Vihārānujānanakathā

294. SenāsanakkhandhakeV2.113 apaññattaṃ hotīti ettha na ñapadhātu hoti , apica ñādhātuyeva , so ca kho anujānanatthoti āha ‘‘ ananuññātaṃ hotī ’’ ti . Iminā ñādhātussa avabodhanādayo atthe nivatteti , anujānanatthaṃyeva dasseti . 294. SenāsanakkhandhakeM3.392V3.358 senāsanaṃ apaññattaṃ hotīti vihārasenāsanaṃ sandhāya vuttaṃ . Catubbidhañhi ( ma . ni . aṭṭa .1.296) senāsanaṃ vihārasenāsanaṃ mañcapīṭhasenāsanaṃ santhatasenāsanaṃ okāsasenāsananti . Tattha ‘‘ mañcopi senāsanaṃ , pīṭhampi bhisipi bimbohanampi vihāropi aḍḍhayogopi pāsādopi hammiyampi guhāpi aṭṭopi māḷopi leṇampi veḷugumbopi rukkhamūlampi maṇḍapopi senāsanaṃ . Yattha vā pana bhikkhū paṭikkamanti , sabbametaṃ senāsanan ’’ ti ( vibha .527) vacanato vihāro aḍḍhayogo pāsādo hammiyaṃ guhāti idaṃ vihārasenāsanaṃ nāma . Mañco pīṭhaṃ bhisi bimbohananti idaṃ mañcapīṭhasenāsanaṃ nāma . Cimilikā cammakhaṇḍo tiṇasanthāro paṇṇasanthāroti idaṃ santhatasenāsanaṃ nāma . Yattha vā pana bhikkhū paṭikkamantīti idaṃ okāsasenāsanaṃ nāma . Rukkhamūletiādīsu rukkhamūlasenāsanaṃ nāma yaṃkiñci sandacchāyaṃ vivittaṃ rukkhamūlaṃ . Pabbato nāma selo . Tattha hi udakasoṇḍīsu udakakiccaṃ katvā sītāya rukkhacchāyāya nisinnā nānādisāsu khāyamānāsu sītena vātena bījiyamānā samaṇadhammaṃ karonti . Kandareti kaṃ vuccati udakaṃ , tena dārito udakena bhinno pabbatappadeso kandaraṃ . Yaṃ ‘‘ nitamban ’’ tipi ‘‘ nadīkuñjan ’’ tipi vadanti . Tattha hi rajatapaṭṭasadisā vālikā hoti , matthake maṇivitānaṃ viya vanagahanaṃ , maṇikkhandhasadisaṃ udakaṃ sandati , evarūpaṃ kandaraṃ oruyha pānīyaṃ pivitvā gattāni sītaṃ katvā vālikaṃ ussāpetvā paṃsukūlacīvaraṃ paññapetvā tattha nisinnā te bhikkhū samaṇadhammaṃ karonti . Giriguhā nāma dvinnaṃ pabbatānaṃ antarā , ekasmiṃyeva vā umaṅgasadisaṃ mahāvivaraṃ . ‘‘ Vanapatthanti dūrānametaṃ senāsanānaṃ adhivacanan ’’ tiādivacanato ( vibha .531) yattha naV3.359 kasanti na vapanti , tādisaṃ manussānaṃ upacāraṭṭhānaṃ atikkamitvā ṭhitaṃ araññakasenāsanaṃ ‘‘ vanapatthan ’’ ti vuccati . Ajjhokāso nāma kenaciM3.393 acchanno padeso . Ākaṅkhamānā panettha cīvarakuṭiṃ katvā vasanti . Palālapuñjeti palālarāsimhi . Mahāpalālapuñjato hi palālaṃ nikkaḍḍhitvā pabbhāraleṇasadise ālaye karonti , gacchagumbādīnampi upari palālaṃ parikkhipitvā heṭṭhā nisinnā samaṇadhammaṃ karonti , taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ . Pañca leṇānīti pañca līyanaṭṭhānāni . Nilīyanti ettha bhikkhūti leṇāni , vihārādīnametaṃ adhivacanaṃ . Supaṇṇavaṅkagehan ti garuḷapakkhasaṇṭhānena katagehaṃ . 294. NilīyantiM0.525 bhikkhū etthāti vihārādayo leṇāni nāma .

Aḍḍhayogādīnaṃ visuṃ gahitattā vihārasaddena pārisesato avasesāvāsova gahetabboti āha ‘‘ aḍḍhayogādimuttako avasesāvāso ’’ ti .

Suvaṇṇavaṅkagehan ti suvaṇṇavaṅkachadanena chāditaṃ gehaṃ .

Iṭṭhakāguhāti iṭṭhakāyaM0.467 katā guhā . Eseva nayo sesesupi .

Āgatassa ca anāgatassa cāti ettha casaddena dvandavākyaṃ dasseti . Āgacchatīti āgato , na āgato anāgato , saṅgho . Āgato ca anāgato ca āgatānāgato , samāhāradvando puṃliṅgo , tassa . ‘‘ Appaṭihatacārassā ’’ ti iminā catūsu disāsu appaṭihatacāro cātuddisoti vacanatthaṃ dasseti .

Āgata-vacanena tassāgatasaṅghova sāmī , na anāgatoti keci , taṃ na yujjati samānalābhakatikāya siddhattā .

295. Anumodanagāthāsu evaṃ vinicchayo veditabboti yojanā . Utuvisabhāgavasenāti sītauṇhānaṃ utūnaṃ visabhāgavasena . 295. Anumodanagāthāsu sītan ti ajjhattadhātukkhobhavasena vā bahiddhautuvipariṇāmavasaena vā uppajjanakasītaṃ . Uṇhan ti aggisantāpaṃ , tassa vanadāhādīsu vā sambhavo daṭṭhabbo . Paṭihantīti bādhati . Yathā tadubhayavasena kāyacittānaṃ bādhanaṃ na hoti , evaṃ karoti . Sītuṇhabbhāhate hi sarīre vikkhittacitto bhikkhu yoniso padahituṃ na sakkoti . 295. SenāsanakkhandhakeM2.237V2.225 sisireti sisirakāle himapātavasena sattāhavaddalikādivassapātavassena ca uppanno kharo sītasamphasso adhippetoti āha ‘‘ samphusitako ’’ ti .

Saṃphusitakavātoti saha udakabindunā āgato vāto . Ettha hi saṃsaddo sahattho , phusitasaddo udakabinduvācako . Vāḷamigānīti sīhabyagghādivāḷamige . Guttasenāsanañhi pavisitvā dvāraṃ pidhāya nisinnassa te parissayā na honti . Sarīsapeti ye keci sarante gacchante dīghajātike . Makaseti nidassanamattametaṃ , ḍaṃsādīnampi eteneva saṅgaho daṭṭhabbo . Sisireti sisirakālavasena sattāhavaddhalikādivasena ca uppanne sisirasamphasse . Vuṭṭhiyoti yadā tadā uppannā vassavuṭṭhiyo . Vātātapo ghoroti rukkhagacchādīnaṃ ummūlabhañjanādivasena pavattiyā ghoro sarajaarajādibhedo vāto ceva gimhapariḷāhasamayesu uppattiyā ghoro sūriyātapo ca paṭihaññati paṭibāhīyati . ‘‘ Tato ’’ ti idaṃ kattuatthe nissakkavacanaṃ , tena ca vihārena vātātapo paṭihaññatīti atthoti āha ‘‘ vihārena paṭihaññatī ’’ ti .

Ujukameghavuṭṭhiyo evāti vātena apaharitattā ujukaṃ patitā meghavuṭṭhiyo eva .

Pāḷiyaṃ tatoti ettha topaccayo paccattatthe vattati . So vihāroti hi attho . Vāḷamigāni cāti vāḷamige ca . Liṅgavipallāso hesa . Etāni sabbānīti ‘‘ sītan ’’ tiādīni sabbāni satta padāni . Yojetabbānīti so vihāro sītaṃ paṭihanati … pe … vuṭṭhiyo paṭihanatīti yojetabbānīti attho .

‘‘ Vihārenā ’’ ti iminā pāḷiyaṃ tatoti ettha topaccayo kattutthe hotīti dasseti , tena vihārenāti attho . Paṭihaññatīti paṭihanīyati .

Sukhatthan ti ettha uttarapadalopoti āha ‘‘ sukhavihāratthan ’’ ti . ‘‘ Leṇatthañca sukhatthañcā ’’ ti padadvayaṃ ‘‘ hotī ’’ ti pāṭhasesena yojetabbaṃ . Vihāradānaṃ leṇatthañca sukhatthañca hotīti hi attho . Leṇatthan ti nānārammaṇato cittaṃ nivattetvā paṭisallānārāmatthaṃ .

Idan ti ayaṃ adhippāyo . Vuttan ti vutto . Vihāradānaṃ sukhatthañca hotīti yojanā . Jhāyituṃ vipassituñca yaṃ sukhaṃ atthīti sambandho . Tadatthan ti tassa sukhassa atthāya . Sukhatthan ti vuttaparissayābhāvena phāsuvihāratthaṃ .

Parapadenapīti ‘‘ jhāyituñca vipassitun ’’ ti padadvayatoV2.114 paraṃ ṭhitena ‘‘ vihāradānan ’’ ti padenapi . Idhāti imasmiṃ vihāre . Vihāradānan ti vihārassa dānaṃ , dātabbavihāraṃ vā , vaṇṇitanti sambandho . Jhāyitun ti aṭṭhatiṃsārammaṇesu yattha katthaci cittaṃ upanijjhāyituṃ . Vipassitun ti aniccādito saṅkhāre sammasituṃ .

Vuttan ti saṃyuttanikāye vuttaṃ . Sādhakapāḷiyaṃ yo upassayaṃ dadāti , so ca sabbadado sabbesaṃ balādīnaṃM0.468 dado hotīti yojanā . So cāti ettha casaddo avadhāraṇattho . So evāti hi attho .

Vihāreti patissaye . Kārayeti kārāpeyya . Rammeti manorame nivāsasukhe .

So ca sabbadado hotīti āvāsadānasmiṃ dinne sabbadānaṃ dinnameva hotīti katvā vuttaṃ . Tathā hi ( saṃ . ni . aṭṭha .1.1.42) dve tayo gāme piṇḍāya caritvā kiñci aladdhā āgatassapi chāyūdakasampannaṃ ārāmaṃ pavisitvā nahāyitvā patissaye muhuttaṃ nipajjitvā uṭṭhāya nisinnassa kāye balaṃ āharitvā pakkhittaṃ viya hoti , bahi vicarantassa ca kāye vaṇṇadhātu vātātapehi kilamati , patissayaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya muhuttaṃ nipannassa visabhāgasantati vūpasammati , sabhāgasantati patiṭṭhāti , vaṇṇadhātu āharitvā pakkhittā viya hoti , bahi vicarantassa ca pāde kaṇṭako vijjhati , khāṇu paharati , sarīsapādiparissayā ceva corabhayañca uppajjati , patissayaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya nipannassa sabbe parissayā na honti , sajjhāyantassa dhammapītisukhaṃ , kammaṭṭhānaṃ manasikarontassa upasamasukhañca uppajjati bahiddhāvikkhepābhāvato , bahi vicarantassa ca sedā muccanti , akkhīni phandanti , senāsanaṃ pavisanakkhaṇe mañcapīṭhāni na paññāyanti , muhuttaṃ nisinnassa pana akkhipasādo āharitvā pakkhitto viya hoti , dvāravātapānamañcapīṭhādīni paññāyanti , etasmiñca āvāse vasantaṃ disvā manussā catūhi paccayehi sakkaccaṃ upaṭṭhahanti . Tena vuttaṃ ‘‘ so ca sabbadado hoti , yo dadāti upassayan ’’ ti .

‘‘ Vihāre ’’ ti iminā vāsayetthāti ettha etasaddassa visayaṃ dasseti . Vāsayeti vāseyya . Vāsayettha bahussuteti kāretvā pana ettha vihāresu bahussute sīlavante kalyāṇadhamme nivāseyya .

Tesaṃ annañcāti ettha ‘‘ tesan ’’ ti padaṃ ‘‘ anucchaviyan ’’ ti pāṭhasesena yojetabbanti dassento āha ‘‘ tesaṃ anucchaviyan ’’ ti . Tattha anucchaviyaṃ annañca anucchaviyāni vatthāni cāti yojanā . Atha vā tesan ti bhummatthe sampadānavacananti dassento āha ‘‘ tesū ’’ ti , bhikkhūsūti attho . Ujubhūtesūti ettha sampadānatthe bhummavacanaṃ katvā ujubhūtānaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ dadeyyāti atthopi yujjateva . ‘‘ Akuṭilacittesū ’’ ti iminā ‘‘ ujubhūtesū ’’ ti ettha ujusaddassa akuṭilatthañca bhūtasaddena bāhiratthasamāsañca dasseti . Ujubhūtaṃ cittametesanti ujubhūtāti vacanattho kātabbo . Te nivāsento pana tesaṃ bahussutānaṃ yathā paccayehi kilamatho na hoti , evaṃ annañcaM3.394 pānañca vatthasenāsanāni ca dadeyya ujubhūtesu ajjhāsayasampannesu kammaphalānaṃ ratanattayaguṇānañca saddahanena vippasannena cetasā .

Nidaheyyāti nikhaṇitvā ṭhapeyya .

‘‘ Na cittapasādaṃ virādhetvā ’’ ti iminā vippasannena cetasāti ettha evatthaphalaṃ vā aññatthāpohanaṃ vā dasseti . Hīti phalajotako . Evaṃ vippasannacittassa tassa vihāradāyakassa te bhikkhū dhammaṃ desentīti yojanā . Idāni gahaṭṭhapabbajitānaṃ aññamaññupakāritaṃ dassetuṃ ‘‘ te tassā ’’ ti gāthamāha . Tattha tetiV3.360 te bahussutā . Tassāti upāsakassa . Dhammaṃ desentīti sakalavaṭṭadukkhāpanūdanaṃ saddhammaṃ desenti . Yaṃ so dhammaṃ idhaññāyāti so puggalo yaṃ saddhammaṃ imasmiṃ sāsane sammā paṭipajjanena jānitvā aggamaggādhigamena anāsavo hutvā parinibbāyati .

296. Āviñchanachiddan ti aṅguliṃ ava pavesetvā añchati ākaḍḍhati ettha , etenāti vā āviñchanaṃ . Avapubbo achidhātu , upasaggaakārassa dīghaṃ katvā , dhātuakārassa ca ikāraṃ katvā ‘‘ āviñchanan ’’ ti vuttaṃ , tameva chiddaṃ āviñchanachiddaṃ . Āviñchanarajjun ti kavāṭacchidde ava pavesetvā añchati ākaḍḍhati imāyāti āviñchanā , sāyeva rajjūti āviñchanarajju . Kāci rajju na na vaṭṭatīti yojanā . Atha vā na vaṭṭati na hoti , vaṭṭatiyevāti yojanā . 296. Āviñchanacchiddan ti yattha aṅguliṃ pavesetvā dvāraṃ ākaḍḍhantā dvārabāhaṃ phusāpenti , tassetaṃ adhivacanaṃ . Āviñchanarajjun ti kavāṭeyeva chiddaṃ katvā tattha pavesetvā yena rajjukena kaḍḍhantā dvāraṃ phusāpenti , taṃ āviñchanarajjukaṃ . Senāsanaparibhoge akappiyacammaṃ nāma natthītiM3.395 dassanatthaṃ ‘‘ sacepi dīpinaṅguṭṭhena katā hoti , vaṭṭatiyevā ’’ ti vuttaṃ . 296. Āviñchanachiddan ti yattha aṅguliṃ vā rajjusaṅkhalikādiṃ vā pavesetvā kavāṭaṃ ākaḍḍhantā dvārabāhaṃ phusāpenti , tassetaṃ adhivacanaṃ . Senāsanaparibhoge akappiyaṃ nāma natthīti dassanatthaṃ ‘‘ sacepi dīpinaṅguṭṭhenā ’’ tiādi vuttaṃ .

Tīṇi tālānīti ettha tālasaddo kuñcikāpariyāyoti āha ‘‘ tisso kuñcikāyo ’’ ti . Iminā tālasaddassa rukkhatūriyavisese nivatteti .

Yaṃ yan ti upakaraṇaṃ . Tassāti yantakassa .

Vedikāvātapānan ti vātaṃ pivati anenāti vātapānaṃ , vedikāya kataṃ vātapānaṃ vedikāvātapānaṃ . Cetiye vedikāsadisan ti vātapānabāhāsu cetiye vedikāya viya paṭṭikādīhi dassetvā kataṃ . Cetiye vedikāsadisan ti vātapānadāruṃ vā jālaṃ vā aṭṭhapetvā dāruṭṭhāne cetiye vedikāya paṭṭādīni viya iṭṭhakādīhi uddhaṃ , tiriyañca paṭṭikādayo dassetvā catuchiddayuttaṃ kataṃ .

Thambhakavātapānaṃ nāma tiriyaṃ dārūni adatvā ujukaṃ ṭhitehi eva veṇusalākādīhi kataṃ . Thambhakavātapānaṃ nāma tiriyaṃ dārūni adatvā uddhaṃ ṭhapitadārūhi eva kataṃ .

Cakkalikan ti ettha cakkākārena alati pavattatīti cakkalaṃ , coḷakapādapuñjanaṃ . Tena bandhitabbanti cakkalikan ti dassento āhaM0.469 ‘‘ coḷakapādapuñjanaṃ bandhitun ’’ ti . Coḷakapādapuñchanaṃ bandhitun ti vātapānappamāṇena pādapuñchanasadisaṃ coḷakādinā bandhitvā vagguliādippavesananivāraṇatthaṃ , kathetunti attho .

‘‘ Vātapānappamāṇena bhisiṃ katvā ’’ ti iminā vātapānapamāṇena katā bhisi vātapānabhisīti vacanatthaṃ dasseti .

Miḍḍhakan ti mañcākārena kaṭṭhamattikādīhi katavedikākāraṃ .

297.‘‘ Uccakampi āsandikan ’’ ti vacanato vaṭṭatīti veditabboti sambandho . EkatobhāgenaV2.115 dīghapīṭhaṃ aṭṭhaṅgulapādakameva vaṭṭatīti yojanā . Tato adhikaṃ na vaṭṭatīti adhippāyo . Pamāṇātikkantopīti pisaddo pamāṇayutto pana pagevāti dasseti . 297. Caturassapīṭhan ti samacaturassaṃ . Aṭṭhaṅgulapādakaṃ vaṭṭatīti aṭṭhaṅgulapādakameva vaṭṭati . Pamāṇātikkantopi vaṭṭatīti samacaturassameva sandhāya vuttaṃ . Āyatacaturassā pana sattaṅgapañcaṅgāpi uccapādā na vaṭṭanti .

Sattaṅgoti tīsu disāsu apassayo , cattāro pādāti satta aṅgāni etassāti sattaṅgo . Ayampīti pisaddo āsandikaṃ apekkhati .

Eḷakapādapīṭhaṃ nāma vuccatīti sambandho . Eḷakassa pādo viya pādo etthāti eḷakapādaṃ , tameva pīṭhaṃ eḷakapādapīṭhaṃ . Āmalakavaṇṇikapīṭhan ti āmalakāya vaṇṇo saṇṭhāno āmalakavaṇṇo , tena yojitaṃ āmalakavaṇṇikaṃ , tadeva pīṭhaṃ āmalakavaṇṇikapīṭhaṃ . ‘‘ Ākārenā ’’ ti iminā vaṇṇasaddassa saṇṭhānatthaṃ dasseti . Imānīti pīṭhāni . Etthāti pīṭhe .

Vetteheva caturassādiākārena kataṃ bhaddapīṭhanti āha ‘‘ vettamayaṃ pīṭhan ’’ ti .

Dārupaṭṭikāya uparīti aṭaniākārena ṭhitadārupaṭalassa heṭṭhā uddhaṃ pādaṃ katvā . Pavesanakālañhi sandhāya ‘‘ uparī ’’ ti vuttaṃ . Eḷakassa pacchimapādadvayaṃ viya vaṅkākārena ṭhitattā panetaṃ ‘‘ eḷakapādapīṭhan ’’ ti vuttaṃ .

Muñcapabbajamayan ti muñjena ca pabbajena ca kataṃ .

Manussānan ti vaḍḍhakīmanussānaṃ .

Chavisaṃrakkhanatthāyāti chaviyā vināsanato suṭṭhu rakkhanatthāya .

Simbalirukkhādīnan tiādisaddena tūlanibbattake sabbarukkhe saṅgaṇhāti . Khīravalliādīnan tiādisaddena tūlanibbattakā sabbā latāyo saṅgaṇhāti . Poṭakītiṇādīnan tiādisaddena tūlanibbattakā sabbā tiṇajātiyo saṅgaṇhāti . Tīhīti rukkhalatāpoṭakīhi . Nanu bhūtagāmānaṃ anekattā etehi tīhi mutto bhūtagāmo atthi , kasmā pana sabbabhūtagāmā saṅgahitā hontīti āha ‘‘ rukkhavallitiṇajātiyo hī ’’ tiādi . Tattha hi yasmā natthi , tasmā saṅgahitā hontīti yojanā . Tasmāti yasmā natthi , tasmā . Sabbampi etaṃ tūlanti yojanā .

Bibbohane lomampi vaṭṭatīti sambandho . Lomampīti pisaddena tūlaṃ apekkhati .

Yaṃkiñci pupphan ti sabbaṃ pupphaṃ .

Pattaṃ pāpuṇitvā suddhaṃ tamālapattameva na vaṭṭati , avasesaṃM0.470 sabbaṃ pattaṃ suddhampi vaṭṭatīti adhippāyo . 297. Poṭakitūlan tiV3.361 erakatiṇatūlaṃ . Poṭakigahaṇañcettha tiṇajātīnaṃ nidassanamattanti āha ‘‘ yesaṃ kesañci tiṇajātikānan ’’ ti .

Pañcavidhan ti uṇṇacoḷavākatiṇapaṇṇavasena pañcapakāraṃ . Pañcavidhaṃ uṇṇāditūlampi vaṭṭatīti etthāpi ‘‘ bimbohane ’’ ti ānetvā sambandhitabbaṃ . ‘‘ Tūlapūritaṃ bhisiṃ apassayituṃ na vaṭṭatī ’’ ti keci vadanti , vaṭṭatīti apare .

‘‘ Upaḍḍhakāyapamāṇānī ’’ ti iminā addhakāyikānīti ettha addhassa kāyassa pamāṇena katāni addhakāyikānīti atthaṃ dasseti . Yesu bibbohanesu kaṭito paṭṭhāya yāva sīsaṃ upadahanti , tāni bibbohanāni addhakāyikāni nāmāti yojanā . Upadahantīti ṭhapenti . UpadahantītiM2.238 ṭhapenti .

Yassāti bibbohanassa . Vitthārato muṭṭhiratanaṃ hotīti sambandho . Iminā yattha saha gīvāya sakalaṃ sīsaṃ ṭhapetuṃ sakkā , tassa muṭṭhiratanaṃ vitthārapamāṇanti dasseti . ‘‘ Tīsu kaṇṇesu dvinnaṃ kaṇṇānan ’’ ti idaṃ bibbohanassa ubhosu antesu ṭhapetabbacoḷapamāṇaṃ sandhāya vuttaṃ . Idaṃ pana bibbohanassa ubhosu antesu ṭhapitacoḷassa koṭiyā koṭiṃ āhacca dviguṇaṃ kataṃ tikaṇṇaṃ hoti , tesu tīsu kaṇṇesu dvinnaṃ kaṇṇānamantaraṃ vidatthi caturaṅgulaṃ hoti , majjhaṭṭhānaṃ koṭito koṭimāhacca muṭṭhiratanaṃ hoti , idaṃ pana bibbohanaṃ tikaṇṇaṃ hoti . Vaṭṭaṃ vā caturassādiṃ vā katvā sibbitaṃV2.116 yathā koṭito koṭi vitthārato puthulaṭṭhānaṃ muṭṭhiratanaṃ hoti , evaṃ sibbitabbaṃ . Ito adhikaṃ na vaṭṭati , ūnaṃ pana vaṭṭatiyeva . Sīsappamāṇan ti yattha galavāṭakato paṭṭhāya sabbasīsaṃ upadahanti , taṃ sīsappamāṇaṃ . Tañca ukkaṭṭhaparicchedato tiriyaṃ muṭṭhiratanaṃ hotīti dassetuṃ ‘‘ yassa vitthārato tīsu kaṇṇesū ’’ tiādimāha . Majjhaṭṭhānaṃ muṭṭhiratanaṃ hotīti bimbohanassa majjhaṭṭhānaṃ tiriyato muṭṭhiratanappamāṇaṃ hoti . Sīsappamāṇaṃ nāma yattha gīvāya saha sakalaṃ sīsaṃ ṭhapetuṃ sakkā , tassa ca muṭṭhiratanaṃ vitthārappamāṇanti dassento ‘‘ vitthārato ’’ tiādimāha . Idañca bimbohanassa ubhosu antesu ṭhapetabbacoḷappamāṇadassanaṃ . Tassa vasena bimbohanassa vitthārappamāṇaṃ paricchijjati , taṃ vaṭṭaṃ vā caturassaṃ vā katvā sibbitaṃ yathā koṭito koṭi vitthārato puthulaṭṭhānaṃ muṭṭhiratanappamāṇaṃ hoti , evaṃ sibbitabbaṃ . Ito adhikaṃ na vaṭṭati , taṃ pana antesu ṭhapitacoḷaṃ koṭiyā koṭiṃ āhacca diguṇaṃ kataṃ tikaṇṇaṃ hoti . Tesu tīsu kaṇṇesu dvinnaṃ kaṇṇānamantaraṃ vidatthicaturaṅgulaṃ hoti , majjhaṭṭhānaṃ koṭito koṭiṃ āhacca muṭṭhiratanaṃ hoti , idamassa ukkaṭṭhappamāṇaṃ . Tenāha ‘‘ tīsu kaṇṇesū ’’ tiādi .

Sīsūpadhānan ti sīsaṃ upadahanti ṭhapenti etthāti sīsūpadhānaṃ . Bibbohanānīti visesena , visesaṃ vā sukhaṃ vahantīti bibbohanāni .

Uparīti bibbohanānaṃ upari .

Yāni pana kappiyatūlāni santīti yojanā . Mahantampīti pisaddo khuddakaṃ pana pagevāti dasseti .

Vinayadharaupatissatthero pana āhāti sambandho . ‘‘ Vinayadhara ’’ iti padena phussadevattherato visesaṃ dasseti . Akappiyatūlaṃ vāti bhisiyaṃ akappiyatūlaṃ vā . Bibbohane hi akappiyatūlaṃ nāma natthi .

Pañcabhisiyoti ettha vākyabhāvañca asamāhāradigubhāvañca paṭikkhipanto āha ‘‘ pañcahi uṇṇādīhi pūritā bhisiyo ’’ ti . Iminā pañcahi uṇṇādīhi pūritā bhisiyo pañcabhisiyoti vacanatthaṃ dasseti . Atthato pana vākyampi asamāhāradigupi yujjateva . Kasmā pañcagaṇanā hotītiM0.471 āha ‘‘ tūlagaṇanāya hī ’’ tiādi . Hi yasmā tūlagaṇanāya etāsaṃ gaṇanā vuttā , tasmā pañcabhisiyo hontīti yojanā .

Tatthāti uṇṇādīsu pañcasu . Uṇṇaggahaṇena gahitanti sambandho .

Kambalamevāti uṇṇāmayaṃ kambalameva . Uṇṇāya , uṇṇaṃ vā pakkhipitvā katā bhisi uṇṇābhisi . ‘‘ Kambalameva … pe … uṇṇabhisisaṅkhyameva gacchatī ’’ ti sāmaññato vuttattā gonakādiakappiyampi uṇṇamayattharaṇaṃ bhisiyaṃ pakkhipitvā sayituṃ vaṭṭatīti daṭṭhabbaṃ .

Eseva nayo coḷabhisi ādīsu .

Pamāṇaniyamoti ettakā pamāṇāti pamāṇassa niyamo . Mañce attharitabbā bhisi mañcabhisi . Etāsan ti mañcabhisiādīnaṃ .

Yaṃ etaṃ tūlanti yojanā . Sūrakepīti cammamayabhisiyampi . Masūraketi cammamayabhisiyaṃ . Masūraketi cammamayabhisiyaṃ . Cammamayaṃ pana bimbohanaṃ tūlapuṇṇampi na vaṭṭati .

Etenāti kurundiyaṃ vuttavacanena siddhaṃ hotīti sambandho .

Mañcabhisin ti mañce attharitabbaṃ bhisiṃ . ‘‘ Attharaṇatthāya saṃharantīti yujjatī ’’ ti iminā ‘‘ attharantī ’’ ti ettha kāriyūpacārena attho gahetabboti dasseti . Attharaṇāya hi saṃharaṇaṃ kāraṇaṃ nāma , attharaṇaṃ kāriyaṃ nāma .

Uparīti bhisichaviyā upari . Phusitānīti bindūni . Phusitāni dātun ti saññākaraṇatthaṃ bindūni dātuṃ .

Bhittikamman ti bhittiyaṃ nānāvaṇṇehi rājikaraṇaṃ viya kattabbaṃ kammaṃ .

298.‘‘ Ikkāsan ’’ ti nāmaṃ niyyāsasilesānaṃ nāmanti āha ‘‘ rukkhaniyyāsaṃ vā silesaṃ vā ’’ ti . 298. Na nibandhatīti anibandhanīyo , na allīyatīti attho . 298. Anibandhanīyo alaggo . Paṭibāhetvāti maṭṭhaṃ katvā . ‘‘ Setavaṇṇādīnaṃ yathāsaṅkhyaṃ ikkāsādayo bandhanatthaṃ vuttā ’’ ti likhitaṃ . 298. Pāḷiyaṃ na nipatatīti na allīyati . Paṭibāhetvāti ghaṃsitvā . Na nibandhatīti anibandhanīyo , na lagganakoti attho .

Paṭibāhetvāti maṭṭhaṃ katvā .

‘‘ Kuṇḍakamissakamattikan ’’ ti iminā kuṇḍakena missakā mattikā kuṇḍakamattikāti vacanatthaṃ dasseti .

Sāsapapiṭṭhan ti sāsapacuṇṇaṃ .

‘‘ Bindu binduV2.117 hutvā ’’ ti iminā accussannaṃ hotīti ettha kāraṇūpacāraṃ dasseti . Accussannañhi kāraṇaṃ hoti ,‘‘ bindu bindu hutvā ’’ ti ṭhānaṃ kāriyaṃ hoti .

‘‘ Puñjitun ’’ ti sodhetuṃ .

Gaṇḍuppādagūthamattikan ti mahilatāya gūthamayaṃ mattikaṃ . Iminā laṇḍamattikan ti ettha laṇḍasaddo gūthapariyāyoti dasseti .

299. Na bhikkhave paṭibhānacittan ti ettha ‘‘ itthirūpakaṃ purisarūpakan ’’ ti pāḷiyaṃ vuttattā kiṃ itthipurisarūpameva na vaṭṭatīti āha ‘‘ na kevalan ’’ tiādi . Tiracchānarūpampi kātuṃ vā ‘‘ karohī ’’ ti vattuṃ vā naM0.472 vaṭṭatīti sambandho . Dvārapālan ti dvārapālarūpaṃ . 299.‘‘ Karohī ’’ ti vattumpi na labbhatīti āṇattiyā eva paṭikkhittattā dvārapālaṃ ‘‘ kiṃ na karosī ’’ tiādinā pariyāyena vattuṃ vaṭṭati . Jātakapakaraṇan ti jātakapaṭisaṃyuttaṃ itthipurisādi yaṃ kiñci rūpaṃ adhippetaṃ . ‘‘ Parehi kārāpetun ’’ ti vuttattā buddharūpampi sayaṃ kātuṃ na labhati .

Pasādanīyānīti pasādetabbāni , pasādetuṃ arahānīti attho . Pāḷiyaṃ pañcapaṭikan ti jātiādipañcappakāravaṇṇamaṭṭhaṃ .

300. Ekaṅgaṇāti avihāraṭṭhānena samānabhūmibhāgā . 300. UpacāroM2.239V2.227 na hotīti gabbhassa bahi samantā anuparigamanassa okāso nappahoti .

Muṇḍacchedanagabbhoti muṇḍena chādetabbo gabbho .

Tatthāti vijjhitabbarukkhe . ‘‘ Katan ’’ ti iminā kulaṅkapādakan ti ettha ṇikapaccayassa atthaṃ dasseti . Taṃ āharimaṃ bhittipādaṃ patiṭṭhāpetunti sambandho .

Vassaparittāṇatthan ti vassodakaparittāṇatthaṃ .

‘‘ Madditamattikan ’’ ti iminā uddasudhan ti ettha sudhāsaddassa lepanasudhaṃ dasseti , bhojanasudhaṃ nivatteti . 300. Rukkhaṃ vijjhitvāti rukkhadāruṃ vijjhitvā . Khāṇuke ākoṭetvāti dve dve khāṇuke ākoṭetvā . Taṃ āharimaṃ bhittipādan ti vuttanayena khāṇuke ākoṭetvā kataṃyeva sandhāya vuttaṃ . Bhūmiyaṃ patiṭṭhāpetun ti mūlena bhūmiyaṃ patiṭṭhāpetvā bhittipādassa upatthambhanavasena ussāpetvā khāṇukehi bhittipādaṃ ussāpetvā ṭhapetunti adhippāyo . Rukkhaṃ vijjhitvāti tacchitasāradāruṃ aggasamīpe vijjhitvā . Katvāti chidde katvā . Kappakataṃ viya sārakhāṇuke ākoṭetvā evaṃ katameva ‘‘ āharimaṃ bhittipādan ’’ ti vuttaṃ . Upatthambhanatthaṃ bhūmiyaṃ patiṭṭhāpetun ti jiṇṇabhittipādena bahi samānabhāraṃ khāṇukappasīsena ussāpetvā mūlena bhūmiyaṃ patiṭṭhāpetuṃ .

Pamukhan ti vihārassa pamukhaṃ . Yan ti padesaṃ , hanantīti sambandho . Tassa katapadesassāti yojanā . ‘‘ Paghānan ’’ tipi vuccatīti dīghavasena ‘‘ paghānan ’’ tipi vuccati . Iminā purimapāṭhe rassabhāvaṃ dīpeti . Parittāṇatthan ti ullittāvalittakuṭiyā ovassanaṭṭhānassa parittāṇatthaṃ . Kiṭikan ti tālapaṇṇādīhi katapadalaṃ .

‘‘ Pakuṭṭan ’’ tipi pāṭhoti sasaṃyogavasena ‘‘ pakuṭṭan ’’ tipi pāṭho . Iminā purimapāṭhe nisaṃyogabhāvaṃ dasseti . Madditamattikan ti ovassanachiddassa pidahanatthaṃ vuttaṃ .

Vaṃsan ti veḷuṃ . Tatoti vaṃsato . ‘‘ Osāretvā katan ’’ ti iminā osāretvā kataṃ osārakan ti vacanatthaṃ dasseti . ‘‘ Chadanapamukhan ’’ ti iminā ṇikapaccayassa sarūpaṃ dasseti .

Cakkalayuttoti cakkalena yutto . Ubhato kuṭṭaṃ nīharitvā katapadesassāti yathā antodvārasamīpeM3.396 nisinnehi ujukaṃ bahi oloketuṃ na sakkā hoti , evaṃ ubhohi passehi kuṭṭaṃ nīharitvā abhimukhe bhittiṃ upaṭṭhapetvā katapadesassa . Ubhatokuṭṭaṃ nīharitvā katapadesassāti yathā bahi ṭhitā ujukaṃ anto nisinne na passanti , evaṃ dvārābhimukhaṃ pidahanavasena bhittiñca aññato dvārañca yojetvā kataṭṭhānaṃ vadati .

Samantā pariyāgāroti samantato āviddhapamukhaṃ . 300. Pakuṭṭaṃ samantato āviddhapamukhaṃ . Samantā pariyāgāroti samantato āviddhapamukhaṃ .

Vaṃsaṃ datvāti purisappamāṇe pāde nikhaṇitvā tesaṃ upari piṭṭhivaṃsasadisaṃ passavaṃsaṃ ṭhapetvā osāretvā . Ekaṃ daṇḍakoṭiṃ atiuccāya vihārabhittikoṭiyā ekaṃ koṭiṃ nīce vaṃsapiṭṭhiyaṃ ṭhapanavasena daṇḍake pasāretvā .

Ugghāṭanakiṭikan ti daṇḍehi ukkhipitvā ṭhapanakapadarakiṭikaṃ . Cakkalayutto kiṭikoti kavāṭaṃ viya vivaraṇathakanasukhatthaṃ cakkalabandhakiṭikaṃ . Pāḷiyaṃ ugghāṭanakiṭikan ti āpaṇādīsu anatthikakāle ukkhipitvā , upari ca bandhitvā pacchā otaraṇakiṭikaṃ , kappasīsehi vā upatthambhanīhi ukkhipitvā pacchā otaraṇakiṭikampi .

301. Pānīyadānabhājanan ti pānīyaṃ deti anenāti pānīyadānaṃ , tameva bhājanaṃ pānīyadānabhājanaṃ . 301. Pānīyaṃ otappatīti pānīyabhājanesu ṭhapitapānīyaṃ ātapena santappati .

‘‘ Uḷuṅko ca thālakañcā ’’ ti iminā dve pānīyasaṅkhassa anulomānīti yojanā .

303. Dvārathakanakan ti dvāraṃ thaketi anenāti dvārathakanakaṃ . Gāmadvāresu dvārathakanakaṃ viya cakkalayuttaṃ dvārathakanakanti yojanā . 303. Sudhālepoti sudhāmattikālepo . 303. Tayo vāṭeti tayo parikkhepe . Veḷuvāṭan ti sabbaṃ dāruparikkhepaṃ saṅgaṇhāti . Kaṇṭakavāṭan ti sabbasākhāparikkhepaṃ .

305. AssatarirathātiV2.118 assānaṃ visesena , atisayena vāti assataro , atha vā pakatiasse tarati atikkamatīti assataro , so etesu rathesu yujjitabboti assatarī , teyeva rathāti assatarirathāti dassento āha ‘‘ assatarayuttā rathā assatarirathā ’’ ti . Tattha ‘‘ assatarayuttā ’’ ti iminā ‘‘ assatarī ’’ ti padassa assatthitaddhitaṃ dasseti . 305. Amanussāti adhigatavisesā devatā . Tathā hi tā seṭṭhissa bhāvinisampattiṃ paccakkhato sampassamānā ‘‘ ayaṃ mahāseṭṭhi ‘ buddhupaṭṭhānaṃ gamissāmī ’ ti nikkhanto paṭhamadassaneneva sotāpattiphale patiṭṭhāya tiṇṇaṃ ratanānaṃ aggupaṭṭhāko hutvā asadisaṃ saṅghārāmaṃ katvā cātuddisassa ariyasaṅghassa anāvaṭadvāro bhavissati , na yuttamassa dvāraṃ pidahitun ’’ ti cintetvā dvāraṃ vivariṃsu . Antaradhāyīti rājagahaṃ kira ākiṇṇamanussaṃ , antonagare nava koṭiyo bahinagare navāti taṃ upanissāya aṭṭhārasa manussakoṭiyo vasanti . Avelāya matamanusse bahi nīharituṃ asakkontā aṭṭālake ṭhatvā bahidvāre khipanti . Mahāseṭṭhi nagarato bahi nikkhantamattova allasarīraṃ pādena akkami , aparampi piṭṭhipādena pahari , makkhikā uppatitvā pakiriṃsu , duggandho nāsāpuṭaṃ abhihani , buddhappasādo tanuttaṃ gato . Tenassa āloko antaradhāyi andhakāro pāturahosi pītivegassa tanubhāve taṃsamuṭṭhitarūpānaṃ paridubbalabhāvatoM3.398 . Saddamanussāvesīti ‘‘ seṭṭhissa ussāhaṃ janessāmī ’’ ti suvaṇṇakiṅkiṇikaṃ ghaṭṭento viya madhurassarena saddaṃ anussāvesi . Sataṃ kaññāsahassānīti purimapadānipi imināva sahassa-padena saddhiṃ sambandhitabbāni . Yatheva hi sataṃ kaññāsahassāni , evaṃ sataṃ sahassāni hatthī , sataṃ sahassāni assā , sataṃ sahassāni rathāti ayamettha attho , iti ekekaṃ satasahassaṃ dīpitaṃ hoti . Padavītihārassāti padaṃ vītiharati etthāti padavītihāro . So dutavilambitaṃ akatvā samagamane dvinnaṃ padānaṃ antare muṭṭhiratanamattaṃ . Kalaṃ nāgghanti soḷasin ti taṃ ekaṃ padavītihāraṃ soḷasa bhāge katvā tato eko koṭṭhāso puna soḷasadhā , tato eko soḷasadhāti evaṃ soḷasa vāre soḷasadhā bhinnassa eko koṭṭhāso soḷasī kalā nāma , taṃ soḷasiṃ kalaṃ etāni cattāri satasahassāni na agghanti . Idaṃ vuttaṃ hoti – sataṃ hatthisahassāni sataṃ assasahassāni sataṃ rathasahassāni sataṃ kaññāsahassāni , tā ca kho āmukkamaṇikuṇḍalā sakalajambudīparājadhītarovāti imasmā ettakā lābhā vihāraṃ gacchantassa tasmiṃ soḷasikalāsaṅkhāte padese laṅghanasādhanavasena pavattacetanāva uttaritarāti . Padaṃ vā vītiharati etenāti padavītihāro , tathāpavattā kusalacetanā , tassā phalaṃ soḷasadhā katvāti ca vadanti . Idaṃ pana vihāragamanaṃ kassa vasena gahitanti ? Vihāraṃ gantvā anantarāyena sotāpattiphale patiṭṭhahantassa vasena gahitaṃ . ‘‘ Gandhamālādīhi pūjaṃ karissāmi , cetiyaṃ vandissāmi , dhammaṃ sossāmi ,V3.364 dīpapūjaṃ karissāmi , saṅghaṃ nimantetvā dānaṃ dassāmi , sikkhāpadesu vā saraṇesu vā patiṭṭhahissāmī ’’ ti gacchatopi vasena vaṭṭatiyeva . Andhakāro antaradhāyīti so kira cintesi ‘‘ ahaṃ ekakoti saññaṃ karomi , amanussā ca me anugāmino sahāyā atthi , kasmā bhāyāmī ’’ ti sūro ahosi . Athassa balavā buddhappasādo udapādi , tasmā andhakāro antaradhāyi . Sesavāresupi eseva nayo . Āloko pāturahosīti purimabuddhesu cirakālaparicayasambhūtassa balavato pasādassa vasena uppannāya uḷārāya buddhārammaṇāya pītiyā samuṭṭhāpitoM3.399 vipassanobhāsasadiso sātisayo cittapaccayautusamuṭṭhāno āloko pāturahosi . Devatāhi katotipi vadanti , purimoyevettha yuttataro . Ehi sudattāti so kira seṭṭhi gacchamānova cintesi ‘‘ imasmiṃ loke bahū pūraṇakassapādayo titthiyā ‘ mayaṃ buddhā , mayaṃ buddhā ’ ti vadanti , kathaṃ nu kho ahaṃ satthu buddhabhāvaṃ jāneyyan ’’ ti . Athassa etadahosi ‘‘ mayhaṃ guṇavasena uppannaṃ nāmaṃ mahājano jānāti , kuladattiyaṃ pana me nāmaṃ aññatra mayā na koci jānāti , sace buddho bhavissati , kuladattikanāmena maṃ ālapissatī ’’ ti . Satthā tassa cittaṃ ñatvā evamāha . 305. Āsatti taṇhā . 305. Āloko antaradhāyīti yo buddhārammaṇāya pītiyā ānubhāvena mahanto obhāso ahosi , yena cassa padīpasahassena viya vigatandhakāro maggo ahosi , so bahinagare chavasarīrasamākulaṃ duggandhaṃ bībhacchaṃ āmakasusānaṃ pattassa bhayena pītivege mandībhūte antaradhāyi . SataṃM2.240 hatthīti gāthāya hatthino satasahassānīti evaṃ paccekaṃ sahassa-saddena yojetvā attho ñātabbo . Padavītihārassāti ‘‘ buddhaṃ vandissāmī ’’ ti ratanattayaṃ uddissa gacchato ekapadavītihārassaV2.228 , tappaccayakusalaphalassāti attho . Tassa soḷasamo bhāgo kalaṃ nāma , taṃ soḷasiṃ kalaṃ yathāvuttā hatthiādayo sabbe nāgghanti nārahanti , nidassanamattañcetaṃ . Anekasatasahassabhāgampi nāgghanti . Andhakāro antaradhāyīti puna balavapītiyā āloke samuppanne antaradhāyi .

Āmuttamaṇikuṇḍalāti padassa ‘‘ sataṃ kaññāM0.473 sahassānī ’’ ti padena sambandhitabbattā vuttaṃ ‘‘ āmuttamaṇikuṇḍalānī ’’ ti . Iminā nikārassa ākāro hotīti dasseti . Kaṇṇesu āmuttaṃ maṇikuṇḍalaṃ etāsanti āmuttamaṇikuṇḍalā kaññāyo . Parinibbutoti kilesaparinibbānena parinibbuto .

Khandhaparinibbānena parinibbutoti atthaṃ paṭikkhipanto āha ‘‘ kilesaparinibbānena parinibbuto ’’ ti . Āsattiyoti rūpādīsu āsañjanaṭṭhena āsattiyo , taṇhāyo .

Sītibhūtoti ettha kilesātapānaṃ abhāveneva sītibhūto , na aññesanti āha ‘‘ kilesātapābhāvenā ’’ ti . Santin ti kilesavūpasamaṃ .

‘‘ Kilesūpadhiabhāvenā ’’ ti iminā nirupadhīti ettha khandhūpadhiabhisaṅkhārūpadhiabhāvenāti atthaṃ paṭikkhipati . Pappuyyāti aggamaggena patvā .

Āsattiyoti ettha punappunaṃ visayesu , bhavesu vā sañjantīti āsattiyoti dassento āha ‘‘ rūpādīsū ’’ tiādi . Patthanāyoti taṇhāyo . Iminā āsattīnaṃ sarūpaṃ dasseti . ‘‘ Chinditvā ’’ ti iminā chetvāti ettha chedhātuyā chedanatthaṃ dasseti . Sesamettha pāḷianusāreneva veditabbaṃ . Yañcettha anuttānamatthaṃ , taṃ aṭṭhakathāyaṃ vuttameva . Āsattiyoti taṇhāyo .

Vineyyahadaye daran ti ettha ‘‘ vineyyā ’’ ti padassa tvāpaccayantabhāvañca hadayasaddassa cittavācakabhāvañca darathasarūpañca dassento āha ‘‘ citte kilesadarathaṃ vinetvā ’’ ti . Tattha ‘‘ citte ’’ ti iminā hadayasaddassatthaṃ dasseti ,‘‘ kilesa ’’ iti padena darathasarūpaṃ ,‘‘ vinetvā ’’ ti iminā tvāpaccayantabhāvaṃ dasseti .

Vayakaraṇan ti paribbayamūlaṃ . Tañhi vayaṃ kariyati anenāti vayakaraṇanti vuccati . Iminā vayassa karaṇaṃ vayāyikaṃ , karaṇatthe āyikapaccayo , vayāyikameva veyyāyikan ti atthaṃ dasseti . Santiṃ adaraṃ . Vayakaraṇan ti deyyadhammamūlaṃ navakammaṃ .

307. Ādeyyavācoti ettha ādiyitabbāti ādeyyā , sā vācā etassāti ādeyyavācoti dassento āha ‘‘ tassa vacanan ’’ tiādi . Tattha tassāti anāthapiṇḍikassa . 307. Ketun ti kayena gahetuṃ .

Sadhanāti saṃvijjamāna dhanā , attano vā dhanavanto .

Mandadhanāti appadhanā . Adāsīti anāthapiṇḍiko adāsi .

Itīti evaṃ , datvā katvāti sambandho . Soti anāthapiṇḍiko , agamāsīti sambandho .

KahāpaṇeM0.474 santharīti sambandho . Koṭiyā karaṇabhūtāya , ādhārabhūtāya vā . Paṭipātetvāti paṭihanāpetvāV2.119 .

Tattha tasmiṃ ṭhāne ye rukkhā vā yā pokkharaṇiyo vā tiṭṭhantīti yojanā . Tesan ti tāsaṃ rukkhapokkharaṇīnaṃ . Sāmaññañhi apekkhitvā pulliṅgavasena vuttaṃ . Parikkhepapamāṇan ti pariṇāhassa pamāṇaṃ .

Assāti anāthapiṇḍikassa .

Evaṃ bahudhanaṃ cajantassāpi gahapatinoti yojanā .

Koṭṭhakaṃ māpesīti ettha aññe koṭṭhake paṭikkhipanto āha ‘‘ dvārakoṭṭhakapāsādan ’’ ti .

Vihārādayoti ettha ādisaddena pāḷiyaṃ āgate pariveṇādayo cuddasa upakaraṇe saṅgaṇhāti .

Amhākaṃ bhagavato vihārakārāpanapasaṅgena sattannampi buddhānaṃ vihārakārāpanaṃ dassento āha ‘‘ vipassissā ’’ tiādi . Tattha vipassissa bhagavato vihāraṃ ( dī . ni . aṭṭha .2.12) kārāpesīti sambandho .

Tigāvutappamāṇaṃ bhūmiṃ suvaṇṇayaṭṭhisantharena kiṇitvā vihāraṃ kārāpesīti yojanā . Eseva nayo paratopi . Aṭṭhakarīsappamāṇā bhūmi usabhena dasausabhappamāṇā yaṭṭhiyā dvisatayaṭṭhippamāṇā hotīti daṭṭhabbaṃ .

‘‘ Evaṃ anupubbena parihāyantī ’’ ti vatvā sabbajanaṃ saṃvejento āha ‘‘ sampattiyo hī ’’ tiādi . Tattha yasmā sampattiyo parihāyanti , tasmā alameva sabbasampattīsu virajjituṃ , alaṃ eva sabbasampattīhi vimuccitunti yojanā . ‘‘ Sabbasampattīsū ’’ ti padañhi ‘‘ vimuccitun ’’ ti padena vibhattipariṇāmaṃ katvā sambandhitabbaṃ .

308. Khaṇḍaphullasaddānaṃ adhikaraṇabhāvaṃ dassento āha ‘‘ khaṇḍanti chinnokāso . Phullanti phalitokāso ’’ ti . Tattha ‘‘ chinnokāso ’’ ti iminā khaṇḍati chijjati etthāti khaṇḍan ti vacanatthaṃ dasseti . 308. Citāti iṭṭhakāyo kabaḷena niddhamanavasena chinditvā katāti attho .

‘‘ Phalitokāso ’’ ti iminā phullati phalati etthāti phullan ti vacanatthaṃ dasseti .

Paṭisaṅkharissatīti ettha pāṭisaddassa pākatikatthabhāvaṃ , saṅkharissatisaddassa ca karadhātuyā nipphannabhāvaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ pākatikaṃ kariyatī ’’ ti .

310. TherotiM0.475 sāriputtatthero , āgacchatīti sambandho . 310-311. Dakkhiṇodakan ti aggato upanīyamānaṃ dakkhiṇodakaṃ . 310. ChabbaggiyānaṃM0.526 bhikkhūnaṃ antevāsikāti ettha vīsativassaṃ atikkamitvā chabbaggiyā uppannā . ‘‘ Ārādhayiṃsu me bhikkhū cittan ’’ ti ( ma . ni .1.225) vuttattā aññasmiṃ kāle sāvatthigamane uppannaṃ vatthuṃ idha āpattidassanatthaṃ āharitvā vuttanti yuttaṃ viya , vicāretvā gahetabbaṃ .

Idan ti gilānapaṭijagganādi . Assāti therassa . Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesīti ( jā . aṭṭha .1.1.36 tittirajātakavaṇṇanā ) tehi bhikkhūhi attano attano rucivasena aggāsanādirahānaṃ kathitakāle ‘‘ na , bhikkhave , mayhaṃ sāsane aggāsanādīni patvā khattiyakulā pabbajito pamāṇaṃ , na brāhmaṇakulā , na gahapatikulā pabbajito , na vinayadharo , na suttantiko , na ābhidhammiko , na paṭhamajjhānādilābhino , na sotāpannādayoV3.365 pamāṇaṃ , atha kho , bhikkhave , imasmiṃ sāsane yathāvuḍḍhaṃ abhivādanaṃ paccuṭṭhānaṃ añjalikammaṃ sāmīcikammaṃ kattabbaṃ , aggāsanaṃ aggodakaṃ aggapiṇḍo laddhabbo , idamettha pamāṇaṃ , tasmā vuḍḍhataro bhikkhu etesaṃ anucchaviko . Idāni kho pana , bhikkhave , sāriputto mayhaṃ aggasāvako anudhammacakkappavattakoM3.400 mamānantarasenāsanaṃ laddhuṃ arahati . So imaṃ rattiṃ senāsanaṃ alabhanto rukkhamūle vītināmesi . Tumhe idāneva evaṃ agāravā appatissā , gacchante gacchante kāle kinti katvā viharissathā ’’ ti vatvā atha nesaṃ ovādadānatthāya ‘‘ pubbe , bhikkhave , tiracchānagatāpi ‘ na kho panetaṃ amhākaṃ patirūpaṃ , yaṃ mayaṃ aññamaññaṃ agāravā appatissā asabhāgavuttino vihareyyāma , amhesu mahallakataraṃ jānitvā tassa abhivādanādīni karissāmā ’ ti sādhukaṃ vīmaṃsitvā ‘ ayaṃ mahallako ’ ti ñatvā tassa abhivādanādīni katvā devapathaṃ pūrayamānā gatā ’’ ti vatvā atītaṃ āharitvā dassetuṃ bhikkhū āmantesi .

Ye vuḍḍhamapacāyantīti jātivuḍḍho vayovuḍḍho guṇavuḍḍhoti tayo vuḍḍhā . Tesu jātisampanno jātivuḍḍho nāma , vaye ṭhito vayovuḍḍho nāma , guṇasampanno guṇavuḍḍho nāma . Tesu guṇasampanno vayovuḍḍho imasmiṃ ṭhāne vuḍḍhoti adhippeto . Apacāyantīti jeṭṭhāpacāyikakammena pūjenti . Dhammassa kovidāti jeṭṭhāpacāyanadhammassa kovidā kusalā . Diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve . Pāsaṃsāti pasaṃsārahā . Samparāye ca suggatīti samparetabbe imaṃ lokaṃ hitvā gantabbe paralokepi tesaṃ sugatiyeva hotīti attho . Ayaṃ panettha piṇḍattho – bhikkhave , khattiyā vā hontu brāhmaṇā vā vessā vā suddā vā gahaṭṭhā vā pabbajitā vā tiracchānagatā vā , ye keci sattā jeṭṭhāpacitikamme chekā kusalā guṇasampannānaṃ vayovuḍḍhānaṃ apacitiṃ karonti , te imasmiñca attabhāve jeṭṭhāpacitikārakāti pasaṃsaṃ vaṇṇanaṃ thomanaṃ labhanti , kāyassa ca bhedā sagge nibbattantīti .

Aggāsanādianujānanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā . Vuddhan ti vuddhataraṃ .

Aggāsanan tiādīsu aggasaddo paṭhamatthopi uttamatthopi yujjati . Tena vuttaṃ ‘‘ therāsanan ’’ tiādi .

Antarā satthīnan ti ettha antarāti bhummatthe nissakkavacanaṃ . Satthisaddo ca ūrusaṅkhāto pādavācakoti āha ‘‘ catunnaṃ pādānaṃ antare ’’ ti .

315. PatiṭṭhāpesītiV2.120 ettha kaṃ vayaṃ katvā patiṭṭhāpesīti āha ‘‘ aṭṭhārasakoṭipariccāgaṃ katvā ’’ ti .

Evan tiādi nigamanaṃ .

Issues

Select Version

(SP) Cūḷavagga-aṭṭhakathā

(SP) Cūḷavagga-aṭṭhakathā