Vesālivatthu
Idāni ‘‘ yena vuttaṃ yadā yattha , yasmā cetan ’’ ti etthāha ‘‘ kena panetaṃ suttaṃ vuttaṃ , kadā kattha , kasmā ca vuttan ’’ ti .
Vuccate – idañhi bhagavatā eva vuttaṃ , na sāvakādīhi .
Tañca yadā
P0.158 dubbhikkhādīhi upaddavehi upaddutāya vesāliyā licchavīhi rājagahato yācitvā bhagavā vesāliṃ ānīto , tadā vesāliyaṃ tesaṃ upaddavānaṃ paṭighātatthāya vuttanti .Ayaṃ tesaṃ pañhānaṃ saṅkhepavissajjanā .
Vitthārato pana vesālivatthuto pabhuti porāṇehi vaṇṇīyati .
Tatrāyaṃ vaṇṇanā – bārāṇasirañño kira aggamahesiyā kucchimhi gabbho saṇṭhāsi , sā taṃ
V0.128 ñatvā rañño nivedesi , rājā gabbhaparihāraṃ adāsi .Sā sammā parihariyamānagabbhā gabbhaparipākakāle vijāyanagharaṃ pāvisi .
Puññavatīnaṃ paccūsasamaye gabbhavuṭṭhānaṃ hoti .
Sā ca tāsaṃ aññatarā , tena paccūsasamaye alattakapaṭalabandhujīvakapupphasadisaṃ maṃsapesiṃ vijāyi .
Tato ‘‘ aññā deviyo suvaṇṇabimbasadise putte vijāyanti , aggamahesī maṃsapesinti rañño purato mama avaṇṇo uppajjeyyā ’’ ti cintetvā tena avaṇṇabhayena taṃ maṃsapesiṃ ekasmiṃ bhājane pakkhipitvā aññatarena paṭikujjitvā rājamuddikāya lañchitvā gaṅgāya sote pakkhipāpesi .
Manussehi chaḍḍitamatte devatā ārakkhaṃ saṃvidahiṃsu .
Suvaṇṇapaṭṭakañcettha jātihiṅgulakena ‘‘ bārāṇasirañño aggamahesiyā pajā ’’ ti likhitvā bandhiṃsu .
Tato taṃ bhājanaṃ ūmibhayādīhi anupaddutaṃ gaṅgāsotena pāyāsi .
Tena ca samayena aññataro tāpaso gopālakulaṃ nissāya gaṅgātīre viharati .
So pātova gaṅgaṃ otaranto bhājanaṃ āgacchantaṃ disvā
M0.134 paṃsukūlasaññāya aggahesi .Tato tattha taṃ akkharapaṭṭakaṃ rājamuddikālañchanañca disvā muñcitvā taṃ maṃsapesiṃ addasa
P0.159 , disvānassa etadahosi ‘‘ siyā gabbho , tathā hissa duggandhapūtibhāvo natthī ’’ ti .Taṃ assamaṃ netvā suddhe okāse ṭhapesi .
Atha aḍḍhamāsaccayena dve maṃsapesiyo ahesuṃ .
Tāpaso disvā sādhutaraṃ ṭhapesi , tato puna aḍḍhamāsaccayena ekamekissā pesiyā hatthapādasīsānamatthāya pañca pañca piḷakā uṭṭhahiṃsu .
Tāpaso disvā puna sādhutaraṃ ṭhapesi .
Atha aḍḍhamāsaccayena ekā maṃsapesi suvaṇṇabimbasadiso dārako , ekā dārikā ahosi .
Tesu tāpasassa puttasineho uppajji .
Aṅguṭṭhakato cassa khīraṃ nibbatti .
Tato pabhuti ca khīrabhattaṃ labhati , so bhattaṃ bhuñjitvā khīraṃ dārakānaṃ mukhe āsiñcati .
Tesaṃ yaṃ yaṃ udaraṃ paviṭṭhaṃ , taṃ sabbaṃ maṇibhājanagataṃ viya dissati .
Evaṃ licchavī ahesuṃ .
Apare panāhu ‘‘ sibbetvā ṭhapitā viya nesaṃ aññamaññaṃ līnā chavi ahosī ’’ ti .
Evaṃ te nicchavitāya vā līnacchavitāya vā licchavīti paññāyiṃsu .
Tāpaso dārake posento ussūre gāmaṃ piṇḍāya pavisati , atidivā paṭikkamati .
Tassa taṃ byāpāraṃ ñatvā gopālakā āhaṃsu ,‘‘ bhante , pabbajitānaṃ dārakaposanaṃ palibodho , amhākaṃ dārake detha , mayaṃ posessāma , tumhe attano kammaṃ karothā ’’ ti .
Tāpaso ‘‘ sādhū ’’ ti paṭissuṇi .
Gopālakā dutiyadivase maggaṃ samaṃ katvā pupphehi okiritvā dhajapaṭākaṃ ussāpetvā tūriyehi vajjamānehi assamaṃ āgatā .
Tāpaso ‘‘ mahāpuññā dārakā , appamādena vaḍḍhetha , vaḍḍhetvā ca aññamaññaṃ āvāhavivāhaṃ karotha , pañcagorasena rājānaṃ tosetvā bhūmibhāgaṃ gahetvā
V0.129 nagaraṃ māpetha , tattha kumāraṃ abhisiñcathā ’’ ti vatvā dārake adāsi .Te ‘‘ sādhū ’’ ti
P0.160 paṭissuṇitvā dārake netvā posesuṃ .Dārakā vuḍḍhimanvāya kīḷantā vivādaṭṭhānesu aññe gopāladārake hatthenapi pādenapi paharanti , te rodanti .
‘‘ Kissa rodathā ’’ ti ca mātāpitūhi vuttā ‘‘ ime nimmātāpitikā tāpasapositā amhe atīva paharantī ’’ ti vadanti .
Tato tesaṃ mātāpitaro ‘‘ ime dārakā aññe dārake viheṭhenti dukkhāpenti , na ime saṅgahetabbā , vajjitabbā ime ’’ ti āhaṃsu .
Tato pabhuti kira so padeso ‘‘ vajjī ’’ ti
M0.135 vuccati , tiyojanasataṃ parimāṇena .Atha taṃ padesaṃ gopālakā rājānaṃ tosetvā aggahesuṃ .
Tattheva nagaraṃ māpetvā soḷasavassuddesikaṃ kumāraṃ abhisiñcitvā rājānaṃ akaṃsu .
Tāya cassa dārikāya saddhiṃ vāreyyaṃ katvā katikaṃ akaṃsu ‘‘ na bāhirato dārikā ānetabbā , ito dārikā na kassaci dātabbā ’’ ti .
Tesaṃ paṭhamasaṃvāsena dve dārakā jātā dhītā ca putto ca , evaṃ soḷasakkhattuṃ dve dve jātā .
Tato tesaṃ dārakānaṃ yathākkamaṃ vaḍḍhantānaṃ ārāmuyyānanivāsaṭṭhānaparivārasampattiṃ gahetuṃ appahontaṃ taṃ nagaraṃ tikkhattuṃ gāvutantarena gāvutantarena pākārena parikkhipiṃsu , tassa punappunaṃ visālīkatattā vesālī tveva nāmaṃ jātaṃ .
Idaṃ vesālivatthu .