Buddhavibhāvanā
Idāni
V0.6 yaṃ vuttaṃ ‘‘ buddhaṃ saraṇagamanaṃ , gamakañca vibhāvaye ’’ ti , tattha sabbadhammesu appaṭihatañāṇanimittānuttaravimokkhādhigamaparibhāvitaṃ khandhasantānamupādāya , paññattito sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānaṃ vā saccābhisambodhimupādāya paññattito sattaviseso buddho .Yathāha –
‘‘ Buddhoti
M0.5 yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi , tattha ca sabbaññutaṃ patto , balesu ca vasībhāvan ’’ ti ( mahāni .192; cūḷani . pārāyanatthutigāthāniddesa 97; paṭi . ma .1.161).Ayaṃ tāva atthato buddhavibhāvanā .
Byañjanato pana ‘‘ bujjhitāti buddho , bodhetāti buddho ’’ ti evamādinā nayena veditabbo .
Vuttañcetaṃ –
‘‘ Buddhoti kenaṭṭhena buddho ?
Bujjhitā saccānīti buddho , bodhetā pajāyāti buddho , sabbaññutāya buddho , sabbadassāvitāya buddho , anaññaneyyatāya buddho , vikasitāya
P0.15 buddho , khīṇāsavasaṅkhātena buddho , nirupakkilesasaṅkhātena buddho , ekantavītarāgoti buddho , ekantavītadosoti buddho , ekantavītamohoti buddho , ekantanikkilesoti buddho , ekāyanamaggaṃ gatoti buddho , eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti buddho , abuddhivihatattā buddhipaṭilābhā buddho .Buddhoti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ , na pitarā kataṃ , na bhātarā kataṃ , na bhaginiyā kataṃ , na mittāmaccehi kataṃ , na ñātisālohitehi kataṃ , na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ , na devatāhi kataṃ , vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutaññāṇassa paṭilābhā sacchikā
V0.7 paññatti yadidaṃ buddho ’’ ti ( mahāni .192; cūḷani . pārāyanatthutigāthāniddesa 97; paṭi . ma .1.162).Ettha ca yathā loke avagantā avagatoti vuccati , evaṃ bujjhitā saccānīti buddho .
Yathā paṇṇasosā vātā paṇṇasusāti vuccanti , evaṃ bodhetā pajāyāti buddho .
Sabbaññutāya buddhoti sabbadhammabujjhanasamatthāya buddhiyā buddhoti vuttaṃ hoti .
Sabbadassāvitāya buddhoti sabbadhammabodhanasamatthāya buddhiyā buddhoti vuttaṃ hoti .
Anaññaneyyatāya buddhoti aññena abodhito sayameva buddhattā buddhoti vuttaṃ hoti .
Vikasitāya buddhoti nānāguṇavikasanato padumamiva vikasanaṭṭhena buddhoti vuttaṃ hoti .
Khīṇāsavasaṅkhātena buddhoti evamādīhi cittasaṅkocakaradhammapahānato
M0.6 niddākkhayavibuddho puriso viya sabbakilesaniddākkhayavibuddhattā buddhoti vuttaṃ hoti .Ekāyanamaggaṃ gatoti buddhoti buddhiyatthānaṃ gamanatthapariyāyato yathā maggaṃ gatopi puriso gatoti vuccati , evaṃ ekāyanamaggaṃ gatattāpi buddhoti vuccatīti dassetuṃ vuttaṃ .
Eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti buddhoti na parehi buddhattā buddho , kintu sayameva anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhattā buddhoti vuttaṃ hoti
P0.16 .Abuddhivihatattā buddhipaṭilābhā buddhoti buddhi buddhaṃ bodhoti pariyāyavacanametaṃ .
Tattha yathā nīlarattaguṇayogato ‘‘ nīlo paṭo , ratto paṭo ’’ ti vuccati , evaṃ buddhiguṇayogato buddhoti ñāpetuṃ vuttaṃ hoti .
Tato paraṃ buddhoti netaṃ nāman ti evamādi atthamanugatā ayaṃ paññattīti bodhanatthaṃ vuttanti evarūpena nayena sabbesaṃ padānaṃ buddhasaddassa sādhanasamattho attho veditabbo .
Ayaṃ byañjanatopi buddhavibhāvanā .