Asevanācātigāthāvaṇṇanā

3. Evametaṃ devaputtassa vacanaṃ sutvā bhagavā ‘‘ asevanā ca bālānan ’’ ti gāthamāha .

Tattha asevanāti abhajanā apayirupāsanā .

Bālānan ti balanti assasantīti bālā , assasitapassasitamattena jīvanti , na paññājīvitenāti adhippāyo .

Tesaṃ bālānaṃ .

Paṇḍitānan ti paṇḍantīti paṇḍitā , sandiṭṭhikasamparāyikesu atthesu ñāṇagatiyā gacchantītiP0.125 adhippāyo .

Tesaṃ paṇḍitānaṃ .

Sevanāti bhajanā payirupāsanā taṃsahāyatā taṃsampavaṅkatā taṃsamaṅgitā pūjāti sakkāragarukāramānanavandanā .

Pūjaneyyānan ti pūjārahānaṃ .

Etaṃ maṅgalamuttaman ti yā ca bālānaṃ asevanā , yā ca paṇḍitānaṃ sevanā , yā ca pūjaneyyānaṃ pūjā , taṃ sabbaṃ sampiṇḍetvā āha ‘‘ etaṃ maṅgalamuttaman ’’ ti .

Yaṃ tayā puṭṭhaṃ ‘‘ brūhi maṅgalamuttaman ’’ ti , ettha tāva etaṃ maṅgalamuttamanti gaṇhāhīti vuttaṃ hoti .

Ayametissā gāthāya padavaṇṇanā .

AtthavaṇṇanāM0.105 panassā evaṃ veditabbā – evametaṃ devaputtassa vacanaṃ sutvā bhagavā ‘‘ asevanā ca bālānan ’’ ti imaṃ gāthamāha .

Tattha yasmā catubbidhā gāthā pucchitagāthā , apucchitagāthā , sānusandhikagāthā , ananusandhikagāthāti .

Tattha ‘‘ pucchāmi taṃ , gotama , bhūripañña , kathaṅkaro sāvako sādhu hotī ’’ ti ( su . ni .378) ca ‘‘ kathaṃ nu tvaṃ , mārisa , oghamatarī ’’ tiV0.100 ( saṃ . ni .1.1) ca evamādīsu pucchitena kathitā pucchitagāthā .

‘‘ Yaṃ pare sukhato āhu , tadariyā āhu dukkhato ’’ ti evamādīsu ( su . ni .767) apucchitena attajjhāsayavasena kathitā apucchitagāthā .

Sabbāpi buddhānaṃ gāthā ‘‘ sanidānāhaṃ , bhikkhave , dhammaṃ desessāmī ’’ ti ( a . ni .3.126; kathā .806) vacanato sānusandhikagāthā .

Ananusandhikagāthā imasmiṃ sāsane natthi .

Evametāsu gāthāsu ayaṃ devaputtena pucchitena bhagavatā kathitattā pucchitagāthā .

Ayañca yathā cheko puriso kusalo maggassa kusalo amaggassa maggaṃ puṭṭho paṭhamaṃ vijahitabbaṃ ācikkhitvā pacchā gahetabbaṃ ācikkhati ‘‘ asukasmiṃ nāma ṭhāne dvedhāpatho hoti , tattha vāmaṃ muñcitvā dakkhiṇaṃ gaṇhathā ’’ ti , evaṃ sevitabbāsevitabbesu asevitabbaṃ ācikkhitvā sevitabbaṃ ācikkhatiP0.126 .

Bhagavā ca maggakusalapurisasadiso .

Yathāha –

‘‘ Puriso maggakusaloti kho , tissa , tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato sammāsambuddhassa .

So hi kusalo imassa lokassa , kusalo parassa lokassa , kusalo maccudheyyassa , kusalo amaccudheyyassa , kusalo māradheyyassa , kusalo amāradheyyassā ’’ ti .

Tasmā paṭhamaṃ asevitabbaṃ ācikkhanto āha –

‘‘ asevanā ca bālānaṃ , paṇḍitānañca sevanā ’’ ti .

Vijahitabbamaggo viya hi paṭhamaṃ bālā na sevitabbā na payirupāsitabbā , tato gahetabbamaggo viya paṇḍitā sevitabbā payirupāsitabbāti .

Kasmā pana bhagavatā maṅgalaṃ kathentena paṭhamaṃ bālānamasevanā paṇḍitānañca sevanā kathitāti ?

Vuccate – yasmā imaṃ diṭṭhādīsu maṅgaladiṭṭhiṃ bālasevanāya devamanussā gaṇhiṃsu , sā ca amaṅgalaṃ , tasmā tesaṃ taṃ idhalokaparalokatthabhañjakaṃ akalyāṇamittasaṃsaggaṃ garahantena ubhayalokatthasādhakañca kalyāṇamittasaṃsaggaṃM0.106 pasaṃsantena bhagavatā paṭhamaṃ bālānamasevanā paṇḍitānañca sevanā kathitāti .

Tattha bālā nāma ye keci pāṇātipātādiakusalakammapathasamannāgatā sattā , te tīhākārehi jānitabbā .

Yathāha ‘‘ tīṇimāni , bhikkhave , bālassa bālalakkhaṇānī ’’ ti suttaṃ ( a . ni .3.3; ma . ni .3.246).

Apica pūraṇakassapādayo cha satthāro , devadattakokālikakaṭamodakatissakhaṇḍadeviyāputtasamuddadattaciñcamāṇavikādayo atītakāle ca dīghavidassa bhātāti ime aññeP0.127 ca evarūpā sattā bālāti veditabbā .

TeV0.101 aggipadittamiva agāraṃ attanā duggahitena attānañceva attano vacanakārake ca vināsenti .

Yathā dīghavidassa bhātā catubuddhantaraṃ saṭṭhiyojanamattena attabhāvena uttāno patito mahāniraye paccati , yathā ca tassa diṭṭhiṃ abhirucanakāni pañca kulasatāni tasseva sahabyataṃ upapannāni mahāniraye paccanti .

Vuttañcetaṃ bhagavatā –

‘‘ Seyyathāpi , bhikkhave , naḷāgārā vā tiṇāgārā vā aggi mutto kūṭāgārānipi ḍahati ullittāvalittāni nivātāni phusitaggaḷāni pihitavātapānāni , evameva kho , bhikkhave , yāni kānici bhayāni uppajjanti , sabbāni tāni bālato uppajjanti , no paṇḍitato .

Ye keci upaddavā uppajjanti … pe … ye keci upasaggā … pe … no paṇḍitato .

Iti kho , bhikkhave , sappaṭibhayo bālo , appaṭibhayo paṇḍito .

Saupaddavo bālo , anupaddavo paṇḍito , saupasaggo bālo , anupasaggo paṇḍito ’’ ti ( a . ni .3.1).

Apica pūtimacchasadiso bālo , pūtimacchabandhapattapuṭasadiso hoti tadupasevī , chaḍḍanīyataṃ jigucchanīyatañca pāpuṇāti viññūnaṃ .

Vuttañcetaṃ –

‘‘ Pūtimacchaṃ kusaggena , yo naro upanayhati ;

Kusāpi pūtī vāyanti , evaṃ bālūpasevanā ’’ ti .( jā .1.15.183;2.22.1257);

Akittipaṇḍito cāpi sakkena devānamindena vare diyyamāne evamāha –

‘‘ BālaṃM0.107 na passe na suṇe , na ca bālena saṃvase ;

Bālenallāpasallāpaṃ , na kare na ca rocaye .

‘‘ Kinnu te akaraṃ bālo , vada kassapa kāraṇaṃ ;

Kena kassapa bālassa , dassanaṃ nābhikaṅkhasi .

‘‘ Anayaṃ nayati dummedho , adhurāyaṃ niyuñjati ;

Dunnayo seyyaso hoti , sammā vutto pakuppati ;

Vinayaṃ so na jānāti , sādhu tassa adassanan ’’ ti .( jā .1.13.90-92);

EvaṃV0.102P0.128 bhagavā sabbākārena bālūpasevanaṃ garahanto ‘‘ bālānamasevanā maṅgalan ’’ ti vatvā idāni paṇḍitasevanaṃ pasaṃsanto ‘‘ paṇḍitānañca sevanā maṅgalan ’’ ti āha .

Tattha paṇḍitā nāma ye keci pāṇātipātāveramaṇiādidasakusalakammapathasamannāgatā sattā , te tīhākārehi jānitabbā .

Yathāha ‘‘ tīṇimāni , bhikkhave , paṇḍitassa paṇḍitalakkhaṇānī ’’ ti ( a . ni .3.3; ma . ni .3.253) suttaṃ .

Apica buddhapaccekabuddhaasītimahāsāvakā aññe ca tathāgatassa sāvakā sunettamahāgovindavidhurasarabhaṅgamahosadhasutasomanimirāja- ayogharakumāraakittipaṇḍitādayo ca paṇḍitāti veditabbā .

Te bhaye viya rakkhā andhakāre viya padīpo khuppipāsādidukkhābhibhave viya annapānādippaṭilābho attano vacanakarānaṃ sabbabhayupaddavūpasaggaviddhaṃsanasamatthā honti .

Tathā hi tathāgataṃ āgamma asaṅkhyeyyā aparimāṇā devamanussā āsavakkhayaṃ pattā , brahmaloke patiṭṭhitā , devaloke patiṭṭhitā , sugatiloke uppannā , sāriputtatthere cittaṃ pasādetvā catūhi ca paccayehi theraṃ upaṭṭhahitvā asīti kulasahassāni sagge nibbattāni .

Tathā mahāmoggallānamahākassapappabhutīsu sabbamahāsāvakesu , sunettassa satthuno sāvakā appekacce brahmaloke uppajjiṃsu , appekacce paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ sahabyataṃ … pe … appekacce gahapatimahāsālānaṃ sahabyataṃ upapajjiṃsu .

Vuttampi cetaṃ –

‘‘ Natthi , bhikkhave , paṇḍitato bhayaṃ , natthi paṇḍitato upaddavo , natthi paṇḍitato upasaggo ’’ ti ( a . ni .3.1).

ApicaM0.108 tagaramālādigandhasadiso paṇḍito , tagaramālādigandhabandhapaliveṭhanapattasadiso hoti tadupasevī , bhāvanīyataṃ manuññatañca āpajjati viññūnaṃ .

Vuttampi cetaṃ –

‘‘ TagarañcaP0.129 palāsena , yo naro upanayhati ;

Pattāpi surabhī vāyanti , evaṃ dhīrūpasevanā ’’ ti .( itivu .76; jā .1.15.184;2.22.1258);

Akittipaṇḍito cāpi sakkena devānamindena vare diyyamāne evamāha –

‘‘ DhīraṃV0.103 passe suṇe dhīraṃ , dhīrena saha saṃvase ;

Dhīrenallāpasallāpaṃ , taṃ kare tañca rocaye .

‘‘ Kinnu te akaraṃ dhīro , vada kassapa kāraṇaṃ ;

Kena kassapa dhīrassa , dassanaṃ abhikaṅkhasi .

‘‘ Nayaṃ nayati medhāvī , adhurāyaṃ na yuñjati ;

Sunayo seyyaso hoti , sammā vutto na kuppati ;

Vinayaṃ so pajānāti , sādhu tena samāgamo ’’ ti .( jā .1.13.94-96);

Evaṃ bhagavā sabbākārena paṇḍitasevanaṃ pasaṃsanto ‘‘ paṇḍitānaṃ sevanā maṅgalan ’’ ti vatvā idāni tāya bālānaṃ asevanāya paṇḍitānaṃ sevanāya ca anupubbena pūjaneyyabhāvaṃ upagatānaṃ pūjaṃ pasaṃsanto ‘‘ pūjā ca pūjaneyyānaṃ maṅgalan ’’ ti āha .

Tattha pūjaneyyā nāma sabbadosavirahitattā sabbaguṇasamannāgatattā ca buddhā bhagavanto , tato pacchā paccekabuddhā , ariyasāvakā ca .

Tesañhi pūjā appakāpi dīgharattaṃ hitāya sukhāya hoti , sumanamālākāramallikādayo cettha nidassanaṃ .

Tatthekaṃ nidassanamattaṃ bhaṇāma – bhagavā hi ekadivasaṃ pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya rājagahaṃ piṇḍāya pāvisi .

Atha kho sumanamālākāro rañño māgadhassa seniyassa bimbisārassa pupphāni gahetvā gacchanto addasa bhagavantaṃ nagaradvāramanuppattaṃ pāsādikaṃ pasādanīyaṃ dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāsītānubyañjanappaṭimaṇḍitaṃ buddhasiriyā jalantaṃ , disvānassaP0.130 etadahosi ‘‘ rājā pupphāni gahetvā sataṃ vā sahassaṃ vā dadeyyaM0.109 , tañca idhalokamattameva sukhaṃ bhaveyya , bhagavato pana pūjā appameyyaasaṅkhyeyyaphalā dīgharattaṃ hitasukhāvahā hoti , handāhaṃ imehi pupphehi bhagavantaṃ pūjemī ’’ ti pasannacitto ekaṃ pupphamuṭṭhiṃ gahetvā bhagavato paṭimukhaṃ khipi , pupphāni ākāsena gantvā bhagavato upari mālāvitānaṃ hutvā aṭṭhaṃsu .

Mālākāro tamānubhāvaṃ disvā pasannataracitto puna ekaṃ pupphamuṭṭhiṃ khipi , tānipi gantvā mālākañcuko hutvā aṭṭhaṃsu .

Evaṃ aṭṭha pupphamuṭṭhiyo khipi , tāni gantvā pupphakūṭāgāraṃ hutvā aṭṭhaṃsu .

Bhagavā antokūṭāgāre ahosi , mahājanakāyo sannipati .

Bhagavā mālākāraṃ passanto sitaṃV0.104 pātvākāsi .

Ānandatthero ‘‘ na buddhā ahetū apaccayā sitaṃ pātukarontī ’’ ti sitakāraṇaṃ pucchi .

Bhagavā āha ‘‘ eso , ānanda , mālākāro imissā pūjāya ānubhāvena satasahassakappe devesu ca manussesu ca saṃsaritvā pariyosāne sumanissaro nāma paccekabuddho bhavissatī ’’ ti .

Vacanapariyosāne dhammadesanatthaṃ imaṃ gāthaṃ abhāsi –

‘‘ Tañca kammaṃ kataṃ sādhu , yaṃ katvā nānutappati ;

Yassa patīto sumano , vipākaṃ paṭisevatī ’’ ti .( dha . pa .68);

Gāthāvasāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi .

Evaṃ appakāpi tesaṃ pūjā dīgharattaṃ hitāya sukhāya hotīti veditabbā .

Sā ca āmisapūjāva , ko pana vādo paṭipattipūjāya ?

Yato ye kulaputtā saraṇagamanasikkhāpadappaṭiggahaṇena uposathaṅgasamādānena catupārisuddhisīlādīhi ca attano guṇehi bhagavantaṃ pūjenti , ko tesaṃ pūjāphalaṃ vaṇṇayissati ?

Te hi tathāgataṃ paramāya pūjāya pūjentīti vuttā .

Yathāha –

‘‘ Yo kho , ānanda , bhikkhu vā bhikkhunī vā upāsako vā upāsikā vā dhammānudhammappaṭipanno viharati sāmīcippaṭipanno anudhammacārī , so tathāgataṃ sakkaroti garuṃ karoti mānetiP0.131 pūjeti apaciyati paramāya pūjāyā ’’ ti ( dī . ni .2.199).

Etenānusārena paccekabuddhaariyasāvakānampi pūjāya hitasukhāvahatā veditabbā .

ApicaM0.110 gahaṭṭhānaṃ kaniṭṭhassa jeṭṭho bhātāpi bhaginīpi pūjaneyyā , puttassa mātāpitaro , kulavadhūnaṃ sāmikasassusasurāti evamettha pūjaneyyā veditabbā .

Etesampi hi pūjā kusaladhammasaṅkhātattā āyuādivuḍḍhihetuttā ca maṅgalameva .

Vuttañhetaṃ –

‘‘ Te matteyyā bhavissanti petteyyā sāmaññā brahmaññā kule jeṭṭhāpacāyino , idaṃ kusalaṃ dhammaṃ samādāya vattissanti , te tesaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ samādānahetu āyunāpi vaḍḍhissanti , vaṇṇenapi vaḍḍhissantī ’’ tiādi ( dī . ni .3.105).

Idāni yasmā ‘‘ yaṃ yattha maṅgalaṃ .

Vavatthapetvā taṃ tassa , maṅgalattaṃ vibhāvaye ’’ ti iti mātikāV0.105 nikkhittā , tasmā idaṃ vuccati – evametissā gāthāya bālānaṃ asevanā , paṇḍitānaṃ sevanā , pūjaneyyānañca pūjāti tīṇi maṅgalāni vuttāni .

Tattha bālānaṃ asevanā bālasevanapaccayabhayādiparittāṇena ubhayalokatthahetuttā , paṇḍitānaṃ sevanā pūjaneyyānaṃ pūjā ca tāsaṃ phalavibhūtivaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva nibbānasugatihetuttā maṅgalanti veditabbā .

Ito paraṃ tu mātikaṃ adassetvā eva yaṃ yattha maṅgalaṃ , taṃ vavatthapetvā tassa maṅgalattaṃ vibhāvayissāmāti .

Niṭṭhitā asevanā ca bālānanti imissā gāthāya atthavaṇṇanā .

Issues

Select Version

Khuddakapāṭha-aṭṭhakathā

Khuddakapāṭha-aṭṭhakathā