Issues
ဗားရှင်းရွေးချယ်ပါ
Khuddakapāṭha-aṭṭhakathā
Khuddakapāṭha-aṭṭhakathā

8. Nidhikaṇḍasuttavaṇṇanā

စာရေးဆရာ: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

8. Nidhikaṇḍasuttavaṇṇanā

Nikkhepakāraṇaṃ

IdāniV0.173 yadidaṃ tirokuṭṭānantaraṃ ‘‘ nidhiṃ nidheti puriso ’’ tiādinā nidhikaṇḍaṃ nikkhittaṃ , tassa –
‘‘ BhāsitvāM0.183 nidhikaṇḍassa , idha nikkhepakāraṇaṃ ;
Aṭṭhuppattiñca dīpetvā , karissāmatthavaṇṇanaṃ ’’.
Tattha idha nikkhepakāraṇaṃ tāvassa evaṃ veditabbaṃ .
Idañhi nidhikaṇḍaṃ bhagavatā iminā anukkamena avuttampi yasmā anumodanavasena vuttassa tirokuṭṭassa mithunabhūtaṃ , tasmā idha nikkhittaṃ .
Tirokuṭṭena vā puññavirahitānaṃ vipattiṃ dassetvā iminā katapuññānaṃ sampattidassanatthampi idaṃ idha nikkhittanti veditabbaṃ .
Idamassa idha nikkhepakāraṇaṃ .

Suttaṭṭhuppatti

Aṭṭhuppatti panassa – sāvatthiyaṃ kira aññataro kuṭumbiko aḍḍho mahaddhano mahābhogo .
So ca saddho hoti pasanno , vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvasati .
So ekasmiṃ divase buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dānaṃ deti .
Tena ca samayena rājā dhanatthiko hoti , so tassa santike purisaṃ pesesi ‘‘ gaccha , bhaṇe , itthannāmaṃ kuṭumbikaṃ ānehī ’’ ti .
So gantvā taṃ kuṭumbikaṃ āha ‘‘ rājā taṃ gahapati āmantetī ’’ ti .
Kuṭumbiko saddhādiguṇasamannāgatenaP0.217 cetasā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ parivisanto āha ‘‘ gaccha , bho purisa , pacchā āgamissāmi , idāni tāvamhi nidhiṃ nidhento ṭhito ’’ ti .
Atha bhagavā bhuttāvī pavārito tameva puññasampadaṃ paramatthato nidhīti dassetuṃ tassa kuṭumbikassa anumodanatthaṃ ‘‘ nidhiṃ nidheti puriso ’’ ti imā gāthāyo abhāsi .
Ayamassa aṭṭhuppatti .
EvamassaV0.174 –
‘‘ Bhāsitvā nidhikaṇḍassa , idha nikkhepakāraṇaṃ ;
Aṭṭhuppattiñca dīpetvā , karissāmatthavaṇṇanaṃ ’’.

Paṭhamagāthāvaṇṇanā

1. Tattha nidhiṃ nidheti purisoti nidhīyatīti nidhi , ṭhapīyati rakkhīyati gopīyatīti attho .
So catubbidho thāvaro , jaṅgamo , aṅgasamo , anugāmikoti .
Tattha thāvaro nāma bhūmigataṃ vā vehāsaṭṭhaṃ vā hiraññaṃ vāM0.184 suvaṇṇaṃ vā khettaṃ vā vatthu vā , yaṃ vā panaññampi evarūpaṃ iriyāpathavirahitaṃ , ayaṃ thāvaro nidhi .
Jaṅgamo nāma dāsidāsaṃ hatthigavassavaḷavaṃ ajeḷakaṃ kukkuṭasūkaraṃ yaṃ vā panaññampi evarūpaṃ iriyāpathapaṭisaṃyuttaṃ .
Ayaṃ jaṅgamo nidhi aṅgasamo nāma kammāyatanaṃ , sippāyatanaṃ , vijjāṭṭhānaṃ , bāhusaccaṃ , yaṃ vā panaññampi evarūpaṃ sikkhitvā gahitaṃ aṅgapaccaṅgamiva attabhāvappaṭibaddhaṃ , ayaṃ aṅgasamo nidhi .
Anugāmiko nāma dānamayaṃ puññaṃ sīlamayaṃ bhāvanāmayaṃ dhammassavanamayaṃ dhammadesanāmayaṃ , yaṃ vā panaññampi evarūpaṃ puññaṃ tattha tattha anugantvā viya iṭṭhaphalamanuppadeti , ayaṃ anugāmiko nidhi .
Imasmiṃ pana ṭhāne thāvaro adhippeto .
Nidhetīti ṭhapeti paṭisāmeti gopeti .
Purisoti manusso .
Kāmañca purisopi itthīpi paṇḍakopi nidhiṃ nidheti , idha pana purisasīsena desanā katā , atthato pana tesampi idha samodhānaṃ daṭṭhabbaṃ .
Gambhīre odakantiketi ogāhetabbaṭṭhena gambhīraṃ , udakassa antikabhāvena odakantikaṃ .
Atthi gambhīraṃ na odakantikaṃ jaṅgale bhūmibhāge satikaporiso āvāṭo viya , atthi odakantikaṃ na gambhīraṃ ninne pallale ekadvividatthiko āvāṭo viya , atthi gambhīrañceva odakantikañcaP0.218 jaṅgale bhūmibhāge yāva idāni udakaṃ āgamissatīti , tāva khato āvāṭo viya .
Taṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ ‘‘ gambhīre odakantike ’’ ti .
Atthe kicce samuppanneti atthā anapetanti atthaṃ , atthāvahaṃ hitāvahanti vuttaṃ hoti .
Kātabbanti kiccaṃ , kiñcideva karaṇīyanti vuttaṃ hoti .
Uppannaṃ eva samuppannaṃ , kattabbabhāvena upaṭṭhitanti vuttaṃ hoti .
Tasmiṃ atthe kicce samuppanne .
Atthāya me bhavissatīti nidhānappayojananidassanametaṃ .
Etadatthañhi so nidheti ‘‘ atthāvahe kismiñcideva karaṇīye samuppanne atthāya me bhavissati , tassa me kiccassa nipphattiyā bhavissatī ’’ ti .
Kiccanipphattiyeva hi tassa kicce samuppanne atthoti veditabbo .

Dutiyagāthāvaṇṇanā

EvaṃV0.175 nidhānappayojanaṃ dassento atthādhigamādhippāyaṃ dassetvā idāni anatthāpagamādhippāyaṃ dassetumāha –
2.‘‘ RājatoM0.185 vā duruttassa , corato pīḷitassa vā .
Iṇassa vā pamokkhāya , dubbhikkhe āpadāsu vā ’’ ti .
Tassattho ‘‘ atthāya me bhavissatī ’’ ti ca ‘‘ iṇassa vā pamokkhāyā ’’ ti ca ettha vuttehi dvīhi bhavissatipamokkhāya-padehi saddhiṃ yathāsambhavaṃ yojetvā veditabbo .
Tatthāyaṃ yojanā – na kevalaṃ atthāya me bhavissatīti eva puriso nidhiṃ nidheti , kintu ‘‘ ayaṃ coro ’’ ti vā ‘‘ pāradāriko ’’ ti vā ‘‘ suṅkaghātako ’’ ti vā evamādinā nayena paccatthikehi paccāmittehi duruttassa me sato rājato vā pamokkhāya bhavissati , sandhicchedādīhi dhanaharaṇena vā ,‘‘ ettakaṃ hiraññasuvaṇṇaṃ dehī ’’ ti jīvaggāhena vā corehi me pīḷitassa sato corato vā pamokkhāya bhavissati .
Santi me iṇāyikā , te maṃ ‘‘ iṇaṃ dehī ’’ ti codessanti , tehi me codiyamānassa iṇassa vā pamokkhāya bhavissati .
Hoti so samayo , yaṃ dubbhikkhaṃ hoti dussassaṃ dullabhapiṇḍaṃ , tattha na sukaraṃ appadhanena yāpetuṃ , tathāvidhe āgate dubbhikkhe vā me bhavissatiP0.219 .
Yathārūpā āpadā uppajjanti aggito vā udakato vā appiyadāyādato vā , tathārūpāsu vā uppannāsu āpadāsu me bhavissatītipi puriso nidhiṃ nidhetīti .
Evaṃ atthādhigamādhippāyaṃ anatthāpagamādhippāyañcāti dvīhi gāthāhi duvidhaṃ nidhānappayojanaṃ dassetvā idāni tameva duvidhaṃ payojanaṃ nigamento āha –
‘‘ Etadatthāya lokasmiṃ , nidhi nāma nidhīyatī ’’ ti .
Tassattho – yvāyaṃ ‘‘ atthāya me bhavissatī ’’ ti ca ‘‘ rājato vā duruttassā ’’ ti evamādīhi ca atthādhigamo anatthāpagamo ca dassito .
Etadatthāya etesaṃ nipphādanatthāya imasmiṃV0.176 okāsaloke yo koci hiraññasuvaṇṇādibhedo nidhi nāma nidhīyati ṭhapīyati paṭisāmīyatīti .

Tatiyagāthāvaṇṇanā

IdāniM0.186 yasmā evaṃ nihitopi so nidhi puññavataṃyeva adhippetatthasādhako hoti , na aññesaṃ , tasmā tamatthaṃ dīpento āha –
3.‘‘ Tāvassunihito santo , gambhīre odakantike .
Na sabbo sabbadā eva , tassa taṃ upakappatī ’’ ti .
Tassattho – so nidhi tāva sunihito santo , tāva suṭṭhu nikhaṇitvā ṭhapito samānoti vuttaṃ hoti .
Kīva suṭṭhūti ?
Gambhīre odakantike , yāva gambhīre odakantike nihitoti saṅkhaṃ gacchati , tāva suṭṭhūti vuttaṃ hoti .
Na sabbo sabbadā eva , tassa taṃ upakappatīti yena purisena nihito , tassa sabbopi sabbakālaṃ na upakappati na sampajjati , yathāvuttakiccakaraṇasamattho na hotīti vuttaṃ hoti .
Kintu kocideva kadācideva upakappati , neva vā upakappatīti .
Ettha can ti padapūraṇamatte nipāto daṭṭhabbo ‘‘ yathā taṃ appamattassa ātāpino ’’ ti evamādīsu ( ma . ni .2.18-19;3.154) viya .
Liṅgabhedaṃ vā katvā ‘‘ so ’’ ti vattabbe ‘‘ tan ’’ ti vuttaṃ .
Evaṃ hi vuccamāne so attho sukhaṃ bujjhatīti .

Catutthapañcamagāthāvaṇṇanā

EvaṃP0.220 ‘‘ na sabbo sabbadā eva , tassa taṃ upakappatī ’’ ti vatvā idāni yehi kāraṇehi na upakappati , tāni dassento āha –
4.‘‘ Nidhi vā ṭhānā cavati , saññā vāssa vimuyhati .
Nāgā vā apanāmenti , yasmā vāpi haranti naṃ .
5.‘‘ Appiyā vāpi dāyādā , uddharanti apassato ’’ ti .
TassatthoV0.177 – yasmiṃ ṭhāne sunihito hoti nidhi , so vā nidhi tamhā ṭhānā cavati apeti vigacchati , acetanopi samāno puññakkhayavasena aññaṃ ṭhānaṃ gacchati .
Saññā vā assa vimuyhati , yasmiṃ ṭhāne nihito nidhi , taṃ na jānāti , assa puññakkhayacoditā nāgā vā taṃ nidhiṃ apanāmenti aññaṃ ṭhānaṃ gamenti .
Yakkhā vāpi haranti yenicchakaṃ ādāyaM0.187 gacchanti .
Apassato vā assa appiyā vā dāyādā bhūmiṃ khaṇitvā taṃ nidhiṃ uddharanti .
Evamassa etehi ṭhānā cavanādīhi kāraṇehi so nidhi na upakappatīti .
Evaṃ ṭhānā cavanādīni lokasammatāni anupakappanakāraṇāni vatvā idāni yaṃ taṃ etesampi kāraṇānaṃ mūlabhūtaṃ ekaññeva puññakkhayasaññitaṃ kāraṇaṃ , taṃ dassento āha –
‘‘ Yadā puññakkhayo hoti , sabbametaṃ vinassatī ’’ ti .
Tassattho – yasmiṃ samaye bhogasampattinipphādakassa puññassa khayo hoti , bhogapārijuññasaṃvattanikamapuññamokāsaṃ katvā ṭhitaṃ hoti , atha yaṃ nidhiṃ nidhentena nihitaṃ hiraññasuvaṇṇādidhanajātaṃ , sabbametaṃ vinassatīti .

Chaṭṭhagāthāvaṇṇanā

Evaṃ bhagavā tena tena adhippāyena nihitampi yathādhippāyaṃ anupakappantaṃ nānappakārehi nassanadhammaṃ lokasammataṃ nidhiṃ vatvā idāni yaṃ puññasampadaṃ paramatthato nidhīti dassetuṃ tassa kuṭumbikassa anumodanatthamidaṃ nidhikaṇḍamāraddhaṃ , taṃ dassento āha –
6.‘‘ Yassa dānena sīlena , saṃyamena damena ca .
Nidhī sunihito hoti , itthiyā purisassa vā ’’ ti .
TatthaP0.221 dānan ti ‘‘ dānañca dhammacariyā cā ’’ ti ettha vuttanayeneva gahetabbaṃ .
Sīlan ti kāyikavācasiko avītikkamo .
Pañcaṅgadasaṅgapātimokkhasaṃvarādi vā sabbampi sīlaṃ idha sīlanti adhippetaṃ .
Saṃyamoti saṃyamanaṃ saṃyamo , cetaso nānārammaṇagatinivāraṇanti vuttaṃ hoti , samādhissetaṃ adhivacanaṃ .
Yena saṃyamena samannāgato ‘‘ hatthasaṃyato , pādasaṃyato , vācāsaṃyato , saṃyatuttamo ’’ ti ettha saṃyatuttamoti vutto .
Apare āhu ‘‘ saṃyamanaṃ saṃyamo , saṃvaraṇantiV0.178 vuttaṃ hoti , indriyasaṃvarassetaṃ adhivacanan ’’ ti .
Damoti damanaṃ , kilesūpasamananti vuttaṃ hoti , paññāyetaṃ adhivacanaṃ .
Paññā hi katthaci paññātvevaM0.188 vuccati ‘‘ sussūsā labhate paññan ’’ ti evamādīsu ( saṃ . ni .1.246; su . ni .188).
Katthaci dhammoti ‘‘ saccaṃ dhammo dhiti cāgo ’’ ti evamādīsu .
Katthaci damoti ‘‘ yadi saccā damā cāgā , khantyā bhiyyo na vijjatī ’’ tiādīsu .
Evaṃ dānādīni ñatvā idāni evaṃ imissā gāthāya sampiṇḍetvā attho veditabbo – yassa itthiyā vā purisassa vā dānena sīlena saṃyamena damena cāti imehi catūhi dhammehi yathā hiraññena suvaṇṇena muttāya maṇinā vā dhanamayo nidhi tesaṃ suvaṇṇādīnaṃ ekattha pakkhipanena nidhīyati , evaṃ puññamayo nidhi tesaṃ dānādīnaṃ ekacittasantāne cetiyādimhi vā vatthumhi suṭṭhu karaṇena sunihito hotīti .

Sattamagāthāvaṇṇanā

Evaṃ bhagavā ‘‘ yassa dānenā ’’ ti imāya gāthāya puññasampadāya paramatthato nidhibhāvaṃ dassetvā idāni yattha nihito , so nidhi sunihito hoti , taṃ vatthuṃ dassento āha –
7.‘‘ Cetiyamhi ca saṅghe vā , puggale atithīsu vā .
Mātari pitari cāpi , atho jeṭṭhamhi bhātarī ’’ ti .
Tattha cayitabbanti cetiyaṃ , pūjetabbanti vuttaṃ hoti , citattā vā cetiyaṃ .
Taṃ panetaṃ cetiyaṃ tividhaṃ hoti paribhogacetiyaṃP0.222 , uddissakacetiyaṃ , dhātukacetiyanti .
Tattha bodhirukkho paribhogacetiyaṃ , buddhapaṭimā uddissakacetiyaṃ , dhātugabbhathūpā sadhātukā dhātukacetiyaṃ .
Saṅghoti buddhappamukhādīsu yo koci .
Puggaloti gahaṭṭhapabbajitesu yo koci .
Natthi assa tithi , yamhi vā tamhi divase āgacchatīti atithi .
Taṅkhaṇe āgatapāhunakassetaṃ adhivacanaṃ .
Sesaṃ vuttanayameva .
Evaṃ cetiyādīni ñatvā idāni evaṃ imissā gāthāya sampiṇḍetvā attho veditabbo – yo so nidhi ‘‘ sunihito hotī ’’ ti vutto , so imesu vatthūsu sunihito hoti .
Kasmā ?
DīgharattaṃV0.179 iṭṭhaphalānuppadānasamatthatāya .
Tathā hi appakampi cetiyamhi datvā dīgharattaṃ iṭṭhaphalalābhino honti .
Yathāha –
‘‘ EkapupphaṃM0.189 yajitvāna , asītikappakoṭiyo ;
Duggatiṃ nābhijānāmi , pupphadānassidaṃ phalan ’’ ti ca .
‘‘ Mattāsukhapariccāgā , passe ce vipulaṃ sukhan ’’ ti ca .( dha . pa .290);
Evaṃ dakkhiṇāvisuddhivelāmasuttādīsu vuttanayena saṅghādivatthūsupi dānaphalavibhāgo veditabbo .
Yathā ca cetiyādīsu dānassa pavatti phalavibhūti ca dassitā , evaṃ yathāyogaṃ sabbattha taṃ taṃ ārabhitvā cārittavārittavasena sīlassa , buddhānussativasena saṃyamassa , tabbatthukavipassanāmanasikārapaccavekkhaṇavasena damassa ca pavatti tassa tassa phalavibhūti ca veditabbā .

Aṭṭhamagāthāvaṇṇanā

Evaṃ bhagavā dānādīhi nidhīyamānassa puññamayanidhino cetiyādibhedaṃ vatthuṃ dassetvā idāni etesu vatthūsu sunihitassa tassa nidhino gambhīre odakantike nihitanidhito visesaṃ dassento āha –
8.‘‘ EsoP0.223 nidhi sunihito , ajeyyo anugāmiko .
Pahāya gamanīyesu , etaṃ ādāya gacchatī ’’ ti .
Tattha pubbapadena taṃ dānādīhi sunihitanidhiṃ niddisati ‘‘ eso nidhi sunihito ’’ ti .
Ajeyyoti parehi jetvā gahetuṃ na sakkā , acceyyotipi pāṭho , tassa accitabbo accanāraho hitasukhatthikena upacitabboti attho .
Etasmiñca pāṭhe eso nidhi acceyyoti sambandhitvā puna ‘‘ kasmā ’’ ti anuyogaṃ dassetvā ‘‘ yasmā sunihito anugāmiko ’’ ti sambandhitabbaṃ .
Itarathā hi sunihitassa acceyyattaṃ vuttaṃ bhaveyya , na ca sunihito accanīyo .
Accito eva hi soti .
Anugacchatīti anugāmiko , paralokaṃ gacchantampi tattha tattha phaladānena na vijahatīti attho .
PahāyaV0.180 gamanīyesu etaṃ ādāya gacchatīti maraṇakāle paccupaṭṭhite sabbabhogesu pahāya gamanīyesu etaṃ nidhiṃ ādāya paralokaṃ gacchatīti ayaṃ kira etassa attho .
So pana na yujjati .
Kasmā ?
BhogānaṃM0.190 agamanīyato .
Pahātabbā eva hi te te bhogā , na gamanīyā , gamanīyā pana te te gativisesā .
Yato yadi esa attho siyā , pahāya bhoge gamanīyesu gativisesesu iti vadeyya .
Tasmā evamettha attho veditabbo –
‘‘ nidhi vā ṭhānā cavatī ’’ ti evamādinā pakārena pahāya maccaṃ bhogesu gacchantesu etaṃ ādāya gacchatīti .
Eso hi anugāmikattā taṃ nappajahatīti .
Tattha siyā ‘‘ gamanīyesūti ettha gantabbesūti attho , na gacchantesū ’’ ti .
Taṃ na ekaṃsato gahetabbaṃ .
Yathā hi ‘‘ ariyā niyyānikā ’’ ti ( dī . ni .2.141) ettha niyyantāti attho , na niyyātabbāti , evamidhāpi gacchantesūti attho , na gantabbesūti .
Atha vā yasmā esa maraṇakāle kassaci dātukāmo bhoge āmasitumpi na labhati , tasmā tena te bhogā pubbaṃ kāyenaP0.224 pahātabbā , pacchā vihatāsena cetasā gantabbā , atikkamitabbāti vuttaṃ hoti .
Tasmā pubbaṃ kāyena pahāya pacchā cetasā gamanīyesu bhogesūti evamettha attho daṭṭhabbo .
Purimasmiṃ atthe niddhāraṇe bhummavacanaṃ , pahāya gamanīyesu bhogesu ekamevetaṃ puññanidhivibhavaṃ tato nīharitvā ādāya gacchatīti .
Pacchime atthe bhāvenabhāvalakkhaṇe bhummavacanaṃ .
Bhogānañhi gamanīyabhāvena etassa nidhissa ādāya gamanīyabhāvo lakkhīyatīti .

Navamagāthāvaṇṇanā

Evaṃ bhagavā imassa puññanidhino gambhīre odakantike nihitanidhito visesaṃ dassetvā puna attano bhaṇḍaguṇasaṃvaṇṇanena kayajanassa ussāhaṃ janento uḷārabhaṇḍavāṇijo viya attanā desitapuññanidhiguṇasaṃvaṇṇanena tasmiṃ puññanidhimhi devamanussānaṃ ussāhaṃ janento āha –
9.‘‘ Asādhāraṇamaññesaṃ , acorāharaṇo nidhi .
Kayirātha dhīro puññāni , yo nidhi anugāmiko ’’ ti .
TatthaM0.191 asādhāraṇamaññesan ti asādhāraṇo aññesaṃ , ma kāro padasandhikaro ‘‘ adukkhamasukhāya vedanāyaV0.181 sampayuttā ’’ tiādīsu viya .
Na corehi āharaṇo acorāharaṇo , corehi ādātabbo na hotīti attho .
Nidhātabboti nidhi .
Evaṃ dvīhi padehi puññanidhiguṇaṃ saṃvaṇṇetvā tato dvīhi tattha ussāhaṃ janeti ‘‘ kayirātha dhīro puññāni , yo nidhi anugāmiko ’’ ti .
Tassattho – yasmā puññāni nāma asādhāraṇo aññesaṃ , acorāharaṇo ca nidhi hoti .
Na kevalañca asādhāraṇo acorāharaṇo ca nidhi , atha kho pana ‘‘ eso nidhi sunihito , ajeyyo anugāmiko ’’ ti ettha vutto yo nidhi anugāmiko .
So ca yasmā puññāniyeva , tasmā kayirātha kareyya dhīro buddhisampanno dhitisampanno ca puggalo puññānīti .

Dasamagāthāvaṇṇanā

Evaṃ bhagavā guṇasaṃvaṇṇanena puññanidhimhi devamanussānaṃ ussāhaṃ janetvā idāni ye ussahitvā puññanidhikiriyāya sampādenti , tesaṃ so yaṃ phalaṃ deti , taṃ saṅkhepato dassento āha –
10.
‘‘ Esa devamanussānaṃ , sabbakāmadado nidhī ’’ ti .
IdāniP0.225 yasmā patthanāya paṭibandhitassa sabbakāmadadattaṃ , na vinā patthanaṃ hoti .
Yathāha –
‘‘ Ākaṅkheyya ce gahapatayo dhammacārī samacārī ‘ aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā khattiyamahāsālānaṃ sahabyataṃ upapajjeyyan ’ ti , ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati yaṃ so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā khattiyamahāsālānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya .
Taṃ kissa hetu ?
Tathā hi so dhammacārī samacārī ’’( ma . ni .1.442).
Evaṃ ‘‘ anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyya .
Taṃ kissa hetu ?
Tathā hi so dhammacārī samacārī ’’ ti ( ma . ni .1.442).
TathāM0.192 cāha –
‘‘ Idha , bhikkhave , bhikkhu saddhāya samannāgato hoti , sīlena , sutena , cāgena , paññāya samannāgato hoti , tassa evaṃ hoti ‘ aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā khattiyamahāsālānaṃV0.182 sahabyataṃ upapajjeyyan ’ ti .
So taṃ cittaṃ padahati , taṃ cittaṃ adhiṭṭhāti , taṃ cittaṃ bhāveti .
Tassa te saṅkhārā ca vihārā ca evaṃ bhāvitā evaṃ bahulīkatā tatrūpapattiyā saṃvattantī ’’ ti ( ma . ni .3.161) evamādi .
Tasmā taṃ tathā tathā ākaṅkhapariyāyaṃ cittapadahanādhiṭṭhānabhāvanāparikkhāraṃ patthanaṃ tassa sabbakāmadadatte hetuṃ dassento āha –
‘‘ Yaṃ yadevābhipatthenti , sabbametena labbhatī ’’ ti .

Ekādasamagāthāvaṇṇanā

11. Idāni yaṃ taṃ sabbaṃ etena labbhati , taṃ odhiso odhiso dassento ‘‘ suvaṇṇatā susaratā ’’ ti evamādigāthāyo āha .
Tattha paṭhamagāthāya tāva suvaṇṇatā nāma sundaracchavivaṇṇatā kañcanasannibhattacatā , sāpi etena puññanidhinā labbhati .
Yathāha –
‘‘ Yampi , bhikkhave , tathāgato purimaṃ jātiṃ … pe … pubbe manussabhūto samāno akkodhano ahosi anupāyāsabahulo , bahumpi vutto samāno nābhisajjiP0.226 na kuppi na byāpajji na patitthīyi , na kopañca dosañca appaccayañca pātvākāsi , dātā ca ahosi sukhumānaṃ mudukānaṃ attharaṇānaṃ pāvuraṇānaṃ khomasukhumānaṃ kappāsika … pe … koseyya … pe … kambalasukhumānaṃ .
So tassa kammassa katattā upacitattā … pe … itthattaṃ āgato samāno imaṃ mahāpurisalakkhaṇaṃ paṭilabhati .
Suvaṇṇavaṇṇo hoti kañcanasannibhattaco ’’ ti ( dī . ni .3.218).
Susaratā nāma brahmassaratā karavīkabhāṇitā , sāpi etena labbhati .
Yathāha –
‘‘ YampiM0.193 , bhikkhave , tathāgato purimaṃ jātiṃ … pe … pharusaṃ vācaṃ pahāya pharusāya vācāya paṭivirato ahosi , yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā … pe … tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā ahosi .
So tassa kammassa katattā upacitattā … pe … itthattaṃV0.183 āgato samāno imāni dve mahāpurisalakkhaṇāni paṭilabhati .
Pahutajivho ca hoti brahmassaro ca karavīkabhāṇī ’’ ti ( dī . ni .3.236).
Susaṇṭhānāti suṭṭhu saṇṭhānatā , samacitavaṭṭitayuttaṭṭhānesu aṅgapaccaṅgānaṃ samacitavaṭṭitabhāvena sannivesoti vuttaṃ hoti .
Sāpi etena labbhati .
Yathāha –
‘‘ Yampi , bhikkhave , tathāgato purimaṃ jātiṃ … pe … pubbe manussabhūto samāno bahujanassa atthakāmo ahosi hitakāmo phāsukāmo yogakkhemakāmo ‘ kinti me saddhāya vaḍḍheyyuṃ , sīlena sutena cāgena paññāya dhanadhaññena khettavatthunā dvipadacatuppadehi puttadārehi dāsakammakaraporisehi ñātīhi mittehi bandhavehi vaḍḍheyyun ’ ti , so tassa kammassa … pe … samāno imāni tīṇi mahāpurisalakkhaṇāni paṭilabhati , sīhapubbaḍḍhakāyo ca hoti citantaraṃso ca samavaṭṭakkhandhoP0.227 cā ’’ ti ( dī . ni .3.224) evamādi .
Iminā nayena ito paresampi iminā puññanidhinā paṭilābhasādhakāni suttapadāni tato tato ānetvā vattabbāni .
Ativitthārabhayena tu saṃkhittaṃ , idāni avasesapadānaṃ vaṇṇanaṃ karissāmi .
Surūpatāti ettha sakalasarīraṃ rūpanti veditabbaṃ ‘‘ ākāso parivārito rūpaṃtveva saṅkhaṃ gacchatī ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.306) viya , tassa rūpassa sundaratā surūpatā nātidīghatā nātirassatā nātikisatā nātithūlatā nātikāḷatā naccodātatāti vuttaṃ hoti .
Ādhipaccan ti adhipatibhāvo , khattiyamahāsālādibhāvena sāmikabhāvoti attho .
Parivāroti agārikānaṃ sajanaparijanasampatti , anagārikānaṃ parisasampatti , ādhipaccañcaM0.194 parivāro ca ādhipaccaparivāro .
Ettha ca suvaṇṇatādīhi sarīrasampatti , ādhipaccena bhogasampatti , parivārena sajanaparijanasampatti vuttāti veditabbā .
Sabbametena labbhatīti yaṃ taṃ ‘‘ yaṃ yadevābhipatthenti , sabbametena labbhatī ’’ ti vuttaṃ , tattha idampi tāva paṭhamaṃ odhiso vuttasuvaṇṇatādi sabbametena labbhatīti veditabbanti dasseti .

Dvādasamagāthāvaṇṇanā

12. EvamimāyaV0.184 gāthāya puññānubhāvena labhitabbaṃ rajjasampattito oraṃ devamanussasampattiṃ dassetvā idāni tadubhayarajjasampattiṃ dassento ‘‘ padesarajjan ’’ ti imaṃ gāthamāha .
Tattha padesarajjan ti ekadīpampi sakalaṃ apāpuṇitvā pathaviyā ekamekasmiṃ padese rajjaṃ .
Issarabhāvo issariyaṃ , iminā dīpacakkavattirajjaṃ dasseti .
Cakkavattisukhaṃ piyan ti iṭṭhaṃ kantaṃ manāpaṃ cakkavattisukhaṃ .
Iminā cāturantacakkavattirajjaṃ dasseti .
Devesu rajjaṃ devarajjaṃ , etena mandhātādīnampi manussānaṃ devarajjaṃ dassitaṃ hoti .
Api dibbesūti iminā ye te divi bhavattā ‘‘ dibbā ’’ ti vuccanti , tesu dibbesu kāyesu uppannānampi devarajjaṃ dasseti .
Sabbametena labbhatīti yaṃ taṃ ‘‘ yaṃ yadevābhipatthenti , sabbametena labbhatī ’’ tiP0.228 vuttaṃ , tattha idampi dutiyaṃ odhiso padesarajjādi sabbametena labbhatīti veditabbanti dasseti .

Terasamagāthāvaṇṇanā

13. Evamimāya gāthāya puññānubhāvena labhitabbaṃ devamanussarajjasampattiṃ dassetvā idāni dvīhi gāthāhi vuttaṃ sampattiṃ samāsato purakkhatvā nibbānasampattiṃ dassento ‘‘ mānussikā ca sampattī ’’ ti imaṃ gāthamāha .
Tassāyaṃ padavaṇṇanā – manussānaṃ ayanti mānussī , mānussī eva mānussikā .
Sampajjanaṃ sampatti .
Devānaṃ loko devaloko .
Tasmiṃ devaloke .
Yāti anavasesapariyādānaṃ , ramanti etāya ajjhattaṃ uppannāya bahiddhā vā upakaraṇabhūtāyāti rati , sukhassa sukhavatthuno cetaṃM0.195 adhivacanaṃ .
Yāti aniyatavacanaṃ ca saddo pubbasampattiyā saha sampiṇḍanattho .
Nibbānaṃyeva nibbānasampatti .
Ayaṃ pana atthavaṇṇanā – yā esā ‘‘ suvaṇṇatā ’’ tiādīhi padehi mānussikā ca sampatti devaloke ca yā rati vuttā , sā ca sabbā , yā cāyamaparā saddhānusāribhāvādivasena pattabbā nibbānasampatti , sā cāti idaṃ tatiyampi odhiso sabbametena labbhatīti .
AthaV0.185 vā yā pubbe suvaṇṇatādīhi avuttā ‘‘ sūrā satimanto idha brahmacariyavāso ’’ ti evamādinā ( a . ni .9.21) nayena niddiṭṭhā paññāveyyattiyādibhedā ca mānussikā sampatti , aparā devaloke ca yā jhānādirati , yā ca yathāvuttappakārā nibbānasampatti cāti idampi tatiyaṃ odhiso sabbametena labbhatīti .
Evampettha atthavaṇṇanā veditabbā .

Cuddasamagāthāvaṇṇanā

14. Evamimāya gāthāya puññānubhāvena labhitabbaṃ saddhānusārībhāvādivasena pattabbaṃ nibbānasampattimpi dassetvā idāni tevijjaubhatobhāgavimuttabhāvavasenapi pattabbaṃ tameva tassa upāyañca dassento ‘‘ mittasampadamāgammā ’’ ti imaṃ gāthamāha .
Tassāyaṃ padavaṇṇanā – sampajjati etāya guṇavibhūtiṃ pāpuṇātīti sampadā , mitto eva sampadā mittasampadā , taṃ mittasampadaṃP0.229 .
Āgammāti nissāya .
Yonisoti upāyena .
Payuñjatoti yogānuṭṭhānaṃ karoto .
Vijānāti etāyāti vijjā , vimuccati etāya , sayaṃ vā vimuccatīti vimutti , vijjā ca vimutti ca vijjāvimuttiyo , vijjāvimuttīsu vasībhāvo vijjāvimuttivasībhāvo .
Ayaṃ pana atthavaṇṇanā – yvāyaṃ mittasampadamāgamma satthāraṃ vā aññataraṃ vā garuṭṭhāniyaṃ sabrahmacāriṃ nissāya tato ovādañca anusāsaniñca gahetvā yathānusiṭṭhaṃ paṭipattiyā yoniso payuñjato pubbenivāsādīsu tīsu vijjāsu ‘‘ tattha katamā vimutti ?
Cittassa ca adhimutti nibbānañcā ’’ ti ( dha . sa .1381) evaṃ āgatāya aṭṭhasamāpattinibbānabhedāya vimuttiyā ca tathā tathā adandhāyitattenaM0.196 vasībhāvo , idampi catutthaṃ odhiso sabbametena labbhatīti .

Pannarasamagāthāvaṇṇanā

15. Evamimāya gāthāya pubbe kathitavijjāvimuttivasībhāvabhāgiyapuññānubhāvena labhitabbaṃ tevijjaubhatobhāgavimuttabhāvavasenapi pattabbaṃ nibbānasampattiṃ dassetvā idāni yasmā vijjāvimuttivasībhāvappattā tevijjā ubhatobhāgavimuttāpi sabbe paṭisambhidādiguṇavibhūtiṃ labhanti , imāya puññasampadāya ca tassā guṇavibhūtiyā padaṭṭhānavasenaV0.186 tathā tathā sāpi labbhati , tasmā tampi dassento ‘‘ paṭisambhidā vimokkhā cā ’’ ti imaṃ gāthamāha .
‘‘ Yato sammā katena yā cāyaṃ dhammatthaniruttipaṭibhānesu pabhedagatā paññā paṭisambhidā ’’ ti vuccati , ye cime ‘‘ rūpī rūpāni passatī ’’ tiādinā ( dī . ni .2.129;3.339) nayena aṭṭha vimokkhā , yā cāyaṃ bhagavato sāvakehi pattabbā sāvakasampattisādhikā sāvakapāramī , yā ca sayambhubhāvasādhikā paccekabodhi , yā ca sabbasattuttamabhāvasādhikā buddhabhūmi , idampi pañcamaṃ odhiso sabbametena labbhatīti veditabbaṃ .

Soḷasamagāthāvaṇṇanā

16. Evaṃ bhagavā yaṃ taṃ ‘‘ yaṃ yadevābhipatthenti , sabbametena labbhatī ’’ ti vuttaṃ , taṃ imāhi pañcahi gāthāhi odhiso odhiso dassetvāP0.230 idāni sabbamevidaṃ sabbakāmadadanidhisaññitaṃ puññasampadaṃ pasaṃsanto ‘‘ evaṃ mahatthikā esā ’’ ti imāya gāthāya desanaṃ niṭṭhapesi .
Tassāyaṃ padavaṇṇanā – evan ti atītatthanidassanaṃ .
Mahanto attho assāti mahatthikā , mahato atthāya saṃvattatīti vuttaṃ hoti , mahiddhikātipi pāṭho .
Esāti uddesavacanaṃ , tena ‘‘ yassa dānena sīlenā ’’ ti ito pabhuti yāva ‘‘ kayirātha dhīro puññānī ’’ ti vuttaṃ puññasampadaṃ uddisati .
Yadidan ti abhimukhakaraṇatthe nipāto , tena esāti uddiṭṭhaṃ niddisituṃ yā esāti abhimukhaṃ karoti .
Puññānaṃ sampadā puññasampadāM0.197 .
Tasmāti kāraṇavacanaṃ .
Dhīrāti dhitimanto .
Pasaṃsantīti vaṇṇayanti .
Paṇḍitāti paññāsampannā .
Katapuññatan ti katapuññabhāvaṃ .
Ayaṃ pana atthavaṇṇanā – iti bhagavā suvaṇṇatādiṃ buddhabhūmipariyosānaṃ puññasampadānubhāvena adhigantabbamatthaṃ vaṇṇayitvā idāni tamevatthaṃ sampiṇḍetvā dassento tenevatthena yathāvuttappakārāya puññasampadāya mahatthikattaṃ thunanto āha – evaṃ mahato atthassa āvahanena mahatthikā esā , yadidaṃ mayā ‘‘ yassa dānena sīlenā ’’ tiādinā nayena desitā puññasampadā , tasmā mādisā sattānaṃ hitasukhāvahāya dhammadesanāya akilāsutāya yathābhūtaguṇena ca dhīrā paṇḍitā ‘‘ asādhāraṇamaññesaṃ , acorāharaṇo nidhī ’’ tiādīhi idha vuttehiV0.187 ca , avuttehi ca ‘‘ mā , bhikkhave , puññānaṃ bhāyittha , sukhassetaṃ , bhikkhave , adhivacanaṃ , yadidaṃ puññānī ’’ tiādīhi ( a . ni .7.62; itivu .22; netti .121) vacanehi anekākāravokāraṃ katapuññataṃ pasaṃsanti , na pakkhapātenāti .
Desanāpariyosāne so upāsako bahujanena saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāsi , rañño ca pasenadikosalassa santikaṃ gantvā etamatthaṃ ārocesi , rājā ativiya tuṭṭho hutvā ‘‘ sādhu , gahapati , sādhu kho tvaṃP0.231 , gahapati , mādisehipi anāharaṇīyaṃ nidhiṃ nidhesī ’’ ti saṃrādhetvā mahatiṃ pūjamakāsīti .
Paramatthajotikāya khuddakapāṭha-aṭṭhakathāya
Nidhikaṇḍasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .