Gamanakiriyāya kammadvayābhāvato .
Na hettha ‘‘ ajaṃ gāmaṃ netī ’’ tiādīsu viya dvikammakattaṃ akkharacintakā icchanti .
‘‘ Gacchateva pubbaṃP0.18 disaṃ , gacchati pacchimaṃ disan ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .1.159;3.87) viya sātthakamevāti ce ?
Na , buddhasaraṇānaṃ samānādhikaraṇabhāvassānadhippetato .
Etesañhi samānādhikaraṇabhāve adhippete paṭihatacittopi buddhaṃ upasaṅkamanto buddhaṃ saraṇaṃ gato siyā .
Yañhi taṃ buddhoti visesitaṃ saraṇaṃ , tamevesa gatoti .
‘‘ Etaṃ kho saraṇaṃ khemaṃ , etaṃ saraṇamuttaman ’’ ti ( dha . pa .192) vacanato samānādhikaraṇattamevāti ce ?
Na , tattheva tabbhāvato .
Tattheva hi gāthāpade etaṃ buddhādiratanattayaṃ saraṇagatānaṃ bhayaharaṇattasaṅkhāte saraṇabhāve abyabhicaraṇato ‘‘ khemamuttamañca saraṇan ’’ ti ayaṃ samānādhikaraṇabhāvo adhippeto , aññattha tu gamisambandhe sati saraṇagamanassa appasiddhito anadhippetoti asādhakametaṃ .
‘‘ EtaṃM0.9 saraṇamāgamma , sabbadukkhā pamuccatī ’’ ti ettha gamisambandhepi saraṇagamanapasiddhito samānādhikaraṇattamevāti ce ?
Na pubbe vuttadosappasaṅgato .
Tatrāpi hi samānādhikaraṇabhāve sati etaṃ buddhadhammasaṅghasaraṇaṃ paṭihatacittopi āgamma sabbadukkhā pamucceyyāti evaṃ pubbe vuttadosappasaṅgo eva siyā , na ca no dosena atthi atthoti asādhakametaṃ .
Yathā ‘‘ mamañhi , ānanda , kalyāṇamittaṃ āgamma jātidhammā sattā jātiyā parimuccantī ’’ ti ( saṃ . ni .1.129) ettha bhagavato kalyāṇamittassa ānubhāvena parimuccamānā sattā ‘‘ kalyāṇamittaṃ āgamma parimuccantī ’’ ti vuttā .
Evamidhāpi buddhadhammasaṅghassa saraṇassānubhāvena muccamāno ‘‘ etaṃ saraṇamāgamma , sabbadukkhā pamuccatī ’’ ti vuttoti evamettha adhippāyo veditabbo .
Evaṃ sabbathāpi na buddhassa gamanīyattaṃ yujjati , na saraṇassa , na ubhayesaṃ , icchitabbañcaV0.10 gacchāmīti niddiṭṭhassa gamakassa gamanīyaṃ , tato vattabbā ettha yuttīti .
Vuccate –
Buddhoyevettha gamanīyo , gamanākāradassanatthaṃ tu taṃ saraṇavacanaṃ , buddhaṃ saraṇanti gacchāmi .
Esa me saraṇaṃ , esa me parāyaṇaṃ , aghassa , tātā , hitassa ca vidhātātiP0.19 iminā adhippāyena etaṃ gacchāmi bhajāmi sevāmi payirupāsāmi , evaṃ vā jānāmi bujjhāmīti .
Yesañhi dhātūnaṃ gatiattho buddhipi tesaṃ atthoti .
Iti-saddassa appayogā ayuttamiti ce ?
Taṃ na .
Tattha siyā – yadi cettha evamattho bhaveyya , tato ‘‘ aniccaṃ rūpaṃ aniccaṃ rūpanti yathābhūtaṃ pajānātī ’’ ti evamādīsu ( saṃ . ni .3.55,85) viya iti-saddo payutto siyā , na ca payutto , tasmā ayuttametanti .
Tañca na , kasmā ?
Tadatthasambhavā .
‘‘ Yo ca buddhañca dhammañca saṅghañca saraṇaṃ gato ’’ ti evamādīsu ( dha . pa .190) viya idhāpi iti-saddassa attho sambhavati , na ca vijjamānatthasambhavā iti-saddā sabbattha payujjanti , appayuttassāpettha payuttassa viya iti-saddassa attho viññātabbo aññesu ca evaṃjātikesu , tasmā adoso eva soti .
‘‘ Anujānāmi , bhikkhave , tīhi saraṇagamanehi pabbajjan ’’ tiādīsu ( mahāva .34) saraṇasseva gamanīyato yaṃ vuttaṃ ‘‘ gamanākāradassanatthaṃ tu saraṇavacanan ’’ ti , taṃ na yuttamiti ce .
TaṃM0.10 nāyuttaṃ .
Kasmā ?
Tadatthasambhavā eva .
Tatrāpi hi tassa attho sambhavati , yato pubbasadisameva appayuttopi payutto viya veditabbo .
Itarathā hi pubbe vuttadosappasaṅgo eva siyā , tasmā yathānusiṭṭhameva gahetabbaṃ .
Ayaṃ gamanīyadīpanā .

Dhammasaṅghasaraṇavibhāvanā

Idāni yaṃ vuttaṃ ‘‘ dhammaṃ saraṇamiccādi , dvayepesa nayo mato ’’ ti ettha vuccate – yvāyaṃ ‘‘ buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmī ’’ ti ettha atthavaṇṇanānayo vutto ,‘‘ dhammaṃ saraṇaṃ gacchāmi , saṅghaṃ saraṇaṃ gacchāmī ’’ ti etasmimpi padadvaye esova veditabbo .
Tatrāpi hi dhammasaṅghānaṃ atthato byañjanato ca vibhāvanamattameva asadisaṃ , sesaṃ vuttasadisameva .
Yato yadevettha asadisaṃ , taṃ vuccate – maggaphalanibbānāni dhammoti eke .
Bhāvitamaggānaṃ sacchikatanibbānānañca apāyesu apatanabhāvena dhāraṇato paramassāsavidhānato ca maggavirāgā eva imasmiṃ atthe dhammoti amhākaṃ khanti , aggappasādasuttañceva sādhakaṃ .
Vuttañcettha ‘‘ yāvatā , bhikkhave , dhammā saṅkhatāV0.11 , ariyo aṭṭhaṅgiko maggo tesaṃ aggamakkhāyatī ’’ ti evamādiP0.20 ( a . ni .4.34; itivu .90).
Catubbidhaariyamaggasamaṅgīnaṃ catusāmaññaphalasamadhivāsitakhandhasantānānañca puggalānaṃ samūho diṭṭhisīlasaṅghātena saṃhatattā saṅgho .
Vuttañcetaṃ bhagavatā –
‘‘ Taṃ kiṃ maññasi , ānanda , ye vo mayā dhammā abhiññā desitā , seyyathidaṃ , cattāro satipaṭṭhānā , cattāro sammappadhānā , cattāro iddhipādā , pañcindriyāni , pañca balāni , satta bojjhaṅgā , ariyo aṭṭhaṅgiko maggo , passasi no tvaṃ , ānanda , imesu dhammesu dvepi bhikkhū nānāvāde ’’ ti ( ma . ni .3.43).
Ayañhi paramatthasaṅgho saraṇanti gamanīyo .
Sutte ca ‘‘ āhuneyyo pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā ’’ tiM0.11 ( itivu .90; a . ni .4.34,181) vutto .
Etaṃ pana saraṇaṃ gatassa aññasmimpi bhikkhusaṅghe vā bhikkhunisaṅghe vā buddhappamukhe vā saṅghe sammutisaṅghe vā catuvaggādibhede ekapuggalepi vā bhagavantaṃ uddissa pabbajite vandanādikiriyāya saraṇagamanaṃ neva bhijjati na saṃkilissati , ayamettha viseso .
Vuttāvasesantu imassa dutiyassa ca saraṇagamanassa bhedābhedādividhānaṃ pubbe vuttanayeneva veditabbaṃ .
Ayaṃ tāva ‘‘ dhammaṃ saraṇamiccādi , dvayepesa nayo mato ’’ ti etassa vaṇṇanā .

Anupubbavavatthānakāraṇaniddeso

Idāni anupubbavavatthāne , kāraṇañca viniddiseti ettha etesu ca tīsu saraṇavacanesu sabbasattānaṃ aggoti katvā paṭhamaṃ buddho , tappabhavato tadupadesitato ca anantaraṃ dhammo , tassa dhammassa ādhārakato tadāsevanato ca ante saṅgho .
Sabbasattānaṃ vā hite niyojakoti katvā paṭhamaṃ buddho , tappabhavato sabbasattahitattā anantaraṃ dhammo , hitādhigamāya paṭipanno adhigatahito cāti katvā ante saṅgho saraṇabhāvena vavatthapetvā pakāsitoti evaṃ anupubbavavatthāne kāraṇañca viniddise .

Upamāpakāsanā

IdāniV0.12 yampi vuttaṃ ‘‘ saraṇattayametañca , upamāhi pakāsaye ’’ tiP0.21 , tampi vuccate – ettha pana puṇṇacando viya buddho , candakiraṇanikaro viya tena desito dhammo , puṇṇacandakiraṇasamuppāditapīṇito loko viya saṅgho .
Bālasūriyo viya buddho , tassa rasmijālamiva vuttappakāro dhammo , tena vihatandhakāro loko viya saṅgho .
Vanadāhakapuriso viya buddho , vanadahanaggi viya kilesavanadahano dhammo , daḍḍhavanattā khettabhūto viya bhūmibhāgo daḍḍhakilesattā puññakkhettabhūto saṅgho .
Mahāmegho viya buddho , salilavuṭṭhi viya dhammo , vuṭṭhinipātūpasamitareṇu viya janapado upasamitakilesareṇu saṅgho .
SusārathiM0.12 viya buddho , assājānīyavinayūpāyo viya dhammo , suvinītassājānīyasamūho viya saṅgho .
Sabbadiṭṭhisalluddharaṇato sallakatto viya buddho , salluddharaṇūpāyo viya dhammo , samuddhaṭasallo viya jano samuddhaṭadiṭṭhisallo saṅgho .
Mohapaṭalasamuppāṭanato vā sālākiyo viya buddho , paṭalasamuppāṭanupāyo viya dhammo , samuppāṭitapaṭalo vippasannalocano viya jano samuppāṭitamohapaṭalo vippasannañāṇalocano saṅgho .
Sānusayakilesabyādhiharaṇasamatthatāya vā kusalo vejjo viya buddho , sammā payuttabhesajjamiva dhammo , bhesajjapayogena samupasantabyādhi viya janasamudāyo samupasantakilesabyādhānusayo saṅgho .
Atha vā sudesako viya buddho , sumaggo viya khemantabhūmi viya ca dhammo , maggappaṭipanno khemantabhūmippatto viya saṅgho .
Sunāviko viya buddho , nāvā viya dhammo , pārappatto sampattiko viya jano saṅgho .
Himavā viya buddho , tappabhavosadhamiva dhammo , osadhūpabhogena nirāmayo viya jano saṅgho .
Dhanado viya buddho , dhanaṃ viya dhammo , yathādhippāyaṃ laddhadhano viya jano sammāladdhaariyadhano saṅgho .
Nidhidassanako viyaP0.22 buddho , nidhi viya dhammo , nidhippatto viya jano saṅgho .
Apica abhayado viya vīrapuriso buddho , abhayamiva dhammo , sampattābhayo viya jano accantasabbabhayo saṅgho .
Assāsako viya buddho , assāso viya dhammo , assatthajano viya saṅgho .
Sumitto viya buddho , hitūpadeso viya dhammo , hitūpayogena pattasadattho viya jano saṅgho .
Dhanākaro viya buddho , dhanasāro viya dhammo , dhanasārūpabhogo viya jano saṅgho .
Rājakumāranhāpako viya buddho , sīsanhānasalilaṃ viya dhammo , sunhātarājakumāravaggo viya saddhammasalilasunhāto saṅgho .
Alaṅkārakārako viya buddho , alaṅkāro viya dhammo , alaṅkatarājaputtagaṇoV0.13 viya saddhammālaṅkato saṅgho .
Candanarukkho viya buddho , tappabhavagandho viya dhammo , candanupabhogena santapariḷāho viya jano saddhammūpabhogena santapariḷāho saṅgho .
Dāyajjasampadānako viya pitā buddho , dāyajjaṃ viya dhammo , dāyajjaharo puttavaggo viya saddhammadāyajjaharo saṅgho .
VikasitapadumaṃM0.13 viya buddho , tappabhavamadhu viya dhammo , tadupabhogībhamaragaṇo viya saṅgho .
Evaṃ saraṇattayametañca , upamāhi pakāsaye .
Ettāvatā ca yā pubbe ‘‘ kena kattha kadā kasmā , bhāsitaṃ saraṇattayan ’’ tiādīhi catūhi gāthāhi atthavaṇṇanāya mātikā nikkhittā , sā atthato pakāsitā hotīti .
Paramatthajotikāya khuddakapāṭha-aṭṭhakathāya
Saraṇattayavaṇṇanā niṭṭhitā .