1. Khuddānukhuddakasikkhāpadakathā
441. Pañcasatikakkhandhake
M0.542 ‘‘ cattāri … pe … khuddakānī ’’ ti evamādi vuttanti sambandho .
Pariyāyenāti kāraṇena .
441. Samūhaneyyāti ākaṅkhamāno samūhanatu , yadi icchati , samūhaneyyāti attho .
Kasmā pana ‘‘ samūhanathā ’’ ti ekaṃseneva avatvā ‘‘ ākaṅkhamāno samūhaneyyā ’’ ti vikappavacaneneva bhagavā ṭhapesīti ?
Mahākassapassa ñāṇabalassa diṭṭhattā .
Passati hi bhagavā ‘‘ samūhanathāti vuttepi saṅgītikāle kassapo na samūhanissatī ’’ ti , tasmā vikappeneva ṭhapesi .
Yadi asamūhananaṃ diṭṭhaṃ , tadeva ca icchitaṃ , atha kasmā bhagavā ‘‘ ākaṅkhamāno samūhanatū ’’ ti avocāti ?
Tathārūpapuggalajjhāsayavasena .
Santi hi keci khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni samādāya vattituṃ anicchantā , tesaṃ tathā avuccamāne bhagavati vighāto uppajjeyya , taṃ tesaṃ bhavissati dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya .
Tathā pana vutte tesaṃ vighāto na uppajjeyya , amhākamevāyaṃ doso , yato amhesuyeva keci samūhananaṃ na icchantītiM3.449 .
Keci ‘‘ sakalassa pana sāsanassa saṅghāyattabhāvakaraṇatthaṃ tathā vuttan ’’ ti vadanti .
Yaṃ kiñci satthārā sikkhāpadaṃ paññattaṃ , taṃ samaṇā sakyaputtiyā sirasā sampaṭicchitvā jīvitaṃ viya rakkhanti .
Tathā hi te ‘‘ khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni ākaṅkhamāno saṅgho samūhanatū ’’ ti vuttepi na samūhaniṃsu .
Aññadatthu purato viya tassa accayepi rakkhiṃsuyevāti satthu sāsanassa saṅghassa ca mahantabhāvadassanatthampi tathā vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Tathā hi āyasmā ānando aññepi vā bhikkhū ‘‘ katamaṃ pana , bhante , khuddakaṃ , katamaṃ anukhuddakan ’’ ti na pucchiṃsu samūhanajjhāsayasseva abhāvato , teneva ekasikkhāpadampi apariccajitvā sabbesaṃ anuggahetabbabhāvadassanatthaṃ ‘‘ cattāri pārājikāni ṭhapetvā avasesāni khuddānukhuddakānī ’’ tiādimāhaṃsu .
Evañhi vadantehi ‘‘ khuddānukhuddakā ime nāmā ’’ ti avinicchitattā sabbesaṃ anuggahetabbabhāvo dassito hoti .
441.‘‘ Ākaṅkhamāno … pe … samūhaneyyā ’’ ti idaṃ bhagavā mayā ‘‘ ākaṅkhamāno ’’ ti vuttattā ekasikkhāpadampi samūhanitabbaṃ apassantā , samūhane ca dosaṃ disvā dhammasaṅgahakā bhikkhū ‘‘ apaññattaṃ na paññāpessāma , paññattaṃ na samucchindissāmā ’’ tiādinā puna ‘‘ paññattisadisāya akuppāya kammavācāya sāvetvā samādāya vattissanti , tato yāva sāsanantaradhānā appaṭibāhiyāni sikkhāpadāni bhavissantī ’’ ti iminā adhippāyena avocāti daṭṭhabbaṃ .
Teneva mahātherāpi tatheva paṭipajjiṃsu .Dhūmakālikan ti ettha dhūmassa kālo dhūmakālo , dhūmassa uṭṭhitakāloti attho .
So etassatthīti dhūmakālikaṃ , sikkhāpadapaññattaṃ .
Iti imamatthaṃ dassento āha ‘‘ yāvā ’’ tiādi .
Gihigatānīti
V2.254 gihīsu gatāni .
Khattiyamahāsārādigihīhi ñātānīti attho .Citakadhūmakālo attano pavattipariyosānabhūto etassāti dhūmakālikaṃ .
443. Idan ti ‘‘ katamāni pana bhante khuddānukhuddakāni sikkhāpadānī ’’ ti apucchanaṃ .
‘‘ Tayā ’’ ti iminā idaṃ teti ettha tesaddassa ‘‘ tuyhaṃ , tavā ’’ ti atthe paṭikkhipati .
Āpattin ti dukkaṭāpattiṃ .
Hīti saccaṃ , yasmā vā .
Teti therā .
443. Bhagavatā oḷārike nimitte kayiramāneti vesāliṃ nissāya cāpāle cetiye viharantena bhagavatā –
‘‘ Ramaṇīyā , ānanda , vesālī , ramaṇīyaṃ udenacetiyaṃ , ramaṇīyaṃ gotamakacetiyaṃ , ramaṇīyaṃ sattambacetiyaṃ , ramaṇīyaṃ bahuputtacetiyaṃ , ramaṇīyaṃ sārandadacetiyaṃ , ramaṇīyaṃ cāpālacetiyaṃ .
Yassa kassaci , ānanda , cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā , so ākaṅkhamāno kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā .
Tathāgatassa kho pana , ānanda , cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā
V3.411 yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā , so ākaṅkhamāno , ānanda , tathāgato kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā ’’ ti ( dī . ni .2.166)–
Evaṃ oḷārike nimitte kayiramāne .
Mārena pariyuṭṭhitacittoti mārena ajjhotthaṭacitto .
Māro hi yassa sabbena sabbaṃ dvādasa vipallāsā appahīnā , tassa cittaṃ pariyuṭṭhāti .
Therassa ca cattāro vipallāsā appahīnā , tenassa māro cittaṃ pariyuṭṭhāsi .
So pana cittapariyuṭṭhānaṃ karonto kiṃ karotīti ?
Bheravaṃ rūpārammaṇaṃ vā dasseti , saddārammaṇaṃ vā sāveti , tato sattā taṃ disvā vā sutvā vā satiṃ vissajjetvā vivaṭamukhā honti , tesaṃ mukhena hatthaṃ pavesetvā hadayaṃ maddati , tato visaññāva hutvā tiṭṭhantiM3.451 .
Therassa panesa mukhena hatthaṃ pavesetuṃ kiṃ sakkhissati , bheravārammaṇaṃ pana dassesi , taṃ disvā thero nimittobhāsaṃ na paṭivijjhi .
443.‘‘ Vassikasāṭikaṃ akkamitvā ’’ ti vacanato bhagavato catutthacīvarampi atthīti siddhaṃ .
Tenevāha cīvarakkhandhake ‘‘ catutthaṃ cīvaraṃ pārupī ’’ ti .
443. OḷārikeM2.267 nimitte kariyamānepīti ‘‘ ākaṅkhamāno , ānanda , tathāgato kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā ’’ ti evaṃ thūlatare ‘‘ tiṭṭhatu , bhagavā , kappan ’’ ti yācanahetubhūte okāsanimitte kamme kariyamāne .
Mārena pariyuṭṭhitacittoti mārena āviṭṭhacitto .‘‘ Saṅgho … pe … na samucchindatī ’’ ti etaṃ vacanaṃ anussāvitanti yojanā .
‘‘ Desehi taṃ āvuso dukkaṭan ’’ ti idampi ca vuttanti sambandho .
Thero panāti ānandatthero pana āhāti sambandho .
Tatthāti apucchane .
Yathāti yenākārena .
Catūsu ṭhānesūti ‘‘ bhagavato vassikasāṭikaṃ akkamitvā sibbesī ’’ tiādīsu catūsu ṭhānesu .
Etthāti pañcasatikakkhandhake .
Iti pañcasatikakkhandhakavaṇṇanāya yojanā samattā .
Khuddānukhuddakasikkhāpadakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .