7. Saṅghabhedakakkhandhakaṃ
7. Saṅghabhedakakkhandhakavaṇṇanā
7. Saṅghabhedakakkhandhako
Chasakyapabbajjākathāvaṇṇanā
Chasakyapabbajjākathāvaṇṇanā
Chasakyapabbajjākathādivaṇṇanā
330. Saṅghabhedakakkhandhake abhiññātā abhiññātāti ettha abhipubbo ñātasaddo pākaṭatthoti āha ‘‘ pākaṭā pākaṭā ’’ ti .
330. Saṅghabhedakakkhandhake
M3.410V3.374 anupiyāyan tiādīsu ‘‘ anupiyā nāmā ’’ ti vattabbe ākārassa rassattaṃ anunāsikassa ca āgamaṃ katvā ‘‘ anupiyaṃ nāmā ’’ ti vuttaṃ .
Mallānan ti mallarājūnaṃ .
Na heṭṭhā pāsādā orohatīti uparipāsādato heṭṭhimatalaṃ na orohati ,‘‘ heṭṭhāpāsādan ’’ tipi paṭhanti .
Anuruddho vā pabbājeyyāti yojetabbaṃ .
330.‘‘ AnupiyaṃM0.532 nāmā ’’ ti ekavacanena dissati , sattamiyaṃ pana ‘‘ anupiyāyan ’’ ti .
330. SaṅghabhedakakkhandhakeM2.253V2.240 pāḷiyaṃ anupiyaṃ nāmāti anupiyā nāma .
Heṭṭhā pāsādāti pāsādato heṭṭhā heṭṭhimatalaṃ ,‘‘ heṭṭhāpāsādan ’’ tipi pāṭho .
Abhinetabban ti vapitakhettesu pavesetabbaṃ .
Ninnetabban ti tato nīharitabbaṃ .
Niddhāpetabban ti sassadūsakatiṇādīni uddharitabbaṃ .
Ujuṃ kārāpetabban ti puñjaṃ kārāpetabbaṃ , ayameva vā pāṭho .Kāḷudāyippabhūtayoti kāḷudāyiādayo .
Parivārehi saddhiṃ dasa dūtā ca aññe ca bahū janā sakyakumārā nāmāti yojanā .
‘‘ Kāḷudāyippabhutayo dasa dūtā ’’ ti pāṭho .
Amhesūti
M0.516 sakyakulasaṅkhātesu amhesu , niddhāraṇe bhummaṃ .
Iminā pāṭhasesaṃ dasseti .
‘‘ Kulato ’’ ti iminā ‘‘ kulā ’’ ti ettha nissakkatthe nissakkavacananti dasseti .Gharāvāsatthan ti ettha ghare āvasantānaṃ manussānaṃ kiccanti dassento āha ‘‘ gharāvāse yan ’’ tiādi .
Tattha yan ti yaṃkiñci .
Gharāvāsatthan ti gharāvāsassa anucchavikaṃ kammaṃ .
Udakaṃ ninnetabban ti ettha udakaṃ nīharitvā netabbaṃ apanetabbanti dassento āha ‘‘ yathā udakaṃ sabbaṭṭhānesu susaṃ hotī ’’ ti .
Susan ti sukkhaṃ .
Udakaṃ abhinetabban ti udakaṃ āharitabbaṃ .
Ninnetabban ti ābhatamudakaṃ puna nīharitabbaṃ .
Tiṇānīti sassadūsakāni tiṇāni .
‘‘ Uddharitabbānī ’’ ti iminā niddhāpetabban ti ettha dhudhātuyā papphoṭanadhaṃsanatthe dasseti
V2.154 .
Niddhāpetabban ti antarantarā uṭṭhitatiṇāni uddharitvā apanetabbaṃ .Bhusāti sassanāḷadaṇḍā , tehi missā palālā bhusikā .
Palālāni uddharāpetabbā nīti palālāni apanetabbāni .
Bhusikā uddharāpetabbāti gunnaṃ khuraggehi sañchinnā bhusasaṅkhātā nāḷadaṇḍā apanetabbā .
Ophuṇāpetabban ti ettha phuṇadhātuyā avakiraṇatthaṃ dassento āha ‘‘ apanetabban ’’ ti .
Opunāpetabban ti vātamukhe opunāpetvā palālaṃ apanetabbaṃ .
Tvaññeva gharāvāsatthena upajānāti ettha gharāvāsatthenāti upayogatthe karaṇavacanaṃ .
Upajānāti upatyūpasaggo dhātvatthānuvattako , hivibhatti ca lopo hoti , tena vuttaṃ ‘‘ tvaññeva gharāvāsatthaṃ jānāhī ’’ ti .
Gharāvāsatthenāti upayogatthe karaṇavacanaṃ .
Upajānāhīti ca upasaggamatto upa -saddo .
Tenāha ‘‘ gharāvāsatthaṃ jānāhī ’’ ti .
Jānāhīti cettha paṭipajjāti attho veditabbo .
Ahan ti bhaddiyakumāranāmako ahaṃ .
Tayāti anuruddhakumāranāmakena tayā .
‘‘ Saddhiṃ pabbajissāmī ’’ ti iminā pāṭhasesaṃ dasseti .
Sesan ti ‘‘ saddhiṃ pabbajissāmī ’’ ti vacanaṃ .
Akāmakāti anicchamānā .
‘‘ Na heṭṭhāpāsādā na heṭṭhāpāsādaṃ vā ’’ ti likhitaṃ .
331. Nippātitāti ettha nikkhamitvā gamāpitāti dassento āha ‘‘ nikkhāmitā ’’ ti .
331-332.
Yaṃ na nivattoti yasmā na nivatto .
Mānassinoti ettha mānaṃ sayanti nissayantīti mānassinoti dassento āha ‘‘ mānassayino ’’ ti .
Suññāgāragatoti ( udā . aṭṭha .20)‘‘ ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañca avasesaṃ araññan ’’ ti ( pārā .92) vuttaṃ araññaṃ rukkhamūlañca ṭhapetvā aññaṃ pabbatakandarādi pabbajitasāruppaṃ nivāsaṭṭhānaṃ janasambādhābhāvato idha ‘‘ suññāgāran ’’ ti adhippetaṃ .
Atha vā jhānakaṇṭakānaṃ saddānaṃ abhāvato vivittaṃ yaṃ kiñci agārampi ‘‘ suññāgāran ’’ ti veditabbaṃ .
Taṃ suññāgāraṃ upagato .
Abhikkhaṇan ti bahulaṃ .
Udānaṃ udānesīti so hi āyasmā araññe divāvihāraṃ upagatopi rattivāsūpagatopi yebhuyyena phalasamāpattisukhena nirodhasamāpattisukhena ca vītināmesi , tasmā
M3.411 taṃ sukhaṃ sandhāya pubbeV3.375 attanā anubhūtaṃ sabhayaṃ sapariḷāhaṃ rajjasukhaṃ jigucchitvā ‘‘ aho sukhaṃ aho sukhan ’’ ti somanassasahitañāṇasamuṭṭhānaṃ pītisamuggāraṃ samuggirati .
Te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocun ti te sambahulā bhikkhū ullumpanasabhāvasaṇṭhitā tassa anuggaṇhanādhippāyena bhagavantaṃ etadavocuṃ , na ujjhānavasena .
Nissaṃsayan ti asandehena , ekantenāti attho .
Te kira bhikkhū puthujjanā tassa āyasmato vivekasukhaṃ sandhāya udānaṃ ajānantā evamāhaṃsu .
Samanussarantoti ukkaṇṭhanavasena anussaranto .
Aññataran ti nāmagottena apākaṭaṃ ekaṃ bhikkhuṃ .
Āmantesīti āṇāpesi te bhikkhū saññāpetukāmo .
Evan ti vacanasampaṭiggahe , sādhūti attho .
Evaṃ bhanteti ettha pana evaṃ -saddo paṭiññāyaṃ .
‘‘ Abhikkhaṇaṃ ‘ aho sukhaṃ aho sukhan ’ ti imaṃ udānaṃ udānesī ’’ ti yathā te bhikkhū vadanti , taṃ evaṃ tathevāti attano udānaṃ paṭijānāti .
‘‘ Kiṃ pana tvaṃ bhaddiyā ’’ ti kasmā bhagavā pucchati , kiṃ tassa cittaṃ na jānātīti ?
No na jānāti , teneva pana tamatthaṃ vadāpetvā te bhikkhū saññāpetuṃ pucchati .
Vuttañhetaṃ ‘‘ jānantāpi tathāgatā pucchanti , jānantāpi na pucchantī ’’ tiādi ( pārā .16,194).
Atthavasan ti kāraṇaṃ .
Antopi antepureti itthāgārassa sañcaraṇaṭṭhānabhūte rājagehassa abbhantare , yattha rājā nahānabhojanasayanādiṃ kappeti .
Rakkhā susaṃvihitāti ārakkhādikatapurisehi gutti suṭṭhu samantato vihitā .
Bahipi antepureti aṭṭakaraṇaṭṭhānādike antepurato bahibhūte rājagehe .
Evaṃ rakkhito gopito santoti evaṃ rājageharājadhānīrajjadesesu anto bahi ca anekesu ṭhānesu anekasatehi susaṃvihitarakkhāvaraṇaguttiyā mameva nibbhayatthaṃ phāsuvihāratthaṃ rakkhito gopito samāno .
Bhītotiādīni padāni aññamaññavevacanāni .
Atha vā bhītoti pararājūhi bhāyamāno .
Ubbiggoti sakarajjepi pakatikkhobhato uppajjanakabhayubbegena ubbiggo calito .
Ussaṅkīti ‘‘ raññā nāma sabbakālaṃ avissatthena bhavitabban ’’ ti vacanato sabbattha avissāsanavasena tesaṃ tesaṃ kiccakaraṇīyānaṃ accayato uppajjanakaparisaṅkāya ca uddhamuddhaṃ saṅkamāno .
Utrāsīti ‘‘ santikāvacarehipi ajānantasseva me kadāciM3.412 anattho bhaveyyā ’’ ti uppannena sarīrakampampi uppādanasamatthena tāsena utrāsi .
‘‘ Utrasto ’’ tipi paṭhanti .
Viharāmīti evaṃbhūto hutvā viharāmi .
Etarahīti idāni pabbajitakālato paṭṭhāya .
Ekoti asahāyo .
Tena vivekaṭṭhakāyataṃ dasseti .
Abhītotiādīnaṃ padānaṃ vuttavipariyāyena attho veditabbo .
Bhayādinimittassa pariggahassaV3.376 taṃnimittassa ca kilesagahanassa abhāvenevassa abhītāditāti etena cittavivekaṃ dasseti .
Appossukkoti sarīraguttiyaṃ nirussukko .
Pannalomoti lomahaṃsuppādakassa chambhitattassa abhāvena anuggatalomo .
Padadvayenapi serivihāraṃ dasseti .
Paradattavuttoti parehi dinnena cīvarādinā vattamāno .
Etena sabbaso saṅgābhāvadīpanamukhena anavasesabhayahetuvirahaṃ dasseti .
Migabhūtena cetasāti vissatthavihāritāya migassa viya jātena cittena .
Migo hi amanussapathe araññe vasamāno vissattho tiṭṭhati nisīdati nipajjati yenakāmañca pakkamati appaṭihatacāro , evaṃ ahampi viharāmīti dasseti .
Vuttañhetaṃ paccekasambuddhena –
‘‘ Migo araññamhi yathā abaddho ;
Yenicchakaṃ gacchati gocarāya ;
Viññū naro serita pekkhamāno ;
Eko care khaggavisāṇakappo ’’ ti .( su . ni .39; apa . thera 1.1.95);
Imaṃ kho ahaṃ , bhante , atthavasan ti bhagavā yadidaṃ mama etarahi paramaṃ vivekasukhaṃ phalasamāpattisukhaṃ , idameva kāraṇaṃ sampassamāno ‘‘ aho sukhaṃ , aho sukhan ’’ ti udānemi .
Etamatthan ti etaṃ bhaddiyattherassa puthujjanavisayātītaṃ vivekasukhasaṅkhātaṃ atthaṃ sabbākārato viditvā .
Imaṃ udānan ti imaṃ sahetukabhayasokavigamānubhāvadīpakaṃ udānaṃ udānesi .
Yassantarato na santi kopāti yassa ariyapuggalassa antarato abbhantare attano citte cittakālussiyakaraṇato cittappakopāM3.413 rāgādayo āghātavatthuādikāraṇabhedato anekabhedā dosakopā eva vā na santi , maggena pahīnattā na vijjanti .
Ayañhi antara -saddo kiñcāpi ‘‘ mañca tvañca kimantaran ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .1.228) kāraṇe dissati ,‘‘ antaraṭṭhake himapātasamaye ’’ tiādīsu ( mahāva .346) vemajjhe ,‘‘ antarā ca jetavanaṃ antarā ca sāvatthin ’’ tiādīsu ( udā .13,44) vivare ,‘‘ bhayamantarato jātan ’’ tiādīsu ( itivu .88; mahāni .5) citte , idhāpi citte eva daṭṭhabbo .
Tenevāha ‘‘ yassa citte kopā na santī ’’ ti .
Abhava -saddassa vibhava -saddena atthuddhāre kāraṇamāha ‘‘ vibhavoti ca abhavoti ca atthato ekan ’’ ti .
Iti -saddo pakāravacanoti āha ‘‘ iti anekappakārā bhavābhavatā ’’ ti .
Vītivattoti atikkantoV3.377 .
Ettha ca ‘‘ yassā ’’ ti idaṃ yo vītivattoti vibhattivipariṇāmavasena yojetabbaṃ .
Taṃ vigatabhayan ti taṃ evarūpaṃ yathāvuttaguṇasamannāgataṃ khīṇāsavaṃ cittakopābhāvato itibhavābhavasamatikkamanato ca bhayahetuvigamena vigatabhayaṃ .
Vivekasukhena aggaphalasukhena ca sukhiṃ , vigatabhayattā eva asokaṃ .
Devā nānubhavanti dassanāyāti adhigatamagge ṭhapetvā sabbepi upapattidevā vāyamantāpi cittacāradassanavasena dassanāya daṭṭhuṃ nānubhavanti na abhisambhuṇanti na sakkonti , pageva manussā .
Sekkhāpi hi puthujjanā viya arahato cittappavattiṃ na jānanti .
Tassa dassanaṃ devānampi dullabhan ti etthāpi cittacāradassanavasena tassa dassanaṃ devānampi dullabhaṃ alabbhanīyaṃ , devehipi taṃ dassanaṃ na sakkā pāpuṇitunti evamattho gahetabbo .
Abhāvattho hettha du -saddo ‘‘ duppañño ’’ tiādīsu viya . 332. Yassantarato na santi kopāti ettha antarasaddo cittavācako , topaccayo ca sattamyatthavācakoti dassento āha ‘‘ yassa citte ’’ ti .
Kasmā kopā na santīti āha ‘‘ tatiyamaggena samūhatattā ’’ ti .
Anāgāmimaggena dosassa samūhatattā yassa khīṇāsavassa citte kopā na santīti adhippāyo .
Yassantarato na santi kopāti yassa ariyapuggalassa antarato abbhantare attano citte cittakālussiyakaraṇato cittappakopā
M3.413 rāgādayo āghātavatthuādikāraṇabhedato anekabhedā dosakopā eva vā na santi , maggena pahīnattā na vijjanti .
Ayañhi antara -saddo kiñcāpi ‘‘ mañca tvañca kimantaran ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .1.228) kāraṇe dissati ,‘‘ antaraṭṭhake himapātasamaye ’’ tiādīsu ( mahāva .346) vemajjhe ,‘‘ antarā ca jetavanaṃ antarā ca sāvatthin ’’ tiādīsu ( udā .13,44) vivare ,‘‘ bhayamantarato jātan ’’ tiādīsu ( itivu .88; mahāni .5) citte , idhāpi citte eva daṭṭhabbo .
Tenevāha ‘‘ yassa citte kopā na santī ’’ ti .
332. Pubbe pubbakāle .
‘‘ Rañño sato ’’ ti ca ‘‘ raññovasato ’’ ti ca pāṭho .
332. Paradattoti parehi dinnapaccayehi pavattamāno .
Migabhūtena cetasāti katthaci alaggatāya migassa viya jātena cittena .Iti bhavābhavatañca vītivattoti ettha atthaṃ dassento āha ‘‘ yasmā panā ’’ tiādi .
Tattha yasmā pana vuccati , tasmā evamattho daṭṭhabboti yojanā
M0.517 .
Vibhavoti pāpaṃ vuccatīti sambandho .
Nanu pāḷiyaṃ ‘‘ vibhavo ’’ ti natthi ,‘‘ abhavo ’’ ti eva atthi , atha kasmā ‘‘ vibhavoti abhavo ’’ ti vuttanti āha ‘‘ vibhavoti ca abhavoti ca atthato ekamevā ’’ ti .
Iminā saddatoyeva nānanti dasseti .
Yā esā bhavābhavatā vuccatīti sambandho .
‘‘ Anekappakārā ’’ ti iminā itisaddassa pakāratthaṃ dasseti .
Catūhipi maggehi vītivattoti sambandho .
Abhava -saddassa vibhava -saddena atthuddhāre kāraṇamāha ‘‘ vibhavoti ca abhavoti ca atthato ekan ’’ ti .Iti -saddo pakāravacanoti āha ‘‘ iti anekappakārā bhavābhavatā ’’ ti .
Vītivattoti atikkanto
V3.377 .
Ettha ca ‘‘ yassā ’’ ti idaṃ yo vītivattoti vibhattivipariṇāmavasena yojetabbaṃ .Taṃ vigatabhayan ti taṃ evarūpaṃ yathāvuttaguṇasamannāgataṃ khīṇāsavaṃ cittakopābhāvato itibhavābhavasamatikkamanato ca bhayahetuvigamena vigatabhayaṃ .
Vivekasukhena aggaphalasukhena ca sukhiṃ , vigatabhayattā eva asokaṃ .
Tassāti khīṇāsavassa .
Devā nānubhavanti dassanāyāti adhigatamagge ṭhapetvā sabbepi upapattidevā vāyamantāpi cittacāradassanavasena dassanāya daṭṭhuṃ nānubhavanti na abhisambhuṇanti na sakkonti , pageva manussā .
Sekkhāpi hi puthujjanā viya arahato cittappavattiṃ na jānanti .
Tassa dassanaṃ devānampi dullabhan ti etthāpi cittacāradassanavasena tassa dassanaṃ devānampi dullabhaṃ alabbhanīyaṃ , devehipi taṃ dassanaṃ na sakkā pāpuṇitunti evamattho gahetabbo .
Abhāvattho hettha du -saddo ‘‘ duppañño ’’ tiādīsu viya .
333. Ahimekhalikāti mekhalā viya mekhalikā , ahimeva mekhalikā ahimekhalikā .
Tamevatthaṃ dassento āha ‘‘ ahiṃ kaṭiyaṃ bandhitvā ’’ ti .
333. Bhattābhihāroti abhiharitabbabhattaṃ .
Tassa pana pamāṇaṃ dassetuṃ ‘‘ pañca ca thālipākasatānī ’’ ti vuttaṃ .
Tattha eko thālipāko dasannaṃ purisānaṃ bhattaṃ gaṇhāti .
333. Na
V0.485 lābhataṇhā idha kāmataṇhā , jhānassa nesā parihāni hetu .
Buddhattasīlaṃ pana patthayanto jhānāpi naṭṭhoti .
Nanu pattabhāvanā .
333. Manomayaṃ kāyan ti jhānamanena nibbattaṃ brahmakāyaṃ ,‘‘ kiṃ nu kho ahaṃ pasādeyyaṃ , yasmiṃ me pasanne bahulābhasakkāro uppajjeyyā ’’ ti paṭhamaṃ uppannaparivitakkassa mandapariyuṭṭhānatāya devadattassa tasmiṃ khaṇe jhānaparihāni nāhosi , pacchā eva ahosīti daṭṭhabbaṃ .
Tenāha ‘‘ saha cittuppādā ’’ tiādi .Lābhasakkārasilokenāti ettha lābho nāma catupaccayalābho .
Sakkāroti tesaṃyeva sukatānaṃ susaṅkhatānaṃ lābho .
Silokoti vaṇṇaghoso .
Manomayaṃ kāyan ti jhānamanena nibbattaṃ brahmakāyaṃ .
Upapannoti upagato .
Attabhāvappaṭilābhoti sarīrapaṭilābho .
Dve vā tīṇi vā māgadhakāni gāmakhettānīti
M3.414 ettha māgadhakaṃ gāmakhettaṃ atthi khuddakaṃ , atthi majjhimaṃ , atthi mahantaṃ .
Khuddakaṃ gāmakhettaṃ ito cattālīsa usabhāni , etto cattālīsa usabhānīti gāvutaṃ hoti .
Majjhimaṃ ito gāvutaṃ , etto gāvutanti aḍḍhayojanaṃ hoti .
Mahantaṃ ito diyaḍḍhagāvutaṃ , etto diyaḍḍhagāvutanti tigāvutaṃ hoti .
Tesu khuddakena gāmakhettena tīṇi , khuddakena ca majjhimena ca dve gāmakhettāni tassa attabhāvo .
Tigāvutañhissa sarīraṃ .
Pariharissāmīti paṭijaggissāmi gopayissāmi .
Rakkhassetan ti rakkhassu etaṃ .
Manomayan ti jhānamanomayaṃ .
Dve vā tīṇi vā māgadhakāni gāmakhettānīti ettha magadharaṭṭhe khuddakaṃ gāmakhettaṃ gāvutamattaṃ , majjhimaṃ pana diyaḍḍhagāvutamattaṃ , mahantaṃ anekayojanampi hoti .
Tesu majjhimena gāmakhettena dve vā khuddakena tīṇi vā gāmakhettāni , tassa sarīraṃ tigāvutappamāṇo attabhāvoti vuttaṃ hoti . 334. Sammannatīti ettha ‘‘ sammānetī ’’ ti curādigaṇikadhātuvasena vattabbe divādigaṇikadhātuvasena vuttanti dassento āha ‘‘ sammānetī ’’ ti .
Acinteyyo hi pāḷinayo .
Sammānetīti sammānaṃ karoti .
Sammannatīti amhākaṃ sammānaṃ karoti .
Tenāha ‘‘ sammānetī ’’ ti , sammannatīti vā parehi sammānīyatīti attho .
334. Satthāroti gaṇasatthāro .
334. Satthāroti gaṇasatthāro .
Nāssassāti na etassa bhaveyya .
Tan ti satthāraṃ .
Tenāti amanāpena .
Sammannatīti cīvarādinā amhākaṃ sammānaṃ karoti , parehi vā ayaṃ satthā sammānīyatīti attho .
Yan ti kammaṃ .
Soti satthā .
Iminā yaṃ tumoti ettha tumoti ruḷhīsaddo idha ‘‘ so ’’ ti sabbanāmasaddena sadisatthoti dasseti .
334. Satthāroti gaṇasatthāro .
Nāssassāti na etassa bhaveyya .
Tan ti taṃ satthāraṃ .
Tenāti amanāpena .
Samudācareyyāmāti katheyyāma .
Pakāsanīyakammādikathā
336.‘‘ Kheḷasadisā ’’ ti
V2.155 iminā micchājīvena uppannapaccayānaṃ sadisūpacārena kheḷabhāvaṃ dasseti .
Tasmā kheḷā viyāti kheḷo , micchājīvapaccayā , kheḷe asati bhakkhati ajjhoharatīti kheḷāsakoti vacanattho kātabbo .
Etarahi pāḷiyaṃ , aṭṭhakathāyañca ‘‘ kheḷāpakassā ’’ ti oṭṭhajena paṭhamakkharena pāṭho atthi . 340. Patthaddhenāti ettha bhūso thaddho patthaddho , bāḷhathaddhoti attho .
Tena vuttaṃ ‘‘ niccalenā ’’ ti .
Potthakarūpasadisenāti ettha potthakarūpaṃ nāma vatthadantādimayaṃ , tena sadiso potthakarūpasadiso , tena .
340. Manusseti purise .
342. Rājañātakā
M0.518 nāmāti ettha raññā jāniyanti ‘‘ amhākaṃ garū ’’ ti rājañātā , teyeva rājañātakāti attho daṭṭhabbo .
Tadatthaṃ adhippāyena dassento āha ‘‘ rājā amhe jānātī ’’ tiādi .
342. Mā kuñjara nāgamāsadoti bho , kuñjara , buddhanāgaṃ vadhakacittena mā upagaccha .
Dukkhan ti dukkhakāraṇattā dukkhaṃ .
Kathaṃ taṃ dukkhanti āha ‘‘ na hi nāgahatassā ’’ tiādi .
Nāgahatassa sugatipaṭikkhepena buddhanāgassa ghāto duggatidukkhakāraṇanti dasseti .
Itoti ito jātito .
Yatoti yasmā .
Ito paraṃ yatoti ito paraṃ gacchantassāti vāM3.415 attho .
Madoti mānamado .
Pamādoti pamattabhāvo .
Paṭikuṭitoti saṅkuṭito .
Alakkhikoti ahiriko .
Yatra hi nāmāti yo nāma .
342. Mā āsadoti mā vadhakacittena upagaccha .
Itoti imamhā jīvitamhā .
342. MāM2.254 kuñjara nāgamāsadoti he kuñjara buddhanāgaṃ vadhakacittena mā upagaccha .
Dukkhan ti dukkhakāraṇattā dukkhaṃ .
Itoti ito jātito .
Yatoti yasmā , yantassa vā , gacchantassāti attho .
Mā ca madoti mado tayā na kātabboti attho .Pahaṭṭhakaṇṇavāloti pahaṭṭho kaṇṇo ca vālo ca etassāti pahaṭṭhakaṇṇavālo .
Bandhaniccaleti rajjuvallīhi bandho viya niccale , pahaṭṭhakaṇṇavāleti sambandho .
‘‘ Katvā ’’ ti iminā ‘‘ abhidhāvī ’’ ti pade kiriyāvisesanabhāvaṃ dasseti .
‘‘ Yatoti yasmā , yatoti vā gatassā ’’ ti likhitaṃ .
Dukkhañhi kuñjara nāgamāsadoti ettha kuñjarasaddassa āmantanapadabhāvaṃ āvikaronto āha ‘‘ bho kuñjarā ’’ ti .
Nāgasaddassa ahināgahatthināgesu pavattanato vuttaṃ ‘‘ buddhanāgan ’’ ti .
Āsadoti padassa ākodhena sadanaṃ upagamanaṃ āsadoti dassento āha ‘‘ vadhakacittena upagamanaṃ nāmā ’’ ti .
Dukkhan ti etarahi ca āyatiñca dukkhakāraṇaṃ .
Dukkhaṃ hīti hisaddo padapūraṇamattaṃ , atha vā dukkhamevāti attho .
‘‘ Buddhanāgaṃ ghātakassā ’’ ti iminā nāgaṃ hanatīti nāgahatoti vacanatthaṃ dasseti .
Paṭikuṭiyova osakkīti ettha tathāgatassa paṭimukhaṃ kuṭena gamanametassāti paṭikuṭiyo , paṭikuṭiyo eva hutvā osakkīti dassento āha ‘‘ tathāgatābhimukhoyeva piṭṭhimehi pādehi osakkī ’’ ti .
‘‘ Paṭikuṭitoti apasakkitvā saṅkucito hutvā vā paṭisakkatī ’’ ti likhitaṃ .
‘‘ Na jānātī ’’ ti iminā lakkha dassanaṅkesūti dhātupāṭhesu ( pāṇinī 1539 saddanītidhātumālāyaṃ 18 dakārantadhātu ) vuttesu atthesu idha dassanatthoti dasseti .
Na lakkhitabboti aññehi sappurisehi na lakkhitabboti attho .
Ettha ṇyapaccayo kattukammesu hoti , yakārassa kakāraṃ katvā alakkhikoti vuttaṃ .
343.‘‘ Bhuñjitabbabhojanan ’’ ti
V2.156 iminā tikabhojanan ti ettha yupaccayassa kammatthabhāvaṃ dasseti .
Tan ti tikabhojanaṃ .
343. Tikabhojanan ti tīhi bhuñjitabbabhojanaṃ , tiṇṇaṃ ekato paṭiggahetvā bhuñjituṃ paññapessāmīti attho .
343. Tikabhojanan ti tīhi bhuñjitabbabhojanaṃ .
‘‘ Tikabhojanīyan ’’ tipi pāṭho .
Parikappato hi tiṇṇaṃ bhuñjituṃ anujānāmi , tato uddhaṃ gaṇabhojanameva hoti , tassāpi idameva vuttaṃ .
Idha apubbaṃ natthi .
‘‘ AkataviññattiladdhaṃM0.533 tiṇṇaṃ bhuñjantānaṃ kiñcāpi taṃ gaṇabhojanaṃ nāma na hoti , viññattivasena pana na vaṭṭatī ’’ ti likhitaṃ .
343. Tikabhojanan ti tīhi bhuñjitabbaṃ bhojanaṃ , tato adhikehi ekato paṭiggahetvā bhuñjituṃ na vaṭṭanakaṃ gaṇabhojanapaṭipakkhaṃ bhojananti attho .Kokālikotiādīni catunnaṃ devadattapakkhiyānaṃ gaṇapāmokkhānaṃ nāmāni .
Tayo atthavase paṭiccāti etthāpi ‘‘ mā pāpicchāpakkhaṃ nissāya saṅghaṃ bhindeyyun ’’ ti pesalānaṃ bhikkhūnaṃ phāsuvihārāyāti yojetabbaṃ .
Kulānuddayatāya cāti kulānaṃ pasādarakkhaṇatthaṃ .
Kokālikotiādīni devadattaparisāya gaṇapāmokkhānaṃ nāmāni .
Yathādhammoti ‘‘ gaṇabhojane pācittiyan ’’ ti ( pāci .209) vuttāya mātikāvibhaṅgapāḷiyā anurūpaṃ
M0.519 .
Āyukappan ti ekaṃ mahākappaṃ asītibhāgaṃ katvā tato ekabhāgamattaṃ kālaṃ antarakappasaññitaṃ kālaṃ .
Vajjan ti vajjameva .
‘‘ Vajjamimaṃ phuseyyā ’’ ti likhitaṃ .
‘‘ Vajjanīyaṃ puggalaṃ phuseyyā ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Imassa mano na phuseyyā ’’ ti vattabbampi siyā .Pañcavatthuyācanakathāti pañca vatthūni yācanassa kathā .
Āyasmantaṃ ānandaṃ etadavocāti ( udā . aṭṭha .48) devadatto sabbaṃ saṅghabhedassa pubbabhāgaṃ nipphādetvā ‘‘ ekaṃseneva ajja āveṇikaṃ uposathaṃ saṅghakammañca karissāmī ’’ ti cintetvā etaṃ ‘‘ ajjatagge ’’ tiādivacanaṃ avoca .
Tattha aññatreva bhagavatāti vinā eva bhagavantaṃ , taṃ satthāraṃ akatvāti attho .
Aññatra bhikkhusaṅghā uposathaṃ karissāmi saṅghakammāni cāti bhagavato ovādakārakaṃ bhikkhusaṅghaṃ vinā maṃ anuvattantehi bhikkhūhi saddhiṃ āveṇikaṃ uposathaṃ saṅghakammāni ca karissāmi .
Ajjatagge , bhante , devadatto saṅghaṃ bhindissatīti bhedakārakānaṃ sabbesaṃ devadattena sajjitattā ‘‘ ekaṃseneva devadatto ajja saṅghaṃ bhindissatī ’’ ti maññamāno evamāha .
Bhindissatīti dvidhā karissati .
Etamatthaṃ
V3.379 viditvāti etaṃ avīcimahānirayuppattisaṃvattaniyaṃ kappaṭṭhiyaṃ atekicchaṃ devadattena nibbattiyamānaṃ saṅghabhedakammaṃ sabbākārato viditvā .
Imaṃ udānan ti kusalākusalesu yathākkamaṃ sappurisāsappurisānaṃ sukarā paṭipatti , na pana nesaṃ akusalakusalesūti idamatthavibhāvanaṃ udānaṃ udānesi .
Tattha sukaraṃ sādhunā sādhūti attano paresañca hitaṃ sādhetīti sādhu , sammāpaṭipanno .
Tena sādhunā sāriputtādinā sāvakena paccekasambuddhena sammāsambuddhena aññena vā lokiyasādhunā sādhu sundaraṃ bhaddakaṃ attano paresañca hitasukhāvahaṃ sukaraṃ sukhena kātuṃ sakkā .
Sādhu pāpena dukkaran ti tadeva pana vuttalakkhaṇaṃ sādhu pāpena devadattādināM3.416 pāpapuggalena dukkaraṃ kātuṃ na sakkā , na so taṃ kātuṃ sakkotīti attho .
Pāpaṃ pāpena sukaran ti pāpaṃ asundaraṃ attano paresañca anatthāvahaṃ pāpena yathāvuttapāpapuggalena sukaraṃ sukhena kātuṃ sakkuṇeyyaṃ .
Pāpamariyehi dukkaran ti ariyehi pana buddhādīhi taṃ pāpaṃ dukkaraṃ durabhisambhavaṃ .
Setughātoyeva hi tesaṃ tatthāti dīpeti .
Saṅghabhedakathāvaṇṇanā
Cakkabhedan ti sāsanabhedaṃ .Āyukappan ti avīcimahāniraye āyukappaṃ sandhāya vuttaṃ .
Avīcimahāniraye āyukappo nāma eko antarakappoti jinālaṅkāraṭīkādīsu ( mi . pa .4.1.3; kathā . aṭṭha .654-657; itivu . aṭṭha .18; sārattha . ṭī . cūḷavagga 3.343; a . ni . ṭī .3.662) vutto .
‘‘ Eko asaṅkhyeyyakappo ’’ ti sammohavinodanādīsu ( vibha . aṭṭha .809; ma . ni . aṭṭha .3.128; vi . vi . ṭī .1.410; vajira . ṭī . pārājikaṇḍa 410) vutto .
Āyukappan ti ettha kiñcāpi avīcimhi āyuparimāṇaṃ natthi , yena pana kammena yattakaṃ anubhavitabbaṃ , tassa āyukappanti veditabbaṃ .
Kappan ti mahāniraye āyukappaṃ , taṃ antarakappanti keci .
Keci pana ‘‘ asaṅkhyeyyakappan ’’ ti .
Seṭṭhaṃ puññan ti mahantaṃ puññaṃ .
Iminā brahaṃ puññan ti brahasaddo mahantatthoti dasseti .
Braha vuddhiyanti dhātupāṭhesu ( pāṇinī 735; saddanītidhātumālāyaṃ 16 hakārantadhātu ) vuttattā brahasaddo mahantavācako hoti .
Brahadhātuto apaccayaṃ katvā ‘‘ brahā ’’ tipi , mapaccayaṃ katvā ‘‘ brahmā ’’ tipi pāṭho atthi .
Āyukappamevāti saggesu āyukappameva .
Chasakyapabbajjākathādivaṇṇanā niṭṭhitā .
Saṅghabhedakathā
Saṅghabhedakakathāvaṇṇanā
344. Soti devadatto , gato kirāti sambandho .
Tatthevāti vihārasīmāyameva .
Āveṇikan ti bhikkhusaṅghato āveṇikaṃ .
345. Āgilāyatīti ettha ātyūpasaggo abhibhavanattho , giledhātu bādhanatthoti āha ‘‘ vedanābhibhūtā bādhatī ’’ ti .
Tan ti piṭṭhiṃ .
345. Atha kho āyasmā sāriputto ādesanāpāṭihāriyānusāsaniyātiādīsu parassa cittaṃ ñatvā kathanaṃ ādesanāpāṭihāriyaṃ , sāvakānañca buddhānañca satataṃ dhammadesanaṃ anusāsanīpāṭihāriyaṃ , iddhividhaṃ iddhipāṭihāriyaṃ .
Tattha iddhipāṭihāriyena saddhiṃ anusāsanīpāṭihāriyaṃ mahāmoggallānattherassa āciṇṇaṃ , ādesanāpāṭihāriyena saddhiṃ anusāsanīpāṭihāriyaṃ dhammasenāpatissa .
Tena vuttaṃ ‘‘ āyasmā sāriputto ādesanāpāṭihāriyānusāsaniyā bhikkhū dhammiyā kathāya ovadī ’’ tiādi .
Tadā hi dvīsu aggasāvakesu dhammasenāpati tesaṃ bhikkhūnaṃ cittacāraṃ ñatvā dhammaṃ desesi , mahāmoggallānatthero vikubbanaṃ dassetvā dhammaṃ desesi , pāḷiyañcettha dvinnampi therānaṃ desanāya dhammacakkhupaṭilābhova dassito .
Dīghabhāṇakā pana evaṃ vadanti ‘‘ bhagavatā pesitesu dvīsu aggasāvakesu dhammasenāpati tesaṃ cittacāraṃ ñatvā dhammaṃ desesi , therassa dhammadesanaṃ sutvā pañcasatāpi bhikkhū sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu .
Atha nesaṃ mahāmoggallānatthero vikubbanaṃ dassetvā dhammaṃ desesi , taṃ sutvā sabbe arahattaphale patiṭṭhahiṃsū ’’ ti .
345.‘‘ Aññataraṃ āsanaṃ gahetvā nisīdī ’’ ti vacanato visabhāgaṭṭhānaṃ gatassa pesalassapi bhikkhuno tesaṃ āsane nisīdituṃ vaṭṭatīti siddhaṃ .
Āgilāyatīti rujjati .
Devadattaṃ uṭṭhāpesīti jaṇṇukena hadayamajjhe paharitvā uṭṭhāpesi .
Nanu taṃ āvusoti ettha taṃ vacanaṃ nanu mayā vuttosīti attho .
Parassa cittaṃ ādisitvā desayati etāyāti ādesanā , sā eva pāṭihāriyaṃ ādesanāpāṭihāriyaṃ .
Anusāsati etāyāti anusāsanī , imamevatthaṃ dassento āha ‘‘ evampi te ’’ tiādi .
Ādesanāpāṭihāriyānusāsaniyāti
V0.486 tassa tassa cittācāraṃ ādissa ādissa desanā , ādesanāpāṭihāriyānusāsanī .
Iddhi eva pāṭihāriyaṃ iddhipāṭihāriyaṃ , iddhipāṭihāriyasaṃyuttāya anusāsaniyā ovadatīti attho .
345. Parassa cittaṃ ñatvā kathanaṃ ādesanāpāṭihāriyaṃ .
Kevalaṃ dhammadesanā anusāsanīpāṭihāriyaṃ .
Tadubhayampi dhammī kathā nāma .
Tāya thero ovadi .
Iddhividhaṃ iddhipāṭihāriyaṃ nāma .
Tena sahitā anusāsanī eva dhammī kathā .
Tāya thero ovadi .
‘‘ Thullaccayaṃ desāpehī ’’ ti idaṃ bhedapurekkhārassa uposathādikaraṇe thullaccayassa uposathakkhandhakādīsu paṭhamameva paññattattā vuttaṃ , itarathā etesaṃ ādikammikattā anāpattiyeva siyā . 346. Mamānukrubban ti ettha anutyūpasaggo anukiriyattho karadhātu antapaccayo gacchantādigaṇoti dassento āha ‘‘ mamānukiriyaṃ kurumāno ’’ ti .
Mamānukubban ti maṃ anukaronto .
346. Sarasīti saro .
‘‘ Dukkhito ’’ ti iminā kapaṇoti ettha kapadhātu hiṃsanatthoti dasseti .
Mahāvarāhassāti varāhasaddassa sūkaratthaṃ paṭikkhipanto āha ‘‘ mahānāgassā ’’ ti .
‘‘ Pathavin ’’ ti iminā mahiṃ vikubbatoti ettha mahīsaddassa evaṃnāmakaṃ mahānadiṃ
M0.520 paṭikkhipati .
‘‘ Padālentassā ’’ ti iminā karadhātuyā vityūpasaggavasena padālanatthaṃ dasseti .
Mahiṃ vikubbatoti mahiṃ dantehi vilikhantassa .
Mahiṃ vikrubbatoti mahiṃ dantehi vilikhantassa .
Idañca hatthīnaṃ sabhāvadassanaṃ .Bhisaṃ
V2.157 ghasamānassāti ettha mānasaddo katvatthoti āha ‘‘ bhisaṃ ghasantassā ’’ ti .
Ghasantassāti bhakkhantassa .
Saṃkhāditvāti suṭṭhu khāditvā .
Nadīsu bhisaṃ ghasānassāti yojetabbaṃ .
Bhisaṃ ghasamānassāti yojanā .Nadīnāmakaṃ taṃ pokkharaṇinti yojanā .
Iminā nadīsu jaggatoti ettha nadī nāma pokkharaṇīti dasseti .
Jaggatoti hatthiyūthaṃ pālentassa .
346. Sarasīti
V3.380 saro .
Suvikkhālitan ti suṭṭhu vikkhālitaṃ , suvisodhitaṃ katvāti attho .
Nadīti cettha mahāsaro adhippeto .
Jaggatoti hatthiyūthaṃ pālentassa .
Bhiṅkovāti hatthipotako viya .
Nadīsūti saresu .
Jaggatoti yūthaṃ pālentassa . 347.‘‘ Sutāti sotā ’’ ti iminā pāḷiyā dvidhābhāvaṃ dasseti .
‘‘ Nissandeho ’’ ti iminā asandiddhoti ettha dihadhātuṃ dasseti , disadhātuṃ nivatteti .
347. Dūteyyan ti
M3.417 dūtakammaṃ .
Gantumarahatīti dūteyyasaṅkhātaṃ sāsanaṃ harituṃ dhāretvā harituṃ arahati .
Sotāti yaṃ assa sāsanaṃ denti , tassa sotā .
Sāvetāti taṃ uggaṇhitvā ‘‘ idaṃ nāma tumhehi vuttan ’’ ti paṭisāvetā .
Uggahetāti suuggahitaṃ katvā uggahetā .
Dhāretāti sudhāritaṃ katvā dhāretā .
Viññātāti attanā tassa atthaṃ jānitā .
Viññāpetāti paraṃ vijānāpetā .
Sahitāsahitassāti ‘‘ idaṃ sahitaṃ , idaṃ asahitan ’’ ti evaṃ sahitāsahitassa kusalo upagatānupagatesu cheko sāsanaṃ ārocento sahitāsahitaṃ sallakkhetvā āroceti .
Na byathatīti na vedhati na chambhati .
Uggavādinin ti pharusavacanena samannāgataṃ .
Pucchitoti paṭiññatthāya pucchito .
347. DūteyyaṃV2.242 gantun ti dūtakammaṃ pattuṃ , dūtakammaṃ kātunti attho .
Sahitāsahitassāti yuttāyuttassa , yaṃ vattuṃ , kātuñca yuttaṃ , tattha kusalo .
Atha vā adhippetānādhippetassa vacanassa kusalo , byañjanamatte na tiṭṭhati , adhippetatthameva ārocetīti attho . 350. Buddhasahassenapīti pisaddo garahattho , pageva ekena buddhenāti dasseti .
350. Tīhi , bhikkhave , asaddhammehītiādi vuttanayameva .
Oramattakena visesādhigamena antarā vosānaṃ āpādīti ettha pana ayamattho .
Oramattakenāti appamattakena jhānābhiññāmattena .
Visesādhigamenāti uttarimanussadhammādhigamena .
Antarāti vemajjhe .
Vosānaṃ āpādīti akatakiccova samāno ‘‘ katakiccomhī ’’ ti maññamāno samaṇadhammato vigamaṃ āpajji .
Idaṃ vuttaṃ hoti – jhānābhiññāhi uttarikaraṇīye adhigantabbe maggaphale anadhigate satiyeva taṃ anadhigantvā samaṇadhammato vigamaṃ āpajjīti .
Iti bhagavā iminā suttena visesato puthujjanabhāve ādīnavaṃ pakāseti ‘‘ bhāriyo puthujjanabhāvo , yatra hi nāma jhānābhiññāpariyosānā sampattiyo nibbattetvāpi anekānatthāvahaṃ nānāvidhadukkhahetuasantaguṇasambhāvanaṃ asappurisasaṃsaggaṃ ālasiyānuyogañca avijahanto avīcisaṃvattanikaṃ kappaṭṭhiyaṃ atekicchaṃ kibbisaṃ pasavatī ’’ ti .
350.‘‘ Vosānaṃ pariniṭṭhānaṃ vā ’’ ti ca likhitaṃ .
350. Gāthāsu
M2.255 jātūti ekaṃsena .Mā udapajjatha mā hotūti attho .
Pāpicchānaṃ yathāgatīti pāpicchānaṃ puggalānaṃ yādisī gati abhisamparāyo .
Taṃ atthajātaṃ .
Imināpi kāraṇena jānāthāti devadattassa ‘‘ paṇḍito ’’ tiādinā upari vakkhamānākāraṃ dasseti .
Pamādaṃ anuciṇṇoti pamādaṃ āpanno .
‘‘ Satto ’’ ti iminā kocisaddassa padhānapadaṃ dasseti .
Gāthāsu māti paṭisedhe nipāto .
Jātūti ekaṃsena .
Kocīti sabbasaṅgāhakavacanaṃ .
Lokasmin ti sattaloke .
Idaṃ vuttaṃ hoti – imasmiṃ sattaloke koci puggalo ekaṃsena pāpiccho mā hotūti .
Jātūti daḷhatthe nipāto .
Mā udapajjathāti mā uppajjeyya .
Āsīsāyan ti avassaṃbhāvīatthasiddhiyaṃ .
Sā hi idha āsīsāti adhippetā , na patthanā .
Īdise anāgatatthe atītavacanaṃ saddavidū icchanti .
Dubbheti dubbheyya .
Aṭṭhāti ākhyātapadassa atthaṃ dassento āha ‘‘ ṭhito ’’ ti .
Jalaṃva yasasā aṭṭhā , devadattoti vissutoti attano kittiyā parivārena ca jalanto viya obhāsanto viya ṭhito devadattoti evaṃ vissuto pākaṭo ahosi .
Visakumbhenāti ekena visapuṇṇakumbhena .
Soti so puggalo .
Na padūseyya visamissaṃ kātuṃ na sakkotīti attho .
Devadattoti me sutanti ettha ‘‘ me ’’ ti padaṃ bhagavantaṃ sandhāya vuttanti āha ‘‘ bhagavatā ’’ ti .
Tadevāti sutameva .
Idan ti ‘‘ devadattoti me sutan ’’ ti vacanaṃ .
Tadamināpi jānātha , pāpicchānaṃ yathā gatīti pāpicchānaṃ puggalānaṃ yathāgati yādisī nibbatti yādiso abhisamparāyoti imināpi kāraṇena jānāthāti devadattaṃ nidassento evamāha .
Paṇḍitoti samaññātoti pariyattibāhusaccena paṇḍitoti ñāto .
Bhāvitattoti sammatoti jhānābhiññāhi bhāvitacittoti sambhāvito .
Tathā hi so ‘‘ mahiddhiko godhiputto , mahānubhāvo godhiputto ’’ ti
M3.419 dhammasenāpatināpi pasaṃsito ahosi .
‘‘ Me sutan ’’ tipi pāṭho , mayā sutaṃ sutamattaṃ , katipāheneva atathābhūtattā tassa taṃ paṇḍiccādisavanamattamevāti attho .
Bhayānakoti vipulagambhīrabhāvena bhayānako .
Tenāpi dūsetuṃ na sakkuṇeyyataṃ dasseti .Anucinātīti anuvaḍḍheti .
So
V3.382 pamādaṃ anuciṇṇo , āsajja naṃ tathāgatan ti so evaṃbhūto devadatto ‘‘ buddhopi sākiyaputto , ahampi sākiyaputto , buddhopi samaṇo , ahampi samaṇo , buddhopi iddhimā , ahampi iddhimā , buddhopi dibbacakkhuko , dibbasotacetopariyañāṇalābhī , buddhopi atītānāgatapaccuppanne dhamme jānāti , ahampi te jānāmī ’’ ti attano pamāṇaṃ ajānitvā sammāsambuddhaṃ attanā samasamaṭṭhapanena pamādaṃ āpajjanto ‘‘ idānāhaṃ buddho bhavissāmi , bhikkhusaṅghaṃ pariharissāmī ’’ ti abhimārapayojanādinā tathāgataṃ āsajja āsādetvā viheṭhetvā .
‘‘ Pamādamanujiṇṇo ’’ tipi paṭhanti .
Tassattho – pamādaṃ vuttanayena pamajjanto pamādaṃ nissāya bhagavatā saddhiṃ yugaggāhacittuppādena saheva jhānābhiññāhi anujiṇṇo parihīnoti .
‘‘ So pamādamanuyuñjanto ’’ ti pāṭho .
Anādaraṃ kusalesu .
Vādenāti dosakathanena .
Upahiṃsatīti bādhati .‘‘ Patvā ’’ ti iminā āsajjanan ti ettha sadadhātuyā gatyatthaṃ , kiriyāvisesanañca dasseti .
Avīcinirayaṃ pattoti ettha idāni na devadatto avīcinirayaṃ patto hoti , āyatiṃ pana avīciniraye avassambhāviyattā ‘‘ avīcinirayaṃ patto ’’ ti vuttanti āha ‘‘ āsaṃsāyaṃ atītavacanan ’’ ti .
Āsaṃsāyan ti avassambhāviyatthe .
Avīcinirayaṃ patto , catudvāraṃ bhayānakan ti jālānaṃ tattha uppannasattānaṃ vā nirantaratāya ‘‘ avīcī ’’ ti laddhanāmaṃ catūsu passesu catumahādvārayogena catudvāraṃ atibhayānakaṃ mahānirayaṃ paṭisandhiggahaṇavasena patto .
Tathā hi vuttaṃ –
‘‘ Catukkaṇṇo catudvāro , vibhatto bhāgaso mito ;
Ayopākārapariyanto , ayasā paṭikujjito .
‘‘ Tassa ayomayā bhūmi , jalitā tejasā yutā ;
Samantā yojanasataṃ , pharitvā tiṭṭhati sabbadā ’’ ti .( ma . ni .3.250,267; a . ni .3.36);
Teneva ‘‘ avīcinirayaṃ patto ’’ ti idaṃ pana āsaṃsāyaṃ atītavacananti vuttaṃ , āsaṃsāti cettha avassambhāvinī atthasiddhi adhippetā .
Avassambhāviniñhi atthasiddhimapekkhitvā anāgatampi bhūtaṃ viya voharanti , tañca saddalakkhaṇānusārena veditabbaṃ .
Bhesmā hi udadhī mahāti ettha bhesmā saddo bhayānakapariyāyoti āha ‘‘ bhayānako ’’ ti .
Aduṭṭhassāti aduṭṭhacittassa .
Dubbheti dusseyya .
Tameva pāpaṃ phusatīti tameva aduṭṭhadubbhiṃ pāpapuggalaṃ pāpaṃ nihīnaṃ pāpaphalaṃ phusati pāpuṇāti abhibhavati .
Bhesmāti vipulabhāvena gambhīrabhāvena ca bhiṃsāpano , bhiṃsāpento viya vipulagambhīroti attho .
Vādenāti dosena .
Upahiṃsatīti bādhati āsādeti .
Vādo tamhi na rūhatīti tasmiṃ tathāgate
M3.420 parena āropiyamāno doso na ruhati na tiṭṭhati , visakumbho viya samuddassa na tassa vikāraṃ janetīti attho .
Udadhi mahāti kittako mahā ?
Bhesmā yāva bhayānako , tāva mahāti vuttaṃ hoti .Evaṃ chahi gāthāhi pāpicchatādisamannāgatassa nirayūpagabhāvadassanena dukkhato aparimuttiṃ dassetvā idāni tappaṭipakkhadhammasamannāgatassa dukkhakkhayaṃ dassento ‘‘ tādisaṃ mittan ’’ ti osānagāthamāha .
Tassattho – yassa sammā paṭipannassa maggānugo paṭipattimaggaṃ anugato sammā paṭipanno appicchatādiguṇasamannāgamena sakalassa vaṭṭadukkhassa khayaṃ pariyosānaṃ
V3.383 pāpuṇeyya , tādisaṃ buddhaṃ buddhasāvakaṃ vā paṇḍito sappañño attano mittaṃ kubbetha tena mettiṃ kareyya , tañca sevetha tameva payirupāseyyāti .
Kiṃ panetaṃ suttaṃ devadattassa nirayūpapattito pubbe bhāsitaṃ , udāhu pacchāti ?
Itivuttakaṭṭhakathāyaṃ ( itivu . aṭṭha .89) tāva –
‘‘ Devadatte hi avīcimahānirayaṃ paviṭṭhe devadattapakkhikā aññatitthiyā ‘ samaṇena gotamena abhisapito devadatto pathaviṃ paviṭṭho ’ ti abbhācikkhiṃsu .
Taṃ sutvā sāsane anabhippasannā manussā ‘ siyā nu kho etadevaṃ , yathā ime bhaṇantī ’ ti āsaṅkaṃ uppādesuṃ .
Taṃ pavattiṃ bhikkhū bhagavato ārocesuṃ .
Atha kho bhagavā ‘ na , bhikkhave , tathāgatā kassaci abhisapaṃ denti , tasmā na devadatto mayā abhisapito , attano kammeneva nirayaṃ paviṭṭho ’ ti vatvā tesaṃ micchāgāhaṃ paṭisedhento imāya aṭṭhuppattiyā idaṃ suttaṃ abhāsī ’’ ti –
Vuttaṃ , tasmā tesaṃ matena tassa nirayūpapattito pacchāpi bhagavā idaṃ suttamabhāsīti veditabbaṃ .
Idha pana tassa nirayūpapattito paṭhamameva uppanne vatthumhi bhāsitaṃ pāḷiāruḷhanti daṭṭhabbaṃ .
Saṅghabhedakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Saṅghabhedakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .Upālipañhākathā
Upālipañhakathāvaṇṇanā
Upālipañhākathāvaṇṇanā
351. Ekatoti ettha topaccayassa sattamyatthe pavattabhāvaṃ dassento āha ‘‘ dhammavādīpakkhe ’’ ti .
351. Upālipañhe
M3.421 yaṃ vattabbaṃ , taṃ aṭṭhakathāyaṃ dassitameva .
351. Na kho , upāli , bhikkhunī saṅghaṃ bhindatīti ettha bhikkhu saṅghaṃ na bhindati , bhikkhunī saṅghaṃ bhindatīti keci , netaṃ gahetabbaṃ .
Kevalaṃ ‘‘ saṅgho ’’ tiM0.534 vutte bhikkhusaṅghova adhippeto .
‘‘ Saṅghassa deti , ubhatosaṅghassa deti cā ’’ ti ( mahāva .379) mātikāvacanampi sādheti .
Tasmiṃ adhammadiṭṭhibhede dhammadiṭṭhi siyā .
‘‘ Sīlasatibhedesupi samāno dhammaṃ kātunti saṅghabhede vematikopi tādiso vā ’’ ti likhitaṃ .Vinidhāyāti attano vañcanādhippāyataṃ chādetvā .
‘‘ Anunayanto ’’ ti iminā anussāvetīti
M0.521 ettha anusaddassa atthaṃ dasseti .
Anunayantoti punappunaṃ nayanto .
Sāvanākāraṃ dassento āha ‘‘ na tumhākaṃyevā ’’ tiādi .
Ayaṃ adhammo vā ayaṃ avinayo vā idaṃ asatthusāsanaṃ vā yadi bhaveyyāti yojanā .
‘‘ Bodhetī ’’ ti iminā sāvetīti ettha sudhātuyā atthaṃ dasseti .
‘‘ Anussāvetvā ’’ ti iminā ‘‘ anussāveti , salākaṃ gāhetī ’’ ti ettha anussāvanakiriyā pubbabhāge pavattā , salākaggāhakiriyā pacchābhāgeti dasseti .
Tattha anunayantoti anujānāpento , bhedassa anurūpaṃ vā bodhento , yathā bhedo hoti , evaṃ bhinditabbe bhikkhū viññāpentoti attho .
Tenāha ‘‘ na tumhākan ’’ tiādi .Ettāvatāti ettakena anussāvanasalākaggāhamattena .
Na pana saṅgho bhinno hoti , anussāvetvā
V2.158 salākaṃ gāhetvā āveṇikaṃ saṅghakamme kateyeva saṅgho bhinno hotīti adhippāyo . 351. Na pana ettāvatā saṅgho bhinno hotīti salākaggāhāpanamattena saṅghabhedānibbattito vuttaṃ .
Uposathādisaṅghakamme kate eva hi saṅgho bhinno hoti .
Tattha ca uposathapavāraṇāsu ñattiniṭṭhānena , sesakammesu apalokanādikammapariyosānena saṅghabhedo samatthoti daṭṭhabbo .
Ettha ṭhatvā kassaci codakassa anuyogo siyāti yojanā .
Kinti siyāti āha ‘‘ evaṃ devadatto ’’ tiādi .
Tattha evan ti pakatatte saṅghe bhinde satīti attho .
Kathan ti kenākārena .
Puna kathan ti kasmā kāraṇā .
Raññoti ajātasatturañño , kāritakammaṃ .
‘‘ Ghātāpitattā ’’ ti bimbisārarājānaṃ ghātāpitattā .
Tatthāti ‘‘ bhikkhu kho upālī ’’ tiādivacane , ṭhatvā parihāraṃ vadāmāti yojanā .
Viraddhattāti virādhitattā .
Tamatthaṃ vitthārento āha ‘‘ tena hī ’’ tiādi .
Tattha tena hīti uyyojanatthe nipāto .
Evañhīti evameva .
Tassāti devadattassa .
Kumāro panāti ajātasattukumāro pana , katamatteyeva na vuttāti sambandho .
Tassāti devadattassa .
Tasmāti yasmā saṅghabhedato pubbe ruhituppādakammaṃ karontassāpi pacchā abhabbabhāvo ropito , tasmā .
‘‘ Abhabbatā na vuttā ’’ ti idaṃ ‘‘ bhikkhave , devadattena paṭhamaṃ ānantariyakammaṃ upacitan ’’ tiādinā ānantariyattaṃ vadatā bhagavatā tassa abhabbatāsaṅkhātā pārājikatā na paññattā .
Etena āpatti viya abhabbatāpi paññattianantarameva hoti , na tato pureti dasseti .
Idha pana ādikammikassapi anāpattiyā avuttattā devadattādayopi na muttāti daṭṭhabbaṃ .
Bhedakaravatthūsu evaṃ vinicchayo veditabboti yojanā .
Dhammādhammādīnaṃ suttantavinayapariyāyena visesaṃ dassento āha ‘‘ suttantapariyāyenā ’’ tiādi .
Tattha suttantapariyāyenāti suttantadesanāya , suttantadesanānayatoti vuttaṃ hoti .
Tathāti tato aññathā .
Tatthāti
M0.522 dvīsu dhammādhammesu .
Evaṃ amhākan ti evaṃ kariyamāne amhākaṃ .
Evaṃ suttantapariyāyena dhammādhammānaṃ visesaṃ dassetvā idāni vinayapariyāyena tesaṃ taṃ dassento āha ‘‘ vinayapariyāyena panā ’’ tiādi .
Bhūtena vatthunā kātabbanti sambandho .
Evaṃ ‘‘ abhūtena vatthunā ’’ ti etthāpi .Tayo satipaṭṭhānātiādīsu tayo eva satipaṭṭhānā , na tato paranti ekassa satipaṭṭhānassa
V2.243 paṭikkhepova idha adhammo , na pana tiṇṇaṃ satipaṭṭhānattavidhānaṃM2.256 tassa dhammattā .
Evaṃ sesesupi hāpanakoṭṭhāsesu .
Vaḍḍhanesu pana cha indriyānīti anindriyassapi ekassa indriyattavidhānameva adhammo .
Evaṃ sesesupi .
Na kevalañca eteva ,‘‘ cattāro khandhā , terasāyatanānī ’’ tiādinā yattha katthaci viparītato pakāsanaṃ sabbaṃ adhammo .
Yāthāvato pakāsanañca sabbaṃ dhammoti daṭṭhabbaṃ .
Pakāsanan ti cettha tathā tathā kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā arūpakkhandhāva adhippetā , evamettha dasakusalakammapathādīsu anavajjaṭṭhena sarūpato dhammesu , akusalakammapathādīsu sāvajjaṭṭhena sarūpato adhammesu ca tadaññesu ca abyākatesu yassa kassaci koṭṭhāsassa bhagavatā paññattakkameneva pakāsanaṃ ‘‘ dhammo ’’ ti ca viparītato pakāsanaṃ ‘‘ adhammo ’’ ti ca dassitanti daṭṭhabbaṃ .
Kāmañcettha vinayādayopi yathābhūtato , ayathābhūtato ca pakāsanavasena dhammādhammesu eva pavisanti , vinayādināmena pana visesetvā visuṃ gahitattā tadavasesameva dhammādhammakoṭṭhāse pavisatīti daṭṭhabbaṃ .Imaṃ adhammaṃ dhammoti karissāmātiādi dhammañca adhammañca yāthāvato ñatvāva pāpicchaṃ nissāya viparītato pakāsentasseva saṅghabhedo hoti , na pana tathāsaññāya pakāsentassāti dassanatthaṃ vuttaṃ .
Esa nayo ‘‘ avinayaṃ vinayoti dīpentī ’’ tiādīsupi .
Tattha niyyānikan ti ukkaṭṭhanti attho .
‘‘ Tathevā ’’ ti iminā ‘‘ evaṃ amhākaṃ ācariyakulan ’’ tiādinā vuttamatthaṃ ākaḍḍhati .
Evaṃ dvinnaṃ pariyāyānaṃ vasena dhammādhammadukassa visesaṃ dassetvā idāni vinayāvinayadukassa visesaṃ dassento āha ‘‘ suttantapariyāyenā ’’ tiādi
V2.159 .
Tattha suttantanayena rāgādayo vinetīti vinayo , vinayanayena kāyaṃ vācaṃ vinetīti vinayoti vacanattho kātabbo .
Saṃvaro pahānaṃ paṭisaṅkhāti saṃvaravinayo , pahānavinayo , paṭisaṅkhāvinayo ca vutto .
Tenāha ‘‘ ayaṃ vinayo ’’ ti .Evaṃ dvinnaṃ pariyāyānaṃ vasena vinayāvinayadukassa visesaṃ dassetvā idāni bhāsitābhāsitadukassa visesaṃ dassento āha ‘‘ suttantapariyāyena cattāro satipaṭṭhānā ’’ tiādi .
Tattha ‘‘ aṭṭhaṅgiko maggo ’’ ti idaṃ vacanaṃ tathāgatena bhāsitaṃ lapitanti yojanā .
Evaṃ dvinnaṃ pariyāyānaṃ vasena bhāsitābhāsitadukassa visesaṃ dassetvā idāni āciṇṇānāciṇṇadukassa visesaṃ dassento āha ‘‘ suttantapariyāyena devasikan ’’ tiādi .
Tattha ‘‘ devasikan ’’ ti padaṃ ‘‘ samāpajjanaṃ , volokanan ’’ ti tīsuyeva padesu yojetabbaṃ .
Aṭṭhuppattivasenāti kāraṇuppattivasena .
Kāraṇañhi arati phalaṃ etasmāti atthoti vuccati , atthassa uppatti atthuppatti , sāyeva aṭṭhuppatti tthakārassa ṭṭhakāraṃ katvā , aṭṭhuppattiyā vaso aṭṭhuppattivaso , tena .
Idaṃ padaṃ ‘‘ suttantadesanā jātakakathā ’’ ti dvīhipi padehi yojetabbaṃ .
Idan ti phalasamāpattisamāpajjanādi .
Āciṇṇan ti ā bandhitaṃ , punappunaṃ vā upacitaṃ vaḍḍhitaṃ , paguṇaṃ vā .
Cāriyapakkamanan ti cāriyatthaṃ pakkamanaṃ .
Evaṃ
M0.523 dvinnaṃ pariyāyānaṃ vasena āciṇṇānāciṇṇadukassa visesaṃ dassetvā idāni paññattadukassa visesaṃ dassento āha ‘‘ suttantapariyāyena cattāro satipaṭṭhānā ’’ tiādi .
Taṃ bhāsitābhāsitadukasadisameva .‘‘ Paññattaṃ apaññattan ’’ ti dukaṃ ‘‘ bhāsitaṃ abhāsitan ’’ ti dukena atthato samānameva , tathā duṭṭhulladukaṃ garukadukena .
Teneva tesaṃ ‘‘ cattāro satipaṭṭhānā … pe … idaṃ apaññattaṃ nāmā ’’ tiādinā sadisaniddeso kato .
Evaṃ dvinnaṃ suttantavinayapariyāyānaṃ vasena pañcannaṃ dukānaṃ viseso dassito .
Āpattānāpattiduke ‘‘ na mocanādhippāyassā ’’ ti pāṭhassa anantare pacchimavākye ṭhito ādisaddo ānetabbo .
Iti ādinā nayenāti hi attho .
Tattha tatthāti tasmiṃ tasmiṃ sikkhāpade .
Idaṃ padaṃ pacchimavākyepi anuvattetabbaṃ .
Lahukagarukaduke pañcāpattikkhandhāti thullaccayapācittiyapāṭidesanīyadukkaṭadubbhāsitavasena pañca āpattirāsayo .
Dve āpattikkhandhāti pārājikasaṅghādisesavasena dve āpattirāsayo .
Sāvasesānāvasesaduke cha āpattikkhandhāti pārājikāpattito avasesā cha āpattirāsayo .
Sāvasesāpattin ti avasesasīlehi sahitāpattiṃ .
Natthi etissaṃ āpannāyaṃ sīlāvasesāti anavasesāpatti .
Duṭṭhullāduṭṭhulladuke lahukagarukadukasadisameva .
Ayaṃ pana viseso – garukāpatti duṭṭhullā nāma
V2.160 , lahukāpatti aduṭṭhullā nāmāti evaṃ vinayapariyāyavaseneva catunnaṃ dukānaṃ viseso dassito .Etthāti ‘‘ adhammaṃ dhammoti dīpentī ’’ tiādivacane .
Catunnaṃ saṅghakammānan ti apalokanādivasena catunnaṃ saṅghakammānaṃ .
Karontehi hetubhūtehi , hetvatthe cetaṃ karaṇavacanaṃ .
Tatthāti ‘‘ te imehī ’’ tiādivacane .
Apakassantīti ettha kasadhātussa gatyatthaṃ dassento āha ‘‘ parisaṃ ākaḍḍhantī ’’ ti .
Vijaṭentīti vijaṭaṃ karonti , visuṃ karontīti attho .
Ekamantaṃ ussādentīti ekasmiṃ ante ussadaṃ karonti .
Avapakassantīti ettha dvinnaṃ upasaggānaṃ vasena ativiyattho daṭṭhabboti āha ‘‘ ati viya ākaḍḍhantī ’’ ti .
Ativiyatthaṃ āvikaronto āha ‘‘ yathā visaṃsaṭṭhāva
M0.524 honti , evaṃ karontī ’’ ti .
Yathāti yenākārena kariyamāneti sambandho .‘‘ Visun ’’ ti iminā āveṇi saddo ‘‘ visun ’’ tiatthavācako anipphannapāṭipadikoti dasseti .
Vatthūsūti bhedakaravatthūsu .
Imaṃ gaṇhathāti imaṃ vādaṃ gaṇhatha .
Visun ti āveṇiṃ .
Imasmiṃ khandhake vuttavacanaṃ parivārapāḷiyā saṃsandento āha ‘‘ parivāre panā ’’ tiādi .
Tattha pañcahi ākārehīti ‘‘ kammena uddesena voharanto anussāvanena salākaggāhenā ’’ ti ( pari .458) evaṃ pañcahi kāraṇehi .
Tassāti parivāre vuttavacanassa .
Idhāti imasmiṃ saṅghabhedakakkhandhake , vuttena iminā saṅghabhedalakkhaṇenāti yojanā .
‘‘ Atthato nānākaraṇaṃ natthī ’’ ti iminā saddato nānākaraṇaṃ atthīti dīpeti .
Assāti saṅghabhedalakkhaṇassa .
Taṃ pana nānākaraṇābhāvanti yojanā .
Tatthevāti parivāre eva .
Sabbatthāti sabbasmiṃ saṅghabhedakakkhandhake .
Iti saṅghabhedakakkhandhakavaṇṇanāya yojanā samattā .
Saṅghabhedakakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā .
8. Vattakkhandhakavaṇṇanā
Āgantukavattakathāvaṇṇanā