4. Kumārapañhavaṇṇanā
Aṭṭhuppatti
Idāni
V0.59 ekaṃ nāma kin ti evamādīnaṃ kumārapañhānaṃ atthavaṇṇanākkamo anuppatto .Tesaṃ aṭṭhuppattiṃ idha nikkhepappayojanañca vatvā vaṇṇanaṃ karissāma –
Aṭṭhuppatti tāva nesaṃ sopāko nāma bhagavato mahāsāvako ahosi .
Tenāyasmatā jātiyā sattavasseneva aññā ārādhitā , tassa bhagavā pañhabyākaraṇena upasampadaṃ anuññātukāmo attanā adhippetatthānaṃ pañhānaṃ byākaraṇasamatthataṃ
P0.76 passanto ‘‘ ekaṃ nāma kin ’’ ti evamādinā pañhe pucchi .So byākāsi .
Tena ca byākaraṇena bhagavato cittaṃ ārādhesi .
Sāva tassāyasmato upasampadā ahosi .
Ayaṃ tesaṃ aṭṭhuppatti .
Nikkhepappayojanaṃ
Yasmā pana saraṇagamanehi buddhadhammasaṅghānussativasena cittabhāvanā , sikkhāpadehi sīlabhāvanā , dvattiṃsākārena ca kāyabhāvanā pakāsitā , tasmā idāni nānappakārato paññābhāvanāmukhadassanatthaṃ ime pañhabyākaraṇā idha nikkhittā .
Yasmā vā sīlapadaṭṭhāno samādhi , samādhipadaṭṭhānā ca paññā ;
yathāha –
‘‘ sīle patiṭṭhāya naro sapañño , cittaṃ
M0.63 paññañca bhāvayan ’’ ti ( saṃ . ni .1.23,192), tasmā sikkhāpadehi sīlaṃ dvattiṃsākārena taṃgocaraṃ samādhiñca dassetvā samāhitacittassa nānādhammaparikkhārāya paññāya pabhedadassanatthaṃ idha nikkhittātipi viññātabbā .Idaṃ tesaṃ idha nikkhepappayojanaṃ .
Pañhavaṇṇanā
Ekaṃ nāma kintipañhavaṇṇanā
Idāni
V0.60 tesaṃ atthavaṇṇanā hoti – ekaṃ nāma kin ti bhagavā yasmiṃ ekadhammasmiṃ bhikkhu sammā nibbindamāno anupubbena dukkhassantakaro hoti , yasmiṃ cāyamāyasmā nibbindamāno anupubbena dukkhassantamakāsi , taṃ dhammaṃ sandhāya pañhaṃ pucchati .‘‘ Sabbe sattā āhāraṭṭhitikā ’’ ti thero puggalādhiṭṭhānāya desanāya vissajjeti .
‘‘ Katamā ca , bhikkhave , sammāsati ?
Idha , bhikkhave , bhikkhu kāye kāyānupassī viharatī ’’ ti ( saṃ . ni .5.8) evamādīni cettha suttāni evaṃ vissajjanayuttisambhave sādhakāni .
Ettha yenāhārena sabbe sattā ‘‘ āhāraṭṭhitikā ’’ ti vuccanti , so āhāro taṃ vā nesaṃ āhāraṭṭhitikattaṃ ‘‘ ekaṃ nāma kin ’’ ti puṭṭhena therena niddiṭṭhanti veditabbaṃ .
Tañhi bhagavatā idha ekanti adhippetaṃ , na tu sāsane loke vā aññaṃ ekaṃ nāma natthīti ñāpetuṃ vuttaṃ .
Vuttañhetaṃ
P0.77 bhagavatā –‘‘ Ekadhamme , bhikkhave , bhikkhu sammā nibbindamāno sammā virajjamāno sammā vimuccamāno sammā pariyantadassāvī sammattaṃ abhisamecca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti .
Katamasmiṃ ekadhamme ?
Sabbe sattā āhāraṭṭhitikā .
Imasmiṃ kho , bhikkhave , ekadhamme bhikkhu sammā nibbindamāno … pe … dukkhassantakaro hoti .
‘ Eko pañho eko uddeso ekaṃ veyyākaraṇan ’ ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ , idametaṃ paṭicca vuttan ’’ ti ( a . ni .10.27).
Āhāraṭṭhitikāti cettha yathā ‘‘ atthi , bhikkhave , subhanimittaṃ .
Tattha ayoniso manasikārabahulīkāro , ayamāhāro anuppannassa vā kāmacchandassa uppādāyā ’’ ti evamādīsu ( saṃ . ni .5.232) paccayo āhāroti vuccati , evaṃ
M0.64 paccayaṃ āhārasaddena gahetvā paccayaṭṭhitikā ‘‘ āhāraṭṭhitikā ’’ ti vuttā .Cattāro pana āhāre sandhāya –
‘‘ āhāraṭṭhitikā ’’ ti vuccamāne ‘‘ asaññasattā devā ahetukā anāhārā aphassakā avedanakā ’’ ti vacanato ( vibha .1017)‘‘ sabbe ’’ ti vacanamayuttaṃ bhaveyya .
Tattha siyā – evampi vuccamāne ‘‘ katame dhammā sapaccayā ?
Pañcakkhandhā – rūpakkhandho … pe … viññāṇakkhandho ’’ ti ( dha . sa .1089) vacanato khandhānaṃyeva paccayaṭṭhitikattaṃ yuttaṃ , sattānantu ayuttamevetaṃ vacanaṃ bhaveyyāti .
Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ .
Kasmā
V0.61 ?Sattesu khandhopacārasiddhito .
Sattesu hi khandhopacāro siddho .
Kasmā ?
Khandhe upādāya paññāpetabbato .
Kathaṃ ?
Gehe gāmopacāro viya .
Seyyathāpi hi gehāni upādāya paññāpetabbattā gāmassa ekasmimpi dvīsu tīsupi vā gehesu daḍḍhesu ‘‘ gāmo daḍḍho ’’ ti evaṃ gehe gāmopacāro siddho , evameva khandhesu paccayaṭṭhena āhāraṭṭhitikesu
P0.78 ‘‘ sattā āhāraṭṭhitikā ’’ ti ayaṃ upacāro siddhoti veditabbo .Paramatthato ca khandhesu jāyamānesu jīyamānesu mīyamānesu ca ‘‘ khaṇe khaṇe tvaṃ bhikkhu jāyase ca jīyase ca mīyase cā ’’ ti vadatā bhagavatā tesu sattesu khandhopacāro siddhoti dassito evāti veditabbo .
Yato yena paccayākhyena āhārena sabbe sattā tiṭṭhanti , so āhāro taṃ vā nesaṃ āhāraṭṭhitikattaṃ ekanti veditabbaṃ .
Āhāro hi āhāraṭṭhitikattaṃ vā aniccatākāraṇato nibbidāṭṭhānaṃ hoti .
Atha tesu sabbasattasaññitesu saṅkhāresu aniccatādassanena nibbindamāno anupubbena dukkhassantakaro hoti , paramatthavisuddhiṃ pāpuṇāti .
Yathāha –
‘‘ Sabbe saṅkhārā aniccāti , yadā paññāya passati ;
Atha nibbindati dukkhe , esa maggo visuddhiyā ’’ ti .( dha . pa .277);
Ettha ca ‘‘ ekaṃ nāma kin ’’ ti ca ‘‘ kihā ’’ ti ca duvidho pāṭho , tattha sīhaḷānaṃ kihāti pāṭho .
Te hi ‘‘ kin ’’ ti vattabbe ‘‘ kihā ’’ ti vadanti .
Keci bhaṇanti ‘‘ ha-iti nipāto , theriyānampi ayameva pāṭho ’’ ti ubhayathāpi pana ekova attho .
Yathā ruccati , tathā paṭhitabbaṃ .
Yathā pana ‘‘ sukhena phuṭṭho atha vā dukhena ( dha . pa .83), dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedetī ’’ ti evamādīsu
M0.65 katthaci dukhanti ca katthaci dukkhanti ca vuccati , evaṃ katthaci ekanti , katthaci ekkanti vuccati .Idha pana ekaṃ nāmāti ayameva pāṭho .
Dve nāma kintipañhavaṇṇanā
Evaṃ iminā pañhabyākaraṇena āraddhacitto satthā purimanayeneva uttariṃ pañhaṃ pucchati dve nāma kin ti ?
Thero dveti paccanubhāsitvā ‘‘ nāmañca rūpañcā ’’ ti dhammādhiṭṭhānāya desanāya vissajjeti .
Tattha ārammaṇābhimukhaṃ namanato , cittassa ca natihetuto sabbampi
P0.79 arūpaṃ ‘‘ nāman ’’ ti vuccati .Idha pana nibbidāhetuttā sāsavadhammameva adhippetaṃ ruppanaṭṭhena cattāro ca mahābhūtā , sabbañca tadupādāya pavattamānaṃ rūpaṃ ‘‘ rūpan ’’ ti vuccati , taṃ sabbampi idhādhippetaṃ .
Adhippāyavaseneva cettha ‘‘ dve nāma nāmañca rūpañcā ’’ ti vuttaṃ , na aññesaṃ dvinnamabhāvato .
Yathāha –
‘‘ Dvīsu
V0.62 , bhikkhave , dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno … pe … dukkhassantakaro hoti .Katamesu dvīsu ?
Nāme ca rūpe ca .
Imesu kho , bhikkhave , dvīsu dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno … pe … dukkhassantakaro hoti .
‘ Dve pañhā , dve uddesā , dve veyyākaraṇānī ’ ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ , idametaṃ paṭicca vuttan ’’ ti ( a . ni .10.27).
Ettha ca nāmarūpamattadassanena attadiṭṭhiṃ pahāya anattānupassanāmukheneva nibbindamāno anupubbena dukkhassantakaro hoti , paramatthavisuddhiṃ pāpuṇātīti veditabbo .
Yathāha –
‘‘ Sabbe dhammā anattāti , yadā paññāya passati ;
Atha nibbindati dukkhe , esa maggo visuddhiyā ’’ ti .( dha . pa .279);
Tīṇi nāma kintipañhavaṇṇanā
Idāni imināpi pañhabyākaraṇena āraddhacitto satthā purimanayeneva uttariṃ pañhaṃ pucchati tīṇi nāma kin ti ?
Thero tīṇīti paccanubhāsitvā puna byākaritabbassa atthassa liṅgānurūpaṃ saṅkhyaṃ dassento ‘‘ tisso vedanā ’’ ti vissajjeti .
Atha vā ‘‘ yā bhagavatā ‘ tisso vedanā ’ ti vuttā , imāsamatthamahaṃ
M0.66 tīṇīti paccemī ’’ ti dassento āhāti evampettha attho veditabbo .Anekamukhā hi desanā paṭisambhidāpabhedena desanāvilāsappattānaṃ .
Keci panāhu ‘‘ tīṇīti adhikapadamidan ’’ ti .
Purimanayeneva cettha ‘‘ tisso vedanā ’’ ti vuttaṃ , na aññesaṃ tiṇṇamabhāvato .
Yathāha –
‘‘ Tīsu , bhikkhave , dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno … pe … dukkhassantakaro hoti .
Katamesu tīsu ?
Tīsu vedanāsu .
Imesu kho , bhikkhave , tīsu dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno … pe … dukkhassantakaro hoti .
‘ Tayo pañhā , tayo uddesā , tīṇi veyyākaraṇānī ’ ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ
P0.80 , idametaṃ paṭicca vuttan ’’ ti ( a . ni .10.27).Ettha ca ‘‘ yaṃkiñci vedayitaṃ , sabbaṃ taṃ dukkhasminti vadāmī ’’ ti ( saṃ . ni .4.259) vuttasuttānusārena vā .
–
‘‘ Yo
V0.63 sukhaṃ dukkhato adda , dukkhamaddakkhi sallato ;Adukkhamasukhaṃ santaṃ , addakkhi naṃ aniccato ’’ ti .( itivu .53)–
Evaṃ dukkhadukkhatāvipariṇāmadukkhatāsaṅkhāradukkhatānusārena vā tissannaṃ vedanānaṃ dukkhabhāvadassanena sukhasaññaṃ pahāya dukkhānupassanāmukhena nibbindamāno anupubbena dukkhassantakaro hoti , paramatthavisuddhiṃ pāpuṇātīti veditabbo .
Yathāha –
‘‘ Sabbe saṅkhārā dukkhāti , yadā paññāya passati ;
Atha nibbindati dukkhe , esa maggo visuddhiyā ’’ ti .( dha . pa .278);
Cattāri nāma kintipañhavaṇṇanā
Evaṃ imināpi pañhabyākaraṇena āraddhacitto satthā purimanayeneva uttariṃ pañhaṃ pucchati cattāri nāma kin ti ?
Tattha imassa pañhassa byākaraṇapakkhe katthaci purimanayeneva cattāro āhārā adhippetā .
Yathāha –
‘‘ Catūsu
M0.67 , bhikkhave , dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno … pe … dukkhassantakaro hoti .Katamesu catūsu ?
Catūsu āhāresu .
Imesu kho , bhikkhave , catūsu dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno … pe … dukkhassantakaro hoti .
‘ Cattāro pañhā cattāro uddesā cattāri veyyākaraṇānī ’ ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ , idametaṃ paṭicca vuttan ’’ ti ( a . ni .10.27).
Katthaci yesu subhāvitacitto anupubbena dukkhassantakaro hoti , tāni cattāri satipaṭṭhānāni .
Yathāha kajaṅgalā bhikkhunī –
‘‘ Catūsu , āvuso , dhammesu bhikkhu sammā subhāvitacitto sammā pariyantadassāvī sammattaṃ abhisamecca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro
P0.81 hoti .Katamesu catūsu ?
Catūsu satipaṭṭhānesu .
Imesu kho , āvuso , catūsu dhammesu bhikkhu sammā subhāvitacitto … pe … dukkhassantakaro hoti .
‘ Cattāro pañhā cattāro uddesā cattāri veyyākaraṇānī ’ ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ bhagavatā , idametaṃ paṭicca vuttan ’’ ti ( a . ni .10.28).
Idha
V0.64 pana yesaṃ catunnaṃ anubodhappaṭivedhato bhavataṇhāchedo hoti , yasmā tāni cattāri ariyasaccāni adhippetāni .Yasmā vā iminā pariyāyena byākataṃ subyākatameva hoti , tasmā thero cattārīti paccanubhāsitvā ‘‘ ariyasaccānī ’’ ti vissajjeti .
Tattha cattārīti gaṇanaparicchedo .
Ariyasaccānīti ariyāni saccāni , avitathāni avisaṃvādakānīti attho .
Yathāha –
‘‘ Imāni kho , bhikkhave , cattāri ariyasaccāni tathāni avitathāni anaññathāni , tasmā ariyasaccānīti vuccantī ’’ ti ( saṃ . ni .5.1097).
Yasmā vā sadevakena lokena araṇīyato abhigamanīyatoti vuttaṃ hoti , vāyamitabbaṭṭhānasaññite aye vā iriyanato , anaye vā na iriyanato , sattatiṃsabodhipakkhiyaariyadhammasamāyogato vā ariyasammatā buddhapaccekabuddhabuddhasāvakā etāni paṭivijjhanti , tasmāpi ‘‘ ariyasaccānī ’’ ti vuccanti .
Yathāha –
‘‘ Cattārimāni
M0.68 , bhikkhave , ariyasaccāni … pe … imāni kho , bhikkhave , cattāri ariyasaccāni , ariyā imāni paṭivijjhanti , tasmā ariyasaccānīti vuccantī ’’ ti .Apica ariyassa bhagavato saccānītipi ariyasaccāni .
Yathāha –
‘‘ Sadevake , bhikkhave … pe … sadevamanussāya tathāgato ariyo , tasmā ariyasaccānīti vuccantī ’’ ti ( saṃ . ni .5.1098).
Atha vā etesaṃ abhisambuddhattā ariyabhāvasiddhitopi ariyasaccāni .
Yathāha –
‘‘ Imesaṃ kho , bhikkhave , catunnaṃ ariyasaccānaṃ yathābhūtaṃ abhisambuddhattā tathāgato arahaṃ sammāsambuddhoti vuccatī ’’ ti ( saṃ . ni .5.1093).
Ayametesaṃ padattho .
Etesaṃ pana ariyasaccānaṃ anubodhappaṭivedhato bhavataṇhāchedo
P0.82 hoti .Yathāha –
‘‘ Tayidaṃ
V0.65 , bhikkhave , dukkhaṃ ariyasaccaṃ anubuddhaṃ paṭividdhaṃ … pe … dukkhanirodhagāminipaṭipadā ariyasaccaṃ anubuddhaṃ paṭividdhaṃ , ucchinnā bhavataṇhā , khīṇā bhavanetti , natthi dāni punabbhavo ’’ ti ( saṃ . ni .5.1091).Pañca nāma kintipañhavaṇṇanā
Imināpi pañhabyākaraṇena āraddhacitto satthā purimanayeneva uttariṃ pañhaṃ pucchati pañca nāma kin ti ?
Thero pañcāti paccanubhāsitvā ‘‘ upādānakkhandhā ’’ ti vissajjeti .
Tattha pañcāti gaṇanaparicchedo .
Upādānajanitā upādānajanakā vā khandhā upādānakkhandhā .
Yaṃkiñci rūpaṃ , vedanā , saññā , saṅkhārā , viññāṇañca sāsavā upādāniyā , etesametaṃ adhivacanaṃ .
Pubbanayeneva cettha ‘‘ pañcupādānakkhandhā ’’ ti vuttaṃ , na aññesaṃ pañcannamabhāvato .
Yathāha –
‘‘ Pañcasu , bhikkhave , dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno … pe … dukkhassantakaro hoti .
Katamesu pañcasu ?
Pañcasu upādānakkhandhesu .
Imesu kho , bhikkhave , pañcasu dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno … pe … dukkhassantakaro hoti .
‘ Pañca pañhā , pañca uddesā
M0.69 , pañca veyyākaraṇānī ’ ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ , idametaṃ paṭicca vuttan ’’ ti ( a . ni .10.27).Ettha ca pañcakkhandhe udayabbayavasena sammasanto vipassanāmataṃ laddhā anupubbena nibbānāmataṃ sacchikaroti .
Yathāha –
‘‘ Yato yato sammasati , khandhānaṃ udayabbayaṃ ;
Labhatī pītipāmojjaṃ , amataṃ taṃ vijānatan ’’ ti .( dha . pa .374);
Cha nāma kintipañhavaṇṇanā
Evaṃ imināpi pañhabyākaraṇena āraddhacitto satthā purimanayeneva uttariṃ pañhaṃ pucchati ‘‘ cha nāma kin ’’ ti ?
Thero cha iti paccanubhāsitvā ‘ ajjhattikāni āyatanānī ’ ti vissajjeti .
Tattha cha iti gaṇanaparicchedo , ajjhatte niyuttāni , attānaṃ vā adhikatvā pavattāni ajjhattikāni .
Āyatanato , āyassa vā tananato , āyatassa vā saṃsāradukkhassa
P0.83 nayanato āyatanāni , cakkhusotaghānajivhākāyamanānametaṃ adhivacanaṃ .Pubbanayena cettha ‘‘ cha ajjhattikāni āyatanānī ’’ ti vuttaṃ , na aññesaṃ channamabhāvato .
Yathāha –
‘‘ Chasu
V0.66 , bhikkhave , dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno … pe … dukkhassantakaro hoti .Katamesu chasu ?
Chasu ajjhattikesu āyatanesu .
Imesu kho , bhikkhave , chasu dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno … pe … dukkhassantakaro hoti .
‘ Cha pañhā cha uddesā cha veyyākaraṇānī ’ ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ , idametaṃ paṭicca vuttan ’’ ti ( a . ni .10.27).
Ettha ca cha ajjhattikāni āyatanāni ,‘‘ suñño gāmoti kho , bhikkhave , channetaṃ ajjhattikānaṃ āyatanānaṃ adhivacanan ’’ ti ( saṃ . ni .4.238) vacanato suññato pubbuḷakamarīcikādīni viya aciraṭṭhitikato tucchato vañcanato ca samanupassaṃ nibbindamāno anupubbena dukkhassantaṃ katvā maccurājassa adassanaṃ upeti .
Yathāha –
‘‘ Yathā
M0.70 pubbuḷakaṃ passe , yathā passe marīcikaṃ ;Evaṃ lokaṃ avekkhantaṃ , maccurājā na passatī ’’ ti .( dha . pa .170);
Satta nāma kintipañhavaṇṇanā
Imināpi pañhabyākaraṇena āraddhacitto satthā uttariṃ pañhaṃ pucchati satta nāma kin ti ?
Thero kiñcāpi mahāpañhabyākaraṇe satta viññāṇaṭṭhitiyo vuttā , apica kho pana yesu dhammesu subhāvitacitto bhikkhu dukkhassantakaro hoti , te dassento ‘‘ satta bojjhaṅgā ’’ ti vissajjeti .
Ayampi cattho bhagavatā anumato eva .
Yathāha –
‘‘ Paṇḍitā gahapatayo kajaṅgalikā bhikkhunī , mahāpaññā gahapatayo kajaṅgalikā bhikkhunī , mañcepi tumhe gahapatayo upasaṅkamitvā etamatthaṃ paṭipuccheyyātha , ahampi cetaṃ evameva byākareyyaṃ , yathā taṃ kajaṅgalikāya
P0.84 bhikkhuniyā byākatan ’’ ti ( a . ni .10.28).Tāya ca evaṃ byākataṃ –
‘‘ Sattasu , āvuso , dhammesu bhikkhu sammā subhāvitacitto … pe … dukkhassantakaro hoti .
Katamesu sattasu ?
Sattasu bojjhaṅgesu .
Imesu kho , āvuso , sattasu dhammesu bhikkhu sammā subhāvitacitto … pe … dukkhassantakaro hoti .
‘ Satta pañhā
V0.67 satta uddesā satta veyyākaraṇānī ’ ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ bhagavatā , idametaṃ paṭicca vuttan ’’ ti ( a . ni .10.28).Evamayamattho bhagavatā anumato evāti veditabbo .
Tattha sattāti ūnādhikanivāraṇagaṇanaparicchedo .
Bojjhaṅgāti satiādīnaṃ dhammānametaṃ adhivacanaṃ .
Tatrāyaṃ padattho – etāya lokiyalokuttaramaggakkhaṇe uppajjamānāya līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhattakilamathānuyogaucchedasassatābhinivesādi- anekupaddavappaṭipakkhabhūtāya satidhammavicayavīriyapītippassaddhisamādhupekkhāsaṅkhātāya dhammasāmaggiyā ariyasāvako bujjhatīti katvā bodhi , kilesasantānaniddāya uṭṭhahati , cattāri vā ariyasaccāni paṭivijjhati , nibbānameva vā sacchikarotīti vuttaṃ hoti .
Yathāha –
‘‘ satta bojjhaṅge bhāvetvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ
M0.71 abhisambuddho ’’ ti .Yathāvuttappakārāya vā etāya dhammasāmaggiyā bujjhatīti katvā ariyasāvakopi bodhi .
Iti tassā dhammasāmaggisaṅkhātāya bodhiyā aṅgabhūtattā bojjhaṅgā jhānaṅgamaggaṅgāni viya , tassa vā bodhīti laddhavohārassa ariyasāvakassa aṅgabhūtattāpi bojjhaṅgā senaṅgarathaṅgādayo viya .
Apica ‘‘ bojjhaṅgāti kenaṭṭhena bojjhaṅgā ?
Bodhāya saṃvattantīti bojjhaṅgā , bujjhantīti bojjhaṅgā , anubujjhantīti bojjhaṅgā , paṭibujjhantīti bojjhaṅgā , sambujjhantīti bojjhaṅgā ’’ ti ( paṭi . ma .2.17) imināpi paṭisambhidāyaṃ vuttena vidhinā bojjhaṅgānaṃ bojjhaṅgaṭṭho veditabbo .
Evamime satta bojjhaṅge bhāvento bahulīkaronto na cirasseva ekantanibbidādiguṇapaṭilābhī hoti , tena diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hotīti vuccati
P0.85 .Vuttañcetaṃ bhagavatā –
‘‘ Sattime , bhikkhave , bojjhaṅgā bhāvitā bahulīkatā ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattantī ’’ ti ( saṃ . ni .5.201).
Aṭṭha nāma kintipañhavaṇṇanā
Evaṃ imināpi pañhabyākaraṇena āraddhacitto satthā uttariṃ pañhaṃ pucchati aṭṭha nāma kin ti ?
Thero kiñcāpi mahāpañhabyākaraṇe aṭṭha lokadhammā vuttā , apica kho pana yesu dhammesu
V0.68 subhāvitacitto bhikkhu dukkhassantakaro hoti , te dassento ‘‘ ariyāni aṭṭha maggaṅgānī ’’ ti avatvā yasmā aṭṭhaṅgavinimutto maggo nāma natthi , aṭṭhaṅgamattameva tu maggo , tasmā tamatthaṃ sādhento desanāvilāsena ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti vissajjeti .Bhagavatāpi cāyamattho desanānayo ca anumato eva .
Yathāha –
‘‘ Paṇḍitā gahapatayo kajaṅgalikā bhikkhunī … pe … ahampi evameva byākareyyaṃ , yathā taṃ kajaṅgalikāya bhikkhuniyā byākatan ’’ ti ( a . ni .10.28).
Tāya
M0.72 ca evaṃ byākataṃ –‘‘ Aṭṭhasu , āvuso , dhammesu bhikkhu sammā subhāvitacitto … pe … dukkhassantakaro hoti .
‘ Aṭṭha pañhā , aṭṭha uddesā , aṭṭha veyyākaraṇānī ’ ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ bhagavatā , idametaṃ paṭicca vuttan ’’ ti ( a . ni .10.28).
Evamayaṃ attho ca desanānayo ca bhagavatā anumato evāti veditabbo .
Tattha ariyoti nibbānatthikehi abhigantabbo , apica ārakā kilesehi vattanato , ariyabhāvakaraṇato , ariyaphalapaṭilābhato cāpi ariyoti veditabbo .
Aṭṭha aṅgāni assāti aṭṭhaṅgiko .
Svāyaṃ caturaṅgikā viya senā , pañcaṅgikaṃ viya ca tūriyaṃ aṅgavinibbhogena anupalabbhasabhāvato aṅgamattamevāti veditabbo .
Maggati iminā nibbānaṃ , sayaṃ vā maggati , kilese mārento vā gacchatīti maggo .
Evamaṭṭhappabhedañcimaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvento bhikkhu
P0.86 avijjaṃ bhindati , vijjaṃ uppādeti , nibbānaṃ sacchikaroti , tena diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hotīti vuccati .Vuttañhetaṃ –
‘‘ Seyyathāpi , bhikkhave , sālisūkaṃ vā yavasūkaṃ vā sammā paṇihitaṃ hatthena vā pādena vā akkantaṃ hatthaṃ vā pādaṃ vā bhecchati , lohitaṃ vā uppādessatīti ṭhānametaṃ vijjati .
Taṃ kissa hetu ?
Sammā paṇihitattā , bhikkhave , sūkassa , evameva kho , bhikkhave
V0.69 , so vata bhikkhu sammā paṇihitāya diṭṭhiyā sammā paṇihitāya maggabhāvanāya avijjaṃ bhecchati , vijjaṃ uppādessati , nibbānaṃ sacchikarissatīti ṭhānametaṃ vijjatī ’’ ti ( a . ni .1.42).Nava nāma kintipañhavaṇṇanā
Imināpi pañhabyākaraṇena āraddhacitto satthā uttariṃ pañhaṃ pucchati nava nāma kin ti ?
Thero nava iti paccanubhāsitvā ‘‘ sattāvāsā ’’ ti vissajjeti .
Tattha navāti gaṇanaparicchedo .
Sattāti jīvitindriyappaṭibaddhe khandhe
M0.73 upādāya paññattā pāṇino paṇṇatti vā .Āvāsāti āvasanti etesūti āvāsā , sattānaṃ āvāsā sattāvāsā .
Esa desanāmaggo , atthato pana navavidhānaṃ sattānametaṃ adhivacanaṃ .
Yathāha –
‘‘ Santāvuso , sattā nānattakāyā nānattasaññino , seyyathāpi manussā ekacce ca devā ekacce ca vinipātikā , ayaṃ paṭhamo sattāvāso .
Santāvuso , sattā nānattakāyā ekattasaññino , seyyathāpi , devā brahmakāyikā , paṭhamābhinibbattā , ayaṃ dutiyo sattāvāso .
Santāvuso , sattā ekattakāyā nānattasaññino , seyyathāpi , devā ābhassarā , ayaṃ tatiyo sattāvāso .
Santāvuso , sattā ekattakāyā ekattasaññino , seyyathāpi , devā subhakiṇhā , ayaṃ catuttho sattāvāso .
Santāvuso , sattā asaññino appaṭisaṃvedino , seyyathāpi , devā asaññasattā , ayaṃ pañcamo sattāvāso .
Santāvuso , sattā sabbaso rūpasaññānaṃ … pe … ākāsānañcāyatanūpagā
P0.87 , ayaṃ chaṭṭho sattāvāso .Santāvuso , sattā … pe … viññāṇañcāyatanūpagā , ayaṃ sattamo sattāvāso .
Santāvuso , sattā … pe … ākiñcaññāyatanūpagā , ayaṃ aṭṭhamo sattāvāso .
Santāvuso , sattā … pe … nevasaññānāsaññāyatanūpagā , ayaṃ navamo sattāvāso ’’ ti ( dī . ni .3.341).
Purimanayeneva cettha ‘‘ nava sattāvāsā ’’ ti vuttaṃ , na aññesaṃ navannamabhāvato .
Yathāha –
‘‘ Navasu , bhikkhave , dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno … pe … dukkhassantakaro hoti .
Katamesu navasu ?
Navasu sattāvāsesu .
Imesu kho , bhikkhave , navasu dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno … pe … dukkhassantakaro hoti .
‘ Nava pañhā
V0.70 , nava uddesā , nava veyyākaraṇānī ’ ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ , idametaṃ paṭicca vuttan ’’ ti ( a . ni .10.27).Ettha
M0.74 ca ‘‘ nava dhammā pariññeyyā .Katame nava ?
Nava sattāvāsā ’’ ti ( dī . ni .3.359) vacanato navasu sattāvāsesu ñātapariññāya dhuvasubhasukhattabhāvadassanaṃ pahāya suddhasaṅkhārapuñjamattadassanena nibbindamāno tīraṇapariññāya aniccānupassanena virajjamāno dukkhānupassanena vimuccamāno anattānupassanena sammā pariyantadassāvī pahānapariññāya sammattamabhisamecca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti .
Tenetaṃ vuttaṃ –
‘‘ Navasu , bhikkhave , dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno … pe … diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti .
Katamesu navasu ?
Navasu sattāvāsesū ’’ ti ( a . ni .10.27).
Dasa nāma kintipañhavaṇṇanā
Evaṃ imināpi pañhabyākaraṇena āraddhacitto satthā uttariṃ pañhaṃ pucchati dasa nāma kin ti ?
Tattha kiñcāpi imassa pañhassa ito aññatra veyyākaraṇesu dasa akusalakammapathā vuttā .
Yathāha –
‘‘ Dasasu , bhikkhave , dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno … pe … dukkhassantakaro hoti .
Katamesu dasasu ?
Dasasu akusalakammapathesu .
Imesu kho , bhikkhave , dasasu dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno … pe .
P0.88 … dukkhassantakaro hoti .‘ Dasa pañhā dasa uddesā dasa veyyākaraṇānī ’ ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ , idametaṃ paṭicca vuttan ’’ ti ( a . ni .10.27).
Idha pana yasmā ayamāyasmā attānaṃ anupanetvā aññaṃ byākātukāmo , yasmā vā iminā pariyāyena byākataṃ subyākatameva hoti , tasmā yehi dasahi aṅgehi samannāgato arahāti pavuccati , tesaṃ adhigamaṃ dīpento dasahaṅgehi samannāgato arahāti pavuccatīti puggalādhiṭṭhānāya desanāya vissajjeti .
Yato ettha yehi dasahi aṅgehi samannāgato arahāti pavuccati , tāni dasaṅgāni ‘‘ dasa nāma kin ’’ ti puṭṭhena therena niddiṭṭhānīti veditabbāni .
Tāni ca dasa –
‘‘ Asekho
V0.71 asekhoti , bhante , vuccati , kittāvatā nu kho , bhante , bhikkhu asekho hotīti ?Idha , bhikkhave , bhikkhu asekhāya
M0.75 sammādiṭṭhiyā samannāgato hoti , asekhena sammāsaṅkappena samannāgato hoti , asekhāya sammāvācāya samannāgato hoti , asekhena sammākammantena samannāgato hoti , asekhena sammāājīvena samannāgato hoti , asekhena sammāvāyāmena samannāgato hoti , asekhāya sammāsatiyā samannāgato hoti , asekhena sammāsamādhinā samannāgato hoti , asekhena sammāñāṇena samannāgato hoti , asekhāya sammāvimuttiyā samannāgato hoti .Evaṃ kho , bhikkhave , bhikkhu asekho hotī ’’ ti ( a . ni .10.111).
–
Evamādīsu suttesu vuttanayeneva veditabbānīti .
Paramatthajotikāya khuddakapāṭha-aṭṭhakathāya
Kumārapañhavaṇṇanā niṭṭhitā .