Issues
Select Version
Khuddakapāṭha-aṭṭhakathā
Khuddakapāṭha-aṭṭhakathā

4. Kumārapañhavaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

4. Kumārapañhavaṇṇanā

Aṭṭhuppatti

IdāniV0.59 ekaṃ nāma kin ti evamādīnaṃ kumārapañhānaṃ atthavaṇṇanākkamo anuppatto .
Tesaṃ aṭṭhuppattiṃ idha nikkhepappayojanañca vatvā vaṇṇanaṃ karissāma –
Aṭṭhuppatti tāva nesaṃ sopāko nāma bhagavato mahāsāvako ahosi .
Tenāyasmatā jātiyā sattavasseneva aññā ārādhitā , tassa bhagavā pañhabyākaraṇena upasampadaṃ anuññātukāmo attanā adhippetatthānaṃ pañhānaṃ byākaraṇasamatthataṃP0.76 passanto ‘‘ ekaṃ nāma kin ’’ ti evamādinā pañhe pucchi .
So byākāsi .
Tena ca byākaraṇena bhagavato cittaṃ ārādhesi .
Sāva tassāyasmato upasampadā ahosi .
Ayaṃ tesaṃ aṭṭhuppatti .

Nikkhepappayojanaṃ

Yasmā pana saraṇagamanehi buddhadhammasaṅghānussativasena cittabhāvanā , sikkhāpadehi sīlabhāvanā , dvattiṃsākārena ca kāyabhāvanā pakāsitā , tasmā idāni nānappakārato paññābhāvanāmukhadassanatthaṃ ime pañhabyākaraṇā idha nikkhittā .
Yasmā vā sīlapadaṭṭhāno samādhi , samādhipadaṭṭhānā ca paññā ;
yathāha –
‘‘ sīle patiṭṭhāya naro sapañño , cittaṃM0.63 paññañca bhāvayan ’’ ti ( saṃ . ni .1.23,192), tasmā sikkhāpadehi sīlaṃ dvattiṃsākārena taṃgocaraṃ samādhiñca dassetvā samāhitacittassa nānādhammaparikkhārāya paññāya pabhedadassanatthaṃ idha nikkhittātipi viññātabbā .
Idaṃ tesaṃ idha nikkhepappayojanaṃ .

Pañhavaṇṇanā

Ekaṃ nāma kintipañhavaṇṇanā
IdāniV0.60 tesaṃ atthavaṇṇanā hoti – ekaṃ nāma kin ti bhagavā yasmiṃ ekadhammasmiṃ bhikkhu sammā nibbindamāno anupubbena dukkhassantakaro hoti , yasmiṃ cāyamāyasmā nibbindamāno anupubbena dukkhassantamakāsi , taṃ dhammaṃ sandhāya pañhaṃ pucchati .
‘‘ Sabbe sattā āhāraṭṭhitikā ’’ ti thero puggalādhiṭṭhānāya desanāya vissajjeti .
‘‘ Katamā ca , bhikkhave , sammāsati ?
Idha , bhikkhave , bhikkhu kāye kāyānupassī viharatī ’’ ti ( saṃ . ni .5.8) evamādīni cettha suttāni evaṃ vissajjanayuttisambhave sādhakāni .
Ettha yenāhārena sabbe sattā ‘‘ āhāraṭṭhitikā ’’ ti vuccanti , so āhāro taṃ vā nesaṃ āhāraṭṭhitikattaṃ ‘‘ ekaṃ nāma kin ’’ ti puṭṭhena therena niddiṭṭhanti veditabbaṃ .
Tañhi bhagavatā idha ekanti adhippetaṃ , na tu sāsane loke vā aññaṃ ekaṃ nāma natthīti ñāpetuṃ vuttaṃ .
VuttañhetaṃP0.77 bhagavatā –
‘‘ Ekadhamme , bhikkhave , bhikkhu sammā nibbindamāno sammā virajjamāno sammā vimuccamāno sammā pariyantadassāvī sammattaṃ abhisamecca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti .
Katamasmiṃ ekadhamme ?
Sabbe sattā āhāraṭṭhitikā .
Imasmiṃ kho , bhikkhave , ekadhamme bhikkhu sammā nibbindamāno … pe … dukkhassantakaro hoti .
‘ Eko pañho eko uddeso ekaṃ veyyākaraṇan ’ ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ , idametaṃ paṭicca vuttan ’’ ti ( a . ni .10.27).
Āhāraṭṭhitikāti cettha yathā ‘‘ atthi , bhikkhave , subhanimittaṃ .
Tattha ayoniso manasikārabahulīkāro , ayamāhāro anuppannassa vā kāmacchandassa uppādāyā ’’ ti evamādīsu ( saṃ . ni .5.232) paccayo āhāroti vuccati , evaṃM0.64 paccayaṃ āhārasaddena gahetvā paccayaṭṭhitikā ‘‘ āhāraṭṭhitikā ’’ ti vuttā .
Cattāro pana āhāre sandhāya –
‘‘ āhāraṭṭhitikā ’’ ti vuccamāne ‘‘ asaññasattā devā ahetukā anāhārā aphassakā avedanakā ’’ ti vacanato ( vibha .1017)‘‘ sabbe ’’ ti vacanamayuttaṃ bhaveyya .
Tattha siyā – evampi vuccamāne ‘‘ katame dhammā sapaccayā ?
Pañcakkhandhā – rūpakkhandho … pe … viññāṇakkhandho ’’ ti ( dha . sa .1089) vacanato khandhānaṃyeva paccayaṭṭhitikattaṃ yuttaṃ , sattānantu ayuttamevetaṃ vacanaṃ bhaveyyāti .
Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ .
KasmāV0.61 ?
Sattesu khandhopacārasiddhito .
Sattesu hi khandhopacāro siddho .
Kasmā ?
Khandhe upādāya paññāpetabbato .
Kathaṃ ?
Gehe gāmopacāro viya .
Seyyathāpi hi gehāni upādāya paññāpetabbattā gāmassa ekasmimpi dvīsu tīsupi vā gehesu daḍḍhesu ‘‘ gāmo daḍḍho ’’ ti evaṃ gehe gāmopacāro siddho , evameva khandhesu paccayaṭṭhena āhāraṭṭhitikesuP0.78 ‘‘ sattā āhāraṭṭhitikā ’’ ti ayaṃ upacāro siddhoti veditabbo .
Paramatthato ca khandhesu jāyamānesu jīyamānesu mīyamānesu ca ‘‘ khaṇe khaṇe tvaṃ bhikkhu jāyase ca jīyase ca mīyase cā ’’ ti vadatā bhagavatā tesu sattesu khandhopacāro siddhoti dassito evāti veditabbo .
Yato yena paccayākhyena āhārena sabbe sattā tiṭṭhanti , so āhāro taṃ vā nesaṃ āhāraṭṭhitikattaṃ ekanti veditabbaṃ .
Āhāro hi āhāraṭṭhitikattaṃ vā aniccatākāraṇato nibbidāṭṭhānaṃ hoti .
Atha tesu sabbasattasaññitesu saṅkhāresu aniccatādassanena nibbindamāno anupubbena dukkhassantakaro hoti , paramatthavisuddhiṃ pāpuṇāti .
Yathāha –
‘‘ Sabbe saṅkhārā aniccāti , yadā paññāya passati ;
Atha nibbindati dukkhe , esa maggo visuddhiyā ’’ ti .( dha . pa .277);
Ettha ca ‘‘ ekaṃ nāma kin ’’ ti ca ‘‘ kihā ’’ ti ca duvidho pāṭho , tattha sīhaḷānaṃ kihāti pāṭho .
Te hi ‘‘ kin ’’ ti vattabbe ‘‘ kihā ’’ ti vadanti .
Keci bhaṇanti ‘‘ ha-iti nipāto , theriyānampi ayameva pāṭho ’’ ti ubhayathāpi pana ekova attho .
Yathā ruccati , tathā paṭhitabbaṃ .
Yathā pana ‘‘ sukhena phuṭṭho atha vā dukhena ( dha . pa .83), dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedetī ’’ ti evamādīsuM0.65 katthaci dukhanti ca katthaci dukkhanti ca vuccati , evaṃ katthaci ekanti , katthaci ekkanti vuccati .
Idha pana ekaṃ nāmāti ayameva pāṭho .
Dve nāma kintipañhavaṇṇanā
Evaṃ iminā pañhabyākaraṇena āraddhacitto satthā purimanayeneva uttariṃ pañhaṃ pucchati dve nāma kin ti ?
Thero dveti paccanubhāsitvā ‘‘ nāmañca rūpañcā ’’ ti dhammādhiṭṭhānāya desanāya vissajjeti .
Tattha ārammaṇābhimukhaṃ namanato , cittassa ca natihetuto sabbampiP0.79 arūpaṃ ‘‘ nāman ’’ ti vuccati .
Idha pana nibbidāhetuttā sāsavadhammameva adhippetaṃ ruppanaṭṭhena cattāro ca mahābhūtā , sabbañca tadupādāya pavattamānaṃ rūpaṃ ‘‘ rūpan ’’ ti vuccati , taṃ sabbampi idhādhippetaṃ .
Adhippāyavaseneva cettha ‘‘ dve nāma nāmañca rūpañcā ’’ ti vuttaṃ , na aññesaṃ dvinnamabhāvato .
Yathāha –
‘‘ DvīsuV0.62 , bhikkhave , dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno … pe … dukkhassantakaro hoti .
Katamesu dvīsu ?
Nāme ca rūpe ca .
Imesu kho , bhikkhave , dvīsu dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno … pe … dukkhassantakaro hoti .
‘ Dve pañhā , dve uddesā , dve veyyākaraṇānī ’ ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ , idametaṃ paṭicca vuttan ’’ ti ( a . ni .10.27).
Ettha ca nāmarūpamattadassanena attadiṭṭhiṃ pahāya anattānupassanāmukheneva nibbindamāno anupubbena dukkhassantakaro hoti , paramatthavisuddhiṃ pāpuṇātīti veditabbo .
Yathāha –
‘‘ Sabbe dhammā anattāti , yadā paññāya passati ;
Atha nibbindati dukkhe , esa maggo visuddhiyā ’’ ti .( dha . pa .279);
Tīṇi nāma kintipañhavaṇṇanā
Idāni imināpi pañhabyākaraṇena āraddhacitto satthā purimanayeneva uttariṃ pañhaṃ pucchati tīṇi nāma kin ti ?
Thero tīṇīti paccanubhāsitvā puna byākaritabbassa atthassa liṅgānurūpaṃ saṅkhyaṃ dassento ‘‘ tisso vedanā ’’ ti vissajjeti .
Atha vā ‘‘ yā bhagavatā ‘ tisso vedanā ’ ti vuttā , imāsamatthamahaṃM0.66 tīṇīti paccemī ’’ ti dassento āhāti evampettha attho veditabbo .
Anekamukhā hi desanā paṭisambhidāpabhedena desanāvilāsappattānaṃ .
Keci panāhu ‘‘ tīṇīti adhikapadamidan ’’ ti .
Purimanayeneva cettha ‘‘ tisso vedanā ’’ ti vuttaṃ , na aññesaṃ tiṇṇamabhāvato .
Yathāha –
‘‘ Tīsu , bhikkhave , dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno … pe … dukkhassantakaro hoti .
Katamesu tīsu ?
Tīsu vedanāsu .
Imesu kho , bhikkhave , tīsu dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno … pe … dukkhassantakaro hoti .
‘ Tayo pañhā , tayo uddesā , tīṇi veyyākaraṇānī ’ ti iti yaṃ taṃ vuttaṃP0.80 , idametaṃ paṭicca vuttan ’’ ti ( a . ni .10.27).
Ettha ca ‘‘ yaṃkiñci vedayitaṃ , sabbaṃ taṃ dukkhasminti vadāmī ’’ ti ( saṃ . ni .4.259) vuttasuttānusārena vā .
–
‘‘ YoV0.63 sukhaṃ dukkhato adda , dukkhamaddakkhi sallato ;
Adukkhamasukhaṃ santaṃ , addakkhi naṃ aniccato ’’ ti .( itivu .53)–
Evaṃ dukkhadukkhatāvipariṇāmadukkhatāsaṅkhāradukkhatānusārena vā tissannaṃ vedanānaṃ dukkhabhāvadassanena sukhasaññaṃ pahāya dukkhānupassanāmukhena nibbindamāno anupubbena dukkhassantakaro hoti , paramatthavisuddhiṃ pāpuṇātīti veditabbo .
Yathāha –
‘‘ Sabbe saṅkhārā dukkhāti , yadā paññāya passati ;
Atha nibbindati dukkhe , esa maggo visuddhiyā ’’ ti .( dha . pa .278);
Cattāri nāma kintipañhavaṇṇanā
Evaṃ imināpi pañhabyākaraṇena āraddhacitto satthā purimanayeneva uttariṃ pañhaṃ pucchati cattāri nāma kin ti ?
Tattha imassa pañhassa byākaraṇapakkhe katthaci purimanayeneva cattāro āhārā adhippetā .
Yathāha –
‘‘ CatūsuM0.67 , bhikkhave , dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno … pe … dukkhassantakaro hoti .
Katamesu catūsu ?
Catūsu āhāresu .
Imesu kho , bhikkhave , catūsu dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno … pe … dukkhassantakaro hoti .
‘ Cattāro pañhā cattāro uddesā cattāri veyyākaraṇānī ’ ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ , idametaṃ paṭicca vuttan ’’ ti ( a . ni .10.27).
Katthaci yesu subhāvitacitto anupubbena dukkhassantakaro hoti , tāni cattāri satipaṭṭhānāni .
Yathāha kajaṅgalā bhikkhunī –
‘‘ Catūsu , āvuso , dhammesu bhikkhu sammā subhāvitacitto sammā pariyantadassāvī sammattaṃ abhisamecca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaroP0.81 hoti .
Katamesu catūsu ?
Catūsu satipaṭṭhānesu .
Imesu kho , āvuso , catūsu dhammesu bhikkhu sammā subhāvitacitto … pe … dukkhassantakaro hoti .
‘ Cattāro pañhā cattāro uddesā cattāri veyyākaraṇānī ’ ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ bhagavatā , idametaṃ paṭicca vuttan ’’ ti ( a . ni .10.28).
IdhaV0.64 pana yesaṃ catunnaṃ anubodhappaṭivedhato bhavataṇhāchedo hoti , yasmā tāni cattāri ariyasaccāni adhippetāni .
Yasmā vā iminā pariyāyena byākataṃ subyākatameva hoti , tasmā thero cattārīti paccanubhāsitvā ‘‘ ariyasaccānī ’’ ti vissajjeti .
Tattha cattārīti gaṇanaparicchedo .
Ariyasaccānīti ariyāni saccāni , avitathāni avisaṃvādakānīti attho .
Yathāha –
‘‘ Imāni kho , bhikkhave , cattāri ariyasaccāni tathāni avitathāni anaññathāni , tasmā ariyasaccānīti vuccantī ’’ ti ( saṃ . ni .5.1097).
Yasmā vā sadevakena lokena araṇīyato abhigamanīyatoti vuttaṃ hoti , vāyamitabbaṭṭhānasaññite aye vā iriyanato , anaye vā na iriyanato , sattatiṃsabodhipakkhiyaariyadhammasamāyogato vā ariyasammatā buddhapaccekabuddhabuddhasāvakā etāni paṭivijjhanti , tasmāpi ‘‘ ariyasaccānī ’’ ti vuccanti .
Yathāha –
‘‘ CattārimāniM0.68 , bhikkhave , ariyasaccāni … pe … imāni kho , bhikkhave , cattāri ariyasaccāni , ariyā imāni paṭivijjhanti , tasmā ariyasaccānīti vuccantī ’’ ti .
Apica ariyassa bhagavato saccānītipi ariyasaccāni .
Yathāha –
‘‘ Sadevake , bhikkhave … pe … sadevamanussāya tathāgato ariyo , tasmā ariyasaccānīti vuccantī ’’ ti ( saṃ . ni .5.1098).
Atha vā etesaṃ abhisambuddhattā ariyabhāvasiddhitopi ariyasaccāni .
Yathāha –
‘‘ Imesaṃ kho , bhikkhave , catunnaṃ ariyasaccānaṃ yathābhūtaṃ abhisambuddhattā tathāgato arahaṃ sammāsambuddhoti vuccatī ’’ ti ( saṃ . ni .5.1093).
Ayametesaṃ padattho .
Etesaṃ pana ariyasaccānaṃ anubodhappaṭivedhato bhavataṇhāchedoP0.82 hoti .
Yathāha –
‘‘ TayidaṃV0.65 , bhikkhave , dukkhaṃ ariyasaccaṃ anubuddhaṃ paṭividdhaṃ … pe … dukkhanirodhagāminipaṭipadā ariyasaccaṃ anubuddhaṃ paṭividdhaṃ , ucchinnā bhavataṇhā , khīṇā bhavanetti , natthi dāni punabbhavo ’’ ti ( saṃ . ni .5.1091).
Pañca nāma kintipañhavaṇṇanā
Imināpi pañhabyākaraṇena āraddhacitto satthā purimanayeneva uttariṃ pañhaṃ pucchati pañca nāma kin ti ?
Thero pañcāti paccanubhāsitvā ‘‘ upādānakkhandhā ’’ ti vissajjeti .
Tattha pañcāti gaṇanaparicchedo .
Upādānajanitā upādānajanakā vā khandhā upādānakkhandhā .
Yaṃkiñci rūpaṃ , vedanā , saññā , saṅkhārā , viññāṇañca sāsavā upādāniyā , etesametaṃ adhivacanaṃ .
Pubbanayeneva cettha ‘‘ pañcupādānakkhandhā ’’ ti vuttaṃ , na aññesaṃ pañcannamabhāvato .
Yathāha –
‘‘ Pañcasu , bhikkhave , dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno … pe … dukkhassantakaro hoti .
Katamesu pañcasu ?
Pañcasu upādānakkhandhesu .
Imesu kho , bhikkhave , pañcasu dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno … pe … dukkhassantakaro hoti .
‘ Pañca pañhā , pañca uddesāM0.69 , pañca veyyākaraṇānī ’ ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ , idametaṃ paṭicca vuttan ’’ ti ( a . ni .10.27).
Ettha ca pañcakkhandhe udayabbayavasena sammasanto vipassanāmataṃ laddhā anupubbena nibbānāmataṃ sacchikaroti .
Yathāha –
‘‘ Yato yato sammasati , khandhānaṃ udayabbayaṃ ;
Labhatī pītipāmojjaṃ , amataṃ taṃ vijānatan ’’ ti .( dha . pa .374);
Cha nāma kintipañhavaṇṇanā
Evaṃ imināpi pañhabyākaraṇena āraddhacitto satthā purimanayeneva uttariṃ pañhaṃ pucchati ‘‘ cha nāma kin ’’ ti ?
Thero cha iti paccanubhāsitvā ‘ ajjhattikāni āyatanānī ’ ti vissajjeti .
Tattha cha iti gaṇanaparicchedo , ajjhatte niyuttāni , attānaṃ vā adhikatvā pavattāni ajjhattikāni .
Āyatanato , āyassa vā tananato , āyatassa vā saṃsāradukkhassaP0.83 nayanato āyatanāni , cakkhusotaghānajivhākāyamanānametaṃ adhivacanaṃ .
Pubbanayena cettha ‘‘ cha ajjhattikāni āyatanānī ’’ ti vuttaṃ , na aññesaṃ channamabhāvato .
Yathāha –
‘‘ ChasuV0.66 , bhikkhave , dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno … pe … dukkhassantakaro hoti .
Katamesu chasu ?
Chasu ajjhattikesu āyatanesu .
Imesu kho , bhikkhave , chasu dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno … pe … dukkhassantakaro hoti .
‘ Cha pañhā cha uddesā cha veyyākaraṇānī ’ ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ , idametaṃ paṭicca vuttan ’’ ti ( a . ni .10.27).
Ettha ca cha ajjhattikāni āyatanāni ,‘‘ suñño gāmoti kho , bhikkhave , channetaṃ ajjhattikānaṃ āyatanānaṃ adhivacanan ’’ ti ( saṃ . ni .4.238) vacanato suññato pubbuḷakamarīcikādīni viya aciraṭṭhitikato tucchato vañcanato ca samanupassaṃ nibbindamāno anupubbena dukkhassantaṃ katvā maccurājassa adassanaṃ upeti .
Yathāha –
‘‘ YathāM0.70 pubbuḷakaṃ passe , yathā passe marīcikaṃ ;
Evaṃ lokaṃ avekkhantaṃ , maccurājā na passatī ’’ ti .( dha . pa .170);
Satta nāma kintipañhavaṇṇanā
Imināpi pañhabyākaraṇena āraddhacitto satthā uttariṃ pañhaṃ pucchati satta nāma kin ti ?
Thero kiñcāpi mahāpañhabyākaraṇe satta viññāṇaṭṭhitiyo vuttā , apica kho pana yesu dhammesu subhāvitacitto bhikkhu dukkhassantakaro hoti , te dassento ‘‘ satta bojjhaṅgā ’’ ti vissajjeti .
Ayampi cattho bhagavatā anumato eva .
Yathāha –
‘‘ Paṇḍitā gahapatayo kajaṅgalikā bhikkhunī , mahāpaññā gahapatayo kajaṅgalikā bhikkhunī , mañcepi tumhe gahapatayo upasaṅkamitvā etamatthaṃ paṭipuccheyyātha , ahampi cetaṃ evameva byākareyyaṃ , yathā taṃ kajaṅgalikāyaP0.84 bhikkhuniyā byākatan ’’ ti ( a . ni .10.28).
Tāya ca evaṃ byākataṃ –
‘‘ Sattasu , āvuso , dhammesu bhikkhu sammā subhāvitacitto … pe … dukkhassantakaro hoti .
Katamesu sattasu ?
Sattasu bojjhaṅgesu .
Imesu kho , āvuso , sattasu dhammesu bhikkhu sammā subhāvitacitto … pe … dukkhassantakaro hoti .
‘ Satta pañhāV0.67 satta uddesā satta veyyākaraṇānī ’ ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ bhagavatā , idametaṃ paṭicca vuttan ’’ ti ( a . ni .10.28).
Evamayamattho bhagavatā anumato evāti veditabbo .
Tattha sattāti ūnādhikanivāraṇagaṇanaparicchedo .
Bojjhaṅgāti satiādīnaṃ dhammānametaṃ adhivacanaṃ .
Tatrāyaṃ padattho – etāya lokiyalokuttaramaggakkhaṇe uppajjamānāya līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhattakilamathānuyogaucchedasassatābhinivesādi- anekupaddavappaṭipakkhabhūtāya satidhammavicayavīriyapītippassaddhisamādhupekkhāsaṅkhātāya dhammasāmaggiyā ariyasāvako bujjhatīti katvā bodhi , kilesasantānaniddāya uṭṭhahati , cattāri vā ariyasaccāni paṭivijjhati , nibbānameva vā sacchikarotīti vuttaṃ hoti .
Yathāha –
‘‘ satta bojjhaṅge bhāvetvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃM0.71 abhisambuddho ’’ ti .
Yathāvuttappakārāya vā etāya dhammasāmaggiyā bujjhatīti katvā ariyasāvakopi bodhi .
Iti tassā dhammasāmaggisaṅkhātāya bodhiyā aṅgabhūtattā bojjhaṅgā jhānaṅgamaggaṅgāni viya , tassa vā bodhīti laddhavohārassa ariyasāvakassa aṅgabhūtattāpi bojjhaṅgā senaṅgarathaṅgādayo viya .
Apica ‘‘ bojjhaṅgāti kenaṭṭhena bojjhaṅgā ?
Bodhāya saṃvattantīti bojjhaṅgā , bujjhantīti bojjhaṅgā , anubujjhantīti bojjhaṅgā , paṭibujjhantīti bojjhaṅgā , sambujjhantīti bojjhaṅgā ’’ ti ( paṭi . ma .2.17) imināpi paṭisambhidāyaṃ vuttena vidhinā bojjhaṅgānaṃ bojjhaṅgaṭṭho veditabbo .
Evamime satta bojjhaṅge bhāvento bahulīkaronto na cirasseva ekantanibbidādiguṇapaṭilābhī hoti , tena diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hotīti vuccatiP0.85 .
Vuttañcetaṃ bhagavatā –
‘‘ Sattime , bhikkhave , bojjhaṅgā bhāvitā bahulīkatā ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattantī ’’ ti ( saṃ . ni .5.201).
Aṭṭha nāma kintipañhavaṇṇanā
Evaṃ imināpi pañhabyākaraṇena āraddhacitto satthā uttariṃ pañhaṃ pucchati aṭṭha nāma kin ti ?
Thero kiñcāpi mahāpañhabyākaraṇe aṭṭha lokadhammā vuttā , apica kho pana yesu dhammesuV0.68 subhāvitacitto bhikkhu dukkhassantakaro hoti , te dassento ‘‘ ariyāni aṭṭha maggaṅgānī ’’ ti avatvā yasmā aṭṭhaṅgavinimutto maggo nāma natthi , aṭṭhaṅgamattameva tu maggo , tasmā tamatthaṃ sādhento desanāvilāsena ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti vissajjeti .
Bhagavatāpi cāyamattho desanānayo ca anumato eva .
Yathāha –
‘‘ Paṇḍitā gahapatayo kajaṅgalikā bhikkhunī … pe … ahampi evameva byākareyyaṃ , yathā taṃ kajaṅgalikāya bhikkhuniyā byākatan ’’ ti ( a . ni .10.28).
TāyaM0.72 ca evaṃ byākataṃ –
‘‘ Aṭṭhasu , āvuso , dhammesu bhikkhu sammā subhāvitacitto … pe … dukkhassantakaro hoti .
‘ Aṭṭha pañhā , aṭṭha uddesā , aṭṭha veyyākaraṇānī ’ ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ bhagavatā , idametaṃ paṭicca vuttan ’’ ti ( a . ni .10.28).
Evamayaṃ attho ca desanānayo ca bhagavatā anumato evāti veditabbo .
Tattha ariyoti nibbānatthikehi abhigantabbo , apica ārakā kilesehi vattanato , ariyabhāvakaraṇato , ariyaphalapaṭilābhato cāpi ariyoti veditabbo .
Aṭṭha aṅgāni assāti aṭṭhaṅgiko .
Svāyaṃ caturaṅgikā viya senā , pañcaṅgikaṃ viya ca tūriyaṃ aṅgavinibbhogena anupalabbhasabhāvato aṅgamattamevāti veditabbo .
Maggati iminā nibbānaṃ , sayaṃ vā maggati , kilese mārento vā gacchatīti maggo .
Evamaṭṭhappabhedañcimaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvento bhikkhuP0.86 avijjaṃ bhindati , vijjaṃ uppādeti , nibbānaṃ sacchikaroti , tena diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hotīti vuccati .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Seyyathāpi , bhikkhave , sālisūkaṃ vā yavasūkaṃ vā sammā paṇihitaṃ hatthena vā pādena vā akkantaṃ hatthaṃ vā pādaṃ vā bhecchati , lohitaṃ vā uppādessatīti ṭhānametaṃ vijjati .
Taṃ kissa hetu ?
Sammā paṇihitattā , bhikkhave , sūkassa , evameva kho , bhikkhaveV0.69 , so vata bhikkhu sammā paṇihitāya diṭṭhiyā sammā paṇihitāya maggabhāvanāya avijjaṃ bhecchati , vijjaṃ uppādessati , nibbānaṃ sacchikarissatīti ṭhānametaṃ vijjatī ’’ ti ( a . ni .1.42).
Nava nāma kintipañhavaṇṇanā
Imināpi pañhabyākaraṇena āraddhacitto satthā uttariṃ pañhaṃ pucchati nava nāma kin ti ?
Thero nava iti paccanubhāsitvā ‘‘ sattāvāsā ’’ ti vissajjeti .
Tattha navāti gaṇanaparicchedo .
Sattāti jīvitindriyappaṭibaddhe khandheM0.73 upādāya paññattā pāṇino paṇṇatti vā .
Āvāsāti āvasanti etesūti āvāsā , sattānaṃ āvāsā sattāvāsā .
Esa desanāmaggo , atthato pana navavidhānaṃ sattānametaṃ adhivacanaṃ .
Yathāha –
‘‘ Santāvuso , sattā nānattakāyā nānattasaññino , seyyathāpi manussā ekacce ca devā ekacce ca vinipātikā , ayaṃ paṭhamo sattāvāso .
Santāvuso , sattā nānattakāyā ekattasaññino , seyyathāpi , devā brahmakāyikā , paṭhamābhinibbattā , ayaṃ dutiyo sattāvāso .
Santāvuso , sattā ekattakāyā nānattasaññino , seyyathāpi , devā ābhassarā , ayaṃ tatiyo sattāvāso .
Santāvuso , sattā ekattakāyā ekattasaññino , seyyathāpi , devā subhakiṇhā , ayaṃ catuttho sattāvāso .
Santāvuso , sattā asaññino appaṭisaṃvedino , seyyathāpi , devā asaññasattā , ayaṃ pañcamo sattāvāso .
Santāvuso , sattā sabbaso rūpasaññānaṃ … pe … ākāsānañcāyatanūpagāP0.87 , ayaṃ chaṭṭho sattāvāso .
Santāvuso , sattā … pe … viññāṇañcāyatanūpagā , ayaṃ sattamo sattāvāso .
Santāvuso , sattā … pe … ākiñcaññāyatanūpagā , ayaṃ aṭṭhamo sattāvāso .
Santāvuso , sattā … pe … nevasaññānāsaññāyatanūpagā , ayaṃ navamo sattāvāso ’’ ti ( dī . ni .3.341).
Purimanayeneva cettha ‘‘ nava sattāvāsā ’’ ti vuttaṃ , na aññesaṃ navannamabhāvato .
Yathāha –
‘‘ Navasu , bhikkhave , dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno … pe … dukkhassantakaro hoti .
Katamesu navasu ?
Navasu sattāvāsesu .
Imesu kho , bhikkhave , navasu dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno … pe … dukkhassantakaro hoti .
‘ Nava pañhāV0.70 , nava uddesā , nava veyyākaraṇānī ’ ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ , idametaṃ paṭicca vuttan ’’ ti ( a . ni .10.27).
EtthaM0.74 ca ‘‘ nava dhammā pariññeyyā .
Katame nava ?
Nava sattāvāsā ’’ ti ( dī . ni .3.359) vacanato navasu sattāvāsesu ñātapariññāya dhuvasubhasukhattabhāvadassanaṃ pahāya suddhasaṅkhārapuñjamattadassanena nibbindamāno tīraṇapariññāya aniccānupassanena virajjamāno dukkhānupassanena vimuccamāno anattānupassanena sammā pariyantadassāvī pahānapariññāya sammattamabhisamecca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti .
Tenetaṃ vuttaṃ –
‘‘ Navasu , bhikkhave , dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno … pe … diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti .
Katamesu navasu ?
Navasu sattāvāsesū ’’ ti ( a . ni .10.27).
Dasa nāma kintipañhavaṇṇanā
Evaṃ imināpi pañhabyākaraṇena āraddhacitto satthā uttariṃ pañhaṃ pucchati dasa nāma kin ti ?
Tattha kiñcāpi imassa pañhassa ito aññatra veyyākaraṇesu dasa akusalakammapathā vuttā .
Yathāha –
‘‘ Dasasu , bhikkhave , dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno … pe … dukkhassantakaro hoti .
Katamesu dasasu ?
Dasasu akusalakammapathesu .
Imesu kho , bhikkhave , dasasu dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno … pe .
P0.88 … dukkhassantakaro hoti .
‘ Dasa pañhā dasa uddesā dasa veyyākaraṇānī ’ ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ , idametaṃ paṭicca vuttan ’’ ti ( a . ni .10.27).
Idha pana yasmā ayamāyasmā attānaṃ anupanetvā aññaṃ byākātukāmo , yasmā vā iminā pariyāyena byākataṃ subyākatameva hoti , tasmā yehi dasahi aṅgehi samannāgato arahāti pavuccati , tesaṃ adhigamaṃ dīpento dasahaṅgehi samannāgato arahāti pavuccatīti puggalādhiṭṭhānāya desanāya vissajjeti .
Yato ettha yehi dasahi aṅgehi samannāgato arahāti pavuccati , tāni dasaṅgāni ‘‘ dasa nāma kin ’’ ti puṭṭhena therena niddiṭṭhānīti veditabbāni .
Tāni ca dasa –
‘‘ AsekhoV0.71 asekhoti , bhante , vuccati , kittāvatā nu kho , bhante , bhikkhu asekho hotīti ?
Idha , bhikkhave , bhikkhu asekhāyaM0.75 sammādiṭṭhiyā samannāgato hoti , asekhena sammāsaṅkappena samannāgato hoti , asekhāya sammāvācāya samannāgato hoti , asekhena sammākammantena samannāgato hoti , asekhena sammāājīvena samannāgato hoti , asekhena sammāvāyāmena samannāgato hoti , asekhāya sammāsatiyā samannāgato hoti , asekhena sammāsamādhinā samannāgato hoti , asekhena sammāñāṇena samannāgato hoti , asekhāya sammāvimuttiyā samannāgato hoti .
Evaṃ kho , bhikkhave , bhikkhu asekho hotī ’’ ti ( a . ni .10.111).
–
Evamādīsu suttesu vuttanayeneva veditabbānīti .
Paramatthajotikāya khuddakapāṭha-aṭṭhakathāya
Kumārapañhavaṇṇanā niṭṭhitā .