8. Adhikaraṇakathā
Adhikaraṇakathāvaṇṇanā
215. Virūpato vipariṇāmaṭṭhena cittaṃ dukkhaṃ vipaccatīti āha ‘‘ cittadukkhatthaṃ vohāro ’’ tiādi .
215. Vipaccatāyāti
V2.94 ettha vikārabhāvena patati pavattatīti vipaccaṃ , cittadukkhaṃ , tadeva vipaccatā , tadatthāyāti dassento āha ‘‘ cittadukkhatthan ’’ ti .
‘‘ Pharusavacanan ’’ ti iminā vohāra saddo vacanapariyāyoti dasseti .Yo tatthāti ettha tasaddassa visayaṃ dassento āha ‘‘ tesu anuvadantesū ’’ ti .
Yo upavādoti yojanā .
‘‘ Anuvadanā ’’ ti
M0.443 etaṃ padanti yojanā .
Ākāradassanan ti anuvadanassa ākāradassanaṃ , dassanahetu vā .‘‘ Punappunan ’’ ti iminā anusampavaṅkatāti ettha anusaddassa na upacchinnatthaṃ dasseti .
Tatthevāti anuvadane eva .
Sampavaṅkatāti sammā pakārena ninnaponapabbhāratā .
Upavadanāti codanā .
Abbhussahanatāti ettha atirekaṃ ussāhanatāti dassento āha ‘‘ kasmā ’’ tiādi .
Anubalappadānan ti ettha punappunaṃ balassa padānanti dassento āha ‘‘ purimavacanassā ’’ tiādi .
Kiccayatāti ettha ‘‘ mā paṇḍiccayan ’’ tiādīsu ( jā .2.22.1) viya byañjanavaḍḍhanavasena yakārāgamoti āha ‘‘ kiccameva kiccayan ’’ ti .
‘‘ Ubhayaṃpetaṃ saṅghasseva adhivacanan ’’ ti iminā kiccakaraṇīyasaddo kattuvācakoti dasseti , saṅgho hi karotīti vacanatthena kiccoti ca karaṇīyoti ca vuccati .
Tassa bhāvo , kiccayatā karaṇīyatāti vutte saṅghakammaṃyeva labbhati .
Tena vuttaṃ ‘‘ ubhayaṃpetaṃ saṅghakammasseva adhivacanan ’’ ti .
Yadi kammavācako bhaveyya ,‘‘ kattabbanti kiccaṃ , karaṇīyan ’’ ti vutteyeva saṅghakammassa labhanato tāpaccayo svattho bhaveyya .
Evañhi sati kiccayassa bhāvo kiccayatā karaṇīyassa bhāvo karaṇīyatāti vacanattho na kattabbo bhaveyya , kato ca , tasmā na kammavācakoti daṭṭhabbaṃ .
Tassevāti saṅghakammasseva .
Tatthevāti anuvadane .
Tatthāti apalokanādīsu catūsu kammesu .
Sīmaṭṭhakasaṅghan ti ‘‘ upacārasīmādīsu ṭhitaṃ saṅghaṃ .
Sodhetvāti ettha sodhanaṃ nāma sīmaṭṭhakasaṅghassa hatthapāsanayanaṃ , chandārahānaṃ chandassa āharaṇaṃ , sīmato bahikaraṇaṃ .
Tamevatthaṃ ekadesato dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ chandārahānaṃ chandaṃ āharitvā ’’ ti .
Apaloketi āpucchati anenāti apalokanaṃ , taṃyeva kammaṃ apalokanakammaṃ .
Vuttanayenevāti ‘‘ sīmaṭṭhakasaṅghaṃ sodhetvā ’’ tiādinā vuttanayeneva .
‘‘ Suṇātu me ’’ tiādinā saṅghagaṇapuggale ñāpeti etāyāti ñatti , sāyeva kammaṃ ñattikammaṃ , ñattiyeva dutiyaṃ ñattidutiyaṃ , tameva kammaṃ ñattidutiyakammaṃ .
Ettha kiñcāpi ñatti paṭhamaṃ ṭhapitā , kammavācāyeva dutiyā
M0.444 hoti ,‘‘ phassapañcamā ’’ tiādīsu ( dhātu .316) viya pana paṭilomavasena vohāraṃ katvā ‘‘ ñattidutiyā ’’ ti vuttaṃ .
Phassapañcamāti ettha kiñcāpi dhammasaṅgaṇiyaṃ ( dha . sa .1 ādayo )‘‘ phasso hoti , vedanā hoti , saññā hoti , cetanā hotiV2.95 , cittaṃ hotī ’’ ti phassaṃ paṭhamaṃ vuttaṃ , paṭilomavasena pana vohāraṃ katvā ‘‘ phassapañcamā ’’ ti dhātukathāyaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Eseva nayo ñatti catutthakammepi .Ekāya ca anusāvanāyāti ñattito anupacchā sāvetabbāti anusāvanā , tāya , tīhi ca anusāvanāhīti ñattitoanu pacchā , punappunaṃ vā tikkhattuṃ sāvetabbāti anusāvanā , tāhi .
Tatthāti catūsu kammesu .
Apaloketvāvāti ettha evaphalaṃ dassento āha ‘‘ ñattikammādivasena na kātabban ’’ ti .
Ñattikammampīti pisaddena na kevalaṃ apalokanakammameva , atha kho ñattikammampīti dasseti .
Ñattidutiyakammaṃ panāti ettha panasaddo visesatthajotako , pakkhantarajotako vā .
Tatthāti dvīsu kammesu .
Garukānīti alahukāni .
Avasesānīti chahi kammehi avasesāni , evarūpāni lahukakammānīti sambandho .
‘‘ Avasesā ’’ tipi pāṭho , sammutiyoti sambandho .
Apaloketvāpīti pisaddo ñattidutiyakammavācaṃ sāvetvāpīti sampiṇḍeti .
Aññatthāpohanaṃ dassento āha ‘‘ ñattikammañatticatutthakammavasena pana na kātabbamevā ’’ ti .
Ñatticatutthakammaṃ kātabbanti sambandho .
Etthāti samathakkhandhake .
Vitthārato pana āgatoyevāti sambandho .
Etesan ti catunnaṃ kammānaṃ .
Yaṃ pana atthajātaṃ anuttānanti sambandho .
Tatthāti catūsu kammesu .
Tan ti atthajātaṃ .
Evan ti evaṃ kammavaggeyeva vaṇṇayamāne .
Hīti laddhaguṇajotako .
Suviññeyyāti sukhena viññātabbā .
Ādito paṭṭhāya ca tassa tassa kammassa viññātattāti vitthārato āgatakammavaggassa ādito paṭṭhāya vaṇṇanāmukhena viññātattā vinicchayo bhavissatīti yojanā .
216. Pāḷivasenevāti na aṭṭhakathāvasenāti adhippāyo .
216. Vivādādhikaraṇassa kiṃ mūlan tiādīsu vivādamūlānīti vivādassa mūlāni .
Kodhanoti kujjhanalakkhaṇena kodhena samannāgato .
Upanāhīti veraappaṭinissaggalakkhaṇena upanāhena samannāgato .
Agāravoti ( dī . ni . aṭṭha .3.323; ma . ni . aṭṭha .3.44) gāravavirahito .
Appatissoti appatissayo anīcavutti .
Ettha pana yo bhikkhu satthari dharamāne tīsu kālesu upaṭṭhānaṃ na yāti , satthari anupāhane caṅkamante saupāhano caṅkamati , nīce caṅkame caṅkamante ucce caṅkamati , heṭṭhā vasante upari vasati , satthu dassanaṭṭhāne ubho aṃse pārupati , chattaṃ dhāreti , upāhanaṃ dhāreti , nahāyati , uccāraṃ vā passāvaṃ vā karoti , parinibbute
V3.343 vā pana cetiyaṃ vandituṃ na gacchati , cetiyassa paññāyanaṭṭhāne satthudassanaṭṭhāne vuttaṃ sabbaṃ karoti , aññehi ca bhikkhūhi ‘‘ kasmā evaṃ karosi , na idaṃ vaṭṭati , sammāsambuddhassa nāma lajjituṃ vaṭṭatī ’’ ti vutte ‘‘ tuṇhī hohi , buddho buddhoti vadasi , kiṃ buddho nāmā ’’ ti bhaṇati , ayaṃ satthari agāravo nāma .
YoM3.376 pana dhammasavane saṅghuṭṭhe sakkaccaṃ na gacchati , sakkaccaṃ dhammaṃ na suṇāti , niddāyati vā sallapanto vā nisīdati , sakkaccaṃ na gaṇhāti na vāceti ,‘‘ kiṃ dhamme agāravaṃ karosī ’’ ti vutte ‘‘ tuṇhī hohi , dhammo dhammoti vadasi , kiṃ dhammo nāmā ’’ ti vadati , ayaṃ dhamme agāravo nāma .
Yo pana therena bhikkhunā anajjhiṭṭho dhammaṃ deseti uddisati pañhaṃ katheti , vuḍḍhe bhikkhū ghaṭṭento gacchati tiṭṭhati nisīdati , dussapallatthikaṃ vā hatthapallatthikaṃ vā karoti , saṅghamajjhe ubho aṃse pārupati , chattupāhanaṃ dhāreti ,‘‘ bhikkhusaṅghassa lajjituṃ vaṭṭatī ’’ ti vuttepi ‘‘ tuṇhī hohi , saṅgho saṅghoti vadasi , kiṃ saṅgho , migasaṅgho ajasaṅgho ’’ tiādīni vadati , ayaṃ saṅghe agāravo nāma .
Ekabhikkhusmimpi hi agārave kate saṅghe katoyeva hoti .
Tisso sikkhā pana apūrayamāno sikkhāya na paripūrakārī nāma .
Ahitāya dukkhāya devamanussānan ti ( dī . ni . aṭṭha .3.325; ma . ni . aṭṭha .3.42; a . ni . aṭṭha .3.6.36) ekasmiṃ vihāre dvinnaṃ bhikkhūnaṃ uppannavivādo kathaṃ devamanussānaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattati ?
Kosambakakkhandhake viya hi dvīsu bhikkhūsu vivādaṃ āpannesu tasmiṃ vihāre tesaṃ antevāsikā vivadanti , tesaṃ ovādaṃ gaṇhanto bhikkhunisaṅgho vivadati , tato tesaṃ upaṭṭhākā vivadanti , atha manussānaṃ ārakkhadevatā dve koṭṭhāsā honti .
Tattha dhammavādīnaṃ ārakkhadevatā dhammavādiniyo honti , adhammavādīnaṃ adhammavādiniyo .
Tato ārakkhadevatānaṃ mittā bhummadevatā bhijjanti .
Evaṃ paramparāya yāva brahmalokā ṭhapetvā ariyasāvake sabbe devamanussā dve koṭṭhāsā honti .
Dhammavādīhi pana adhammavādinova bahutarā honti .
Tato ‘‘ yaṃ bahukehi gahitaṃ , taṃ tacchan ’’ ti dhammaṃ vissajjetvā bahutarā adhammaṃ gaṇhanti .
Te adhammaṃ purakkhatvā viharantā apāyesu nibbattanti .
Evaṃ ekasmiṃ vihāre dvinnaṃ bhikkhūnaṃ uppanno vivādo bahūnaṃ ahitāya dukkhāya hoti .
Ajjhattaṃ vāti attani vā attano parisāya vā .
Bahiddhā vāti parasmiṃ vā parassa parisāya vā .
Āyatiṃ anavassavāyāti āyatiṃ anuppādāya .
MakkhītiV3.344 paresaṃ guṇamakkhanalakkhaṇena makkhena samannāgato .
Paḷāsīti yugaggāhalakkhaṇena paḷāsena samannāgato .
Issukīti parasakkārādīnaṃ issāyanalakkhaṇāyaM3.377 issāya samannāgato .
Maccharīti āvāsamacchariyādīhi samannāgato .
Saṭhoti kerāṭiko .
Māyāvīti katapāpapaṭicchādako .
Pāpicchoti asantasambhāvanicchako dussīlo .
Micchādiṭṭhīti natthikavādī ahetukavādī akiriyavādī .
Sandiṭṭhiparāmāsīti sayaṃ diṭṭhameva parāmasati gaṇhāti .
Ādhānaggāhīti daḷhaggāhī .
Duppaṭinissaggīti na sakkā hoti gahitaṃ nissajjāpetuṃ .
Ettha ca kodhano hoti upanāhītiādinā puggalādhiṭṭhānanayena kodhūpanāhādayo akusaladhammā vivādamūlānīti dassitāni , tathā duṭṭhacittā vivadantītiādinā lobhadosamohā .
Aduṭṭhacittā vivadantītiādinā ca alobhādayo vivādamūlānīti dassitāni .
216. Pāḷiyaṃ ajjhattaṃ vāti attani vā attano parisāya vā .
Bahiddhā vāti parasmiṃ vā parassa parisāya vā .
Anavassavāyāti anuppādāya . 220. Yenāti cittuppādena .
Iminā vivadanti anenāti vivādoti vacanatthaṃ dasseti .
Samathehi cāti casaddo sampiṇḍanattho .
Tena
M0.445 na kevalaṃ vivādoyeva , atha kho adhikaraṇañcāti sampiṇḍeti , atha vā samathehi cāti samathehi eva .
Iminā samathehi adhikarīyati vūpasamīyatīti adhikaraṇan ti vacanatthaṃ dasseti .
Vivādoyeva adhikaraṇaṃ vivādādhikaraṇaṃ .
Evamādinā nayenāti ādisaddena anuddhaṃsanena vadanti anena cittuppādenāti anuvādotiādayo vacanatthe saṅgaṇhāti .
220. Vivādādhikaraṇaṃ kusalaṃ akusalaṃ abyākatan ti vivādādhikaraṇaṃ kiṃ kusalaṃ akusalaṃ udāhu abyākatanti pucchati .
Vivādādhikaraṇaṃ siyā kusalan tiādi vissajjanaṃ .
Esa nayo sesesupi .
Vivadanti etenāti vivādoti āha ‘‘ yena vivadanti , so cittuppādo vivādo ’’ ti .
Kathaṃ pana so cittuppādo adhikaraṇaṃ nāmāti āha ‘‘ samathehi ca adhikaraṇīyatāya adhikaraṇan ’’ ti , samathehi sametabbatāya adhikaraṇanti attho .
Vivādahetubhūtassa hi cittuppādassa vūpasamena tappabhavassa saddassapi vūpasamo hotīti cittuppādassa samathehi adhikaraṇīyatā pariyāyo sambhavati .
220. CittuppādoV0.473 vivādo .
Vivādasaddopi kāraṇūpacārena kusalādisaṅkhyaṃ gacchati .
Taṃ sandhāya ‘‘ samathehi ca adhikaraṇīyatāya adhikaraṇan ’’ ti vuttaṃ .
Atha vā vivādahetubhūtassa cittuppādassa vūpasamena sambhavassa saddassapi vūpasamo hotīti cittuppādassapi samathehi adhikaraṇīyatā pariyāyo sambhavati .
‘‘ Kusalacittā vivadantī ’’ ti vuttavivādepi ‘‘ vipaccatāya vohāro ’’ ti vuttaṃ , na vuttavacanahetuvasenāti veditabbaṃ .
220.‘‘ Vivādādhikaraṇaṃ kusalaṃ akusalaṃ abyākatan ’’ ti idaṃ pucchāvacanaṃ .
Vivādādhikaraṇaṃ siyā kusalan tiādi visajjanaṃ .
Esa nayo sesesupi . 222. Sandhāyabhāsitavasenāti lokavajjaṃ sandhāya bhāsitassa vacanassa vasena .
Sandhāyabhāsitatthaṃ vitthārento āha ‘‘ yasmiṃ hī ’’ tiādi .
Tattha pathavikhaṇanādike yasmiṃ āpattādhikaraṇeti
V2.96 yojanā .
Tasmin ti kusalacittaṅge āpattādhikaraṇe .
Tasmāti yasmā na sakkā vattuṃ , tasmā .
Idan ti ‘‘ natthi āpattādhikaraṇaṃ kusalan ’’ ti vacanaṃ , vuttanti sambandho .
Sandhāya avuttaṃ dassetvā sandhāya vuttaṃ dassento āha ‘‘ idaṃ pana sandhāya vuttan ’’ ti .
Tattha idaṃ panāti kāraṇaṃ pana sandhāyāti sambandho .
Yaṃ āpattādhikaraṇanti yojanā .
‘‘ Lokavajjan ’’ ti pade tulyādhikaraṇaṃ .
Lokasmiṃ , lokehi vā vajjetabbanti lokavajjaṃ .
Tan ti āpattādhikaraṇaṃ .
Tatthāti āpattādhikaraṇe .
Vikappoti vividhā kappanaṃ , vividhatakko vā .
Yaṃ panāti āpattādhikaraṇaṃ pana .
‘‘ Paṇṇattivajjan ’’ ti pade tulyādhikaraṇaṃ .
Bhagavato paññattiyā hetubhūtāya vajjetabbanti paṇṇattivajjaṃ .
Tan ti āpattādhikaraṇaṃ , akusalaṃ hotīti sambandho .
Kiñcīti appamattakaṃ , āpattānāpattiṃ ajānantassa āpajjanatoti sambandho .
Tasmāti yasmā abyākataṃ hoti , tasmā .
Tatthāti paṇṇattivajjabhūte āpattādhikaraṇe .
‘‘ Āpattādhikaraṇaṃ … pe … kusalan ’’ ti idaṃ vacanaṃ vuttanti yojanā .
222. Āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākatan ti ayaṃ vikappo paññattivajjaṃyeva sandhāya vutto , na lokavajjanti dassetuṃ ‘‘ sandhāyabhāsitavasenā ’’ tiādimāha .
Kasmā panettha sandhāyabhāsitavasena attho veditabboti āha ‘‘ yasmiṃ hī ’’ tiādi .
Pathavīkhaṇanādiketi ettha ādi -saddena bhūtagāmapātabyatādipaññattivajjaṃ sikkhāpadaṃM3.378 saṅgaṇhāti .
Yo vinaye apakataññutāya vattasīsena sammuñjaniādinā pathavīkhaṇanādīni karoti , tadā tassuppannacittaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ kusalacittaṃ aṅgaṃ hotī ’’ ti .
Aṅgaṃ hotīti ca vattasīsena karontassapi ‘‘ imaṃ pathaviṃ khaṇāmī ’’ tiādinā vītikkamajānanavasenaV3.345 pavattattā taṃ kusalacittaṃ āpattādhikaraṇaṃ , kusalacittaṃ āpattiyā kāraṇaṃ hotīti attho .
Na hi vītikkamaṃ ajānantassa pathavīkhaṇanādīsu āpatti sambhavati .
Tasmiṃ satīti tasmiṃ kusalacitte āpattibhāvena gahite satīti adhippāyo .
Tasmāti yasmā kusalacitte āpattibhāvena gahite sati ‘‘ natthi āpattādhikaraṇaṃ kusalan ’’ ti na sakkā vattuṃ , tasmā .
Nayidaṃ aṅgappahonakacittaṃ sandhāya vuttan ti ‘‘ āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākataṃ , natthi āpattādhikaraṇaṃ kusalan ’’ ti idaṃ āpattisamuṭṭhāpakabhāvena aṅgappahonakaṃ āpattiyā kāraṇabhūtaṃ cittaṃ sandhāya na vuttaṃ .
Kiṃ pana sandhāya vuttanti āha ‘‘ idaṃ panā ’’ tiādi .
222.‘‘ Āpattiñhi āpajjanto kusalacitto vā ’’ ti vacanato kusalampi siyāti ce ?
Na taṃ āpattādhikaraṇaṃ sandhāya vuttaṃ , yo āpattiṃ āpajjati , so tīsu cittesu aññataracittasamaṅgī hutvā āpajjatīti dassanatthaṃ ‘‘ yaṃ kusalacitto āpajjatī ’’ tiādi vuttaṃ .
Yo ‘‘ paññattimattaṃ āpattādhikaraṇan ’’ ti vadeyya , tassa akusalādibhāvopi āpattādhikaraṇassa na yujjateva vivādādhikaraṇādīnaṃ viyāti ce ?
Na ,‘‘ natthāpattādhikaraṇaṃ kusalan ’’ ti iminā virodhasambhavato .
222. Sammutisabhāvāyapi āpattiyā kāraṇūpacārena akusalābyākatabhāvena vuccamāne kusalassāpi āpattikāraṇattā tadupacārena ‘‘ āpattādhikaraṇaṃ siyā kusalan ’’ ti vattabbaṃ bhaveyyaV2.212 , tathāM2.224 avatvā ‘‘ natthi āpattādhikaraṇaṃ kusalan ’’ ti evaṃvacanassa kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘ ettha sandhāyabhāsitavasena attho veditabbo ’’ ti vuttaṃ .
Ettha cāyamadhippāyo – yadi hi āpatti nāma paramatthadhammasabhāvā bhaveyya , tadā ‘‘ āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalan ’’ tiādivacanaṃ yujjeyya .
Yasmā duṭṭhadosasikkhāpadaṭṭhakathādīsu dassitadosappasaṅgato paramatthasabhaāvatā na yuttā , ekantasammutisabhāvā eva sā hoti , tasmā ‘‘ siyā akusalaṃ siyā abyākatan ’’ tipi nippariyāyato na vattabbā .
Yadi pana akusalaabyākatadhammasamuṭṭhitattameva upādāya pariyāyato ‘‘ siyā akusalaṃ siyā abyākatan ’’ ti vuttaṃ .
Tadā kusaladhammasamauṭṭhitattampi upādāya pariyāyato ‘‘ āpattādhikaraṇaṃ siyā kusalan ’’ tipi vattabbaṃ bhaveyya .
Yato cetaṃ vacanaṃ āpattiyā akusalābyākatūpacārārahattassa kusalūpacārānārahattassa visuṃ kāraṇasabbhāvaṃ sandhāya bhāsitaṃ , tasmā yaṃ taṃ kāraṇavisesaṃ sandhāya idaṃ bhāsitaṃ , tassa vasenevettha attho veditabbo .Yadi kusalacitto āpajjati , atha nanu āpattādhikaraṇaṃ kulalanti vattabbo bhaveyyāti āha ‘‘ sace panā ’’ tiādi .
Yanti āpattādhikaraṇaṃ .
‘‘ Idaṃ vuccati … pe … kusalan ’’ ti vadeyya saceti yojanā .
Eḷakalomañca padasodhammañca eḷakalomapadasodhammāni , tāni ādīni yesaṃ tānīti eḷakalomapadasodhammādīni , tāni samuṭṭhānāni yāsanti
M0.446 eḷakalomapadasodhammādisamuṭṭhānā , tāsaṃ āpattīnampīti sambandho .
Tatthāti eḷakalomapadasodhammādisamuṭṭhānāsu āpattīsu .
Āpattiyā aṅgan ti āpattiyā kāraṇaṃ .
Evaṃ āpattiyā anaṅgaṃ dassetvā tassāyeva aṅgaṃ dassento āha ‘‘ kāyavacīviññattivasena panā ’’ tiādi .
Tattha calitappavattānan ti calitena hetubhūtena pavattānaṃ .
Atha vā calito ca kāyo , pavattā ca vācāti calitappavattā , tāsaṃ calitappavattānaṃ kāyavācānaṃ .
Tañcāti kāyavācānaṃ aññatarañca .
Abyākatan ti ettha itisaddo parisamāpanattho .
Ayamattho evaṃ veditabboti yojanā .
Bhikkhumhi kammaṭṭhānagatacittena nipanne niddāyante vā mātugāmo ce seyyaṃ kappeti , tasmiṃ khaṇe seyyākārena vattamānarūpameva āpatti , na kusalādivasappavattaṃ cittanti āha ‘‘ asañcicca … pe … sahaseyyādivasena āpajjato ( pari .323 atthato samānaṃ ) abyākataṃ hotī ’’ ti .
Tasmiñhi khaṇe uṭṭhātabbe jāte anuṭṭhānato tadākārapavatto rūpakkhandhova āpatti .
Anugaṇṭhipade pana ‘‘ āpattādhikaraṇaṃ nāma tathāpavattamānaakausalacittuppādarūpakkhandhānametaṃ adhivacanaṃ .
Avasiṭṭhesu kusalābyākatapaññattīsu ‘ āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākatan ’ ti vacanato paññattitāva paṭisiddhā kusalattike apariyāpannattā .
Kusalapaṭisedheneva tena samānagatikattā kiriyābyākatānampi paṭisedho veditabbo , kiriyābyākatānaṃ viya anugamanato vipākābyākatānampi paṭisedho katova hoti , tathāpi abyākatasāmaññato rūpakkhandhena saddhiṃ vipākakiriyābyākatānampi adhivacananti veditabban ’’ ti vuttaṃ .
Tattha ‘‘ kusalacittaṃ aṅgaṃ hotī ’’ ti vinaye apakataññuno sandhāya vuttaṃ appaharitakaraṇādike sati .
Idāni pana yo aṅgappahonakacittameva sandhāya āpattiyā akusalādibhāvo vutto , nāññaṃ visesakāraṇaṃ sandhāyāti gaṇheyya , tassa gāhe dosaṃ dassento ‘‘ yasmiṃ hī ’’ tiādimāha .
Tattha pathavīkhaṇanādiketi pathavīkhaṇanādinimitte paṇṇattivajje .
Āpattādhikaraṇe kusalacittaṃ aṅgan ti paṇṇattiṃ ajānitvā kusalacittena cetiyaṅgaṇādīsu bhūmisodhanādivasena pathavībhūtagāmavikopanādikāle kusalacittaṃ kāraṇaṃ hoti .
Tasmiṃ satīti tasmiṃ āpattādhikaraṇe vijjamāne kusalacittasamuṭṭhitattena kusalavohārārahāya āpattiyā vijjamānāyāti adhippāyo .
Sāratthadīpaniyaṃ ( sārattha . ṭī . cūḷavagga 3.222) pana ‘‘ tasmiṃ satī ’’ ti imassa ‘‘ tasmiṃ kusalacitte āpattibhāvena gahite ’’ ti attho vutto , taṃ na yujjati ‘‘ yasmin ’’ ti ya-saddena parāmaṭṭhasseva āpattādhikaraṇassa ‘‘ tasmin ’’ ti parāmasitabbato .
Na sakkā vattun ti yadi sammutisabhāvāyapi āpattiyā akusalādisamuṭṭhitattena akusalādivohāro karīyati , tadā kusalavohāropi kattabboti ‘‘ natthi āpattādhikaraṇaṃ kusalan ’’ ti na sakkā vattuṃ , aññathā akusalādibhāvopissa paṭikkhipitabboti adhippāyo .
TasmātiM2.225 yasmā kusalādīnaṃ tiṇṇaṃ samānepi āpattiyā aṅgappahonakatte kusalavohārova āpattiyā paṭikkhitto , na akusalādivohāro , tasmā nayidaṃ aṅgappahonakaṃ cittaṃ sandhāya vuttan ti ‘‘ āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākataṃ , natthi āpattādhikaraṇaṃ kusalan ’’ ti idaṃ āpattiyā samuṭṭhāpakattena aṅgappahonakaṃ kāraṇabhūtaṃ cittamattaṃ sandhāya na vuttaṃV2.213 , aññathā ‘‘ āpattādhikaraṇaṃ siyā kusalan ’’ tipi vattabbatoti adhippāyo .
Etena āpattiyā akusalādibhāvopi kenaci nimittena pariyāyatova vutto , na paramatthatoti dasseti .
Yathāha ‘‘ yaṃ kusalacittena āpajjati , taṃ kusalaṃ , itarehi itaran ’’ ti .‘‘ Āpattiṃ āpajjanto kusalacitto vā āpajjati akusalābyākatacitto vā ’’ ti vacanato kusalampi āpattādhikaraṇaṃ siyāti ce ?
Na .
Yo hi āpattiṃ āpajjatīti vuccati , so tīsu cittesu aññataracittasamaṅgī hutvā āpajjati , na aññathāti dassanatthaṃ ‘‘ kusalacitto vā ’’ tiādi vuttaṃ .
Ayañhettha attho – pathavīkhaṇanādīsu kusalacittakkhaṇe vītikkamādivasena pavattarūpasambhavato kusalacitto vā tathāpavattarūpasaṅkhātaṃ abyākatāpattiṃ āpajjati , tathā abyākatacitto vā abyākatarūpasaṅkhātaṃ abyākatāpattiṃ āpajjati .
Pāṇātipātādiṃ akusalacitto vā akusalāpattiṃ āpajjati , rūpaṃ panettha abbohārikaṃ .
Supinante ca pāṇātipātādiṃ karonto sahaseyyādivasena āpajjitabbāpattiṃ āpajjanto akusalacitto abyākatāpattiṃ āpajjatīti .
Tasmāti yasmā
M0.519 ‘‘ natthi āpattādhikaraṇaṃ kusalan ’’ ti vattuṃ na sakkā , tasmā kusalacittaṃ aṅgaṃ na hotīti attho .
Yadi evaṃ kasmā ‘‘ ticittaṃ tivedanan ’’ ti vuccatīti ce ?
Taṃ dassetuṃ ‘‘ nayidan ’’ tiādi āraddhanti eke .
Āpattisamuṭṭhāpakacittaṃ aṅgappahonakacittaṃ nāma .
Idaṃ panātiādīsu ayaṃ adhippāyo –
‘‘ āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākatan ’’ ti idañhi yaṃ kiñci kadāci katthaci kāraṇaṃ bhavantaṃ aniyatakāraṇaṃ sandhāya vuttaṃ na hoti .
Yaṃ pana sabbasikkhāpadesu āpattiyā kāraṇaṃ bhavitumarahati , idameva kāraṇaṃ sandhāya vuttaṃ .
Akusalañhi paṇṇattiṃ ñatvā vītikkamantassa sabbāpattiyā kāraṇaṃ hoti , lokavajjāpattiyā pana paṇṇattiṃ ajānantassapi kāraṇaṃ hoti .
Kevalaṃ paṇṇattivajjāpattīsu kusalābyākatacittapavattikkhaṇe eva akusalaṃ na vattati , tadaññattha sayameva pavattati .
Abyākataṃ pana kāyavacībhūtaṃ kusalākusalādīnaṃ pavattikkhaṇe nirodhasamāpannassa sahaseyyāpattiyanti sabbāpattiyā aṅgameva hoti channaṃ āpattisamuṭṭhānānaṃ kāyavācaṅgavirahitattābhāvā .
Tasmā imesaṃ akusalābyākatānaṃ sabbāpattimūlakattameva sandhāya idaṃ āpattiyā akusalattaṃ , abyākatattañca vuttaṃ .
Yattha pana pathavīkhaṇanādīsu kusalampi āpattiyā kāraṇaṃ hoti , tatthāpi āpattiyā tadupacārena kusalattavohāro ayutto sāvajjānavajjānaṃ ekattavohārassa viruddhattā .
Yadaggena aññamaññaṃ viruddhā , tadaggena kāraṇakāriyavohāropi nesaṃ ayutto .
Tasmā tattha vijjamānampi kusalaṃ abbohārikaṃ , kāyavacīdvārameva āveṇikaṃ kāraṇanti .‘‘ Ekantatoti yebhuyyenāti attho , itarathā virujjhati .
Kasmā ?
‘ Yassā sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva hotī ’ ti ( kaṅkhā . aṭṭha . paṭhamapārājikavaṇṇanā ) vuttattā ’’ ti vadanti .
Tena kiṃ ?
Vipāko natthi , kasmā ?
Ekantākusalattā , tasmā kathāva tattha natthi .
Tattha ekantato akusalamevāti akusalacittena samuṭṭhahanato kāraṇūpacārato evaṃ vuttaṃ .
Tatthāti lokavajje .
Vikappo natthīti siyā-saddassa vikappanatthataṃ dasseti .
Kusalacittaṃ
M3.379 āpajjeyyāti eḷakalomaṃ gahetvā kammaṭṭhānamanasikārena tiyojanaṃ atikkamantassa paññattiṃ ajānitvā padaso dhammaṃ vācentassa ca āpajjitabbāpattiyā kusalacittaṃ āpajjeyya .
Na ca tattha vijjamānampi kusalacittaṃ āpattiyā aṅgan ti tasmiṃ vijjamānampi kusalacittaṃ āpattiyā aṅgaṃ na hoti , sayaṃ āpatti na hotīti attho .
Yattha pana atthi , taṃ dassento ‘‘ yaṃ pana paṇṇattivajjan ’’ tiādimāha .
Asañcicca pana kiñci ajānantassa … pe … abyākataṃ hotīti bhikkhumhi kammaṭṭhānagatacittena nipanne , niddāyante vā mātugāmo ce seyyaṃ kappeti , tassa bhikkhuno vijjamānampi kusalacittaṃ āpattiyā aṅgaṃ na hoti , tasmā tasmiṃ khaṇe seyyākārenaV0.474 vattamānarūpameva āpattādhikaraṇaṃ nāma .
Bhavaṅgacitte vijjamānepi eseva nayo .
Tasmiñhi khaṇe uṭṭhātabbe jāte anuṭṭhānato rūpakkhandhova āpatti nāma , na vipākena saddhiṃ .
Akusalaṃ hotīti akusalasamuṭṭhitāya kāraṇūpacārena akusalaṃ hoti .
Sahaseyyādivasena āpajjanatoM2.226 abyākataṃ hotīti itthiyādīhi saha piṭṭhipasāraṇavasappavattakāyadvārasaṅkhātarūpābyākatavaseneva āpajjitabbato kāraṇūpacāreneva āpatti abyākataṃ hoti .
Tatthāti tasmiṃ paṇṇattivajjāpattādhikaraṇe .
Sañciccāsañciccavasenāti paṇṇattiṃ ñatvā , aññatvā ca āpajjanavasena imaṃ vikappabhāvaṃ sandhāya akusalattaabyākatattasaṅkhātaṃ yathāvuttaṃ imaṃ vikappasabhāvaṃ sandhāya idaṃ vacanaṃ vuttaṃ .Calitappavattānan ti calitānaṃ pavattānañca .
Calito kāyo , pavattā vācā .
Aññatarameva aṅgan ti kāyavācānaṃ aññatarameva āpattīti attho .
Tañca rūpakkhandhapariyāpannattā abyākatan ti iminā abyākatamāpattādhikaraṇaṃ , nāññanti dasseti .
Sace pana vadeyya , tassa evaṃvādino acittakānaṃ kusalacittaṃ āpajjeyya .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Eḷakalomaṃ gahetvā kammaṭṭhānamanasikārena tiyojanaṃ atikkamantassa , paṇṇattiṃ ajānitvā padaso dhammaṃ vācentassa ca āpajjitabbāpattiyā kusalacittaṃ āpajjeyyāti .
Āpajjatiyevāti ce ?
Nāpajjati .
Kasmā ?
‘‘ Natthi āpattādhikaraṇaṃ kusalan ’’ ti vacanato .
Yadi evaṃ asañciccāpajjanapakkhe kusalenāpi āpajjanato tampi vikappaṃ sandhāya ‘‘ āpattādhikaraṇaṃ siyā kusalan ’’ tipi kasmā na vuttanti āha ‘‘ sace panā ’’ tiādi .
‘‘ Acittakānan ’’ ti
V2.214 vuttamevatthaṃ samuṭṭhānavasena vibhāvetuṃ ‘‘ eḷakalomapadasodhammādisamuṭṭhānānampī ’’ ti vuttaṃ .
Acittakasamuṭṭhānānaṃ ‘‘ kusalacittaṃ āpajjeyyā ’’ ti etena sāvajjabhūtāya āpattiyā kāraṇūpacārenāpi anavajjabhūtakusalavohāro ayuttoti dasseti .
‘‘ Na ca tatthā ’’ tiādinā kusalassa āpattiyā kāraṇattaṃ vijjamānampi tathā voharituṃ ayuttanti paṭikkhipitvā kāyavācāsaṅkhātaṃ abyākatasseva kāraṇattaṃ dasseti .
Tattha calitappavattānan ti calitānaṃ , pavattānañca .
Calito hi kāyo , pavattā vācā .
Ettha ca kāyavācānamaññatarameva aṅgaṃ .
Tañca … pe … abyākatan ti evaṃ abyākatassa āpattikāraṇabhāveneva vuttattā .
‘‘ Āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākatan ’’ ti idaṃ kāraṇūpacārena pariyāyato vuttaṃ , na nippariyāyatoti sijjhati .
Yaṃ pana sāratthadīpaniyaṃ ( sārattha . ṭī . cūḷava .3.222) āpattiyā nippariyāyatova akusalādisabhāvataṃ samatthetuṃ bahuṃ papañcitaṃ , taṃ na sārato paccetabbaṃ duṭṭhadosasikkhāpadaṭṭhakathāyameva paṭikkhittattā .
Tenevetthāpi ‘‘ yaṃ cittaṃ āpattiyā aṅgaṃ hotī ’’ tiādinā akusalacittassāpi āpattiyā kāraṇattena bhinnatāva dassitā .
Yaṃ panettha vattabbaṃ , taṃ heṭṭhā dassitamevāti idha na vitthārayimha .Yadi
V3.346 evaṃ ‘‘ sāpattikassa , bhikkhave , nirayaṃ vā vadāmi tiracchānayoniṃ vā ’’ ti vacanato abyākatassapi vipākadhammatā āpajjeyyāti ?
Nāpajjeyya .
Asañcicca āpannā hi āpattiyo yāva so na jānāti , tāva anantarāyakarā , jānitvā chādento pana chādanappaccayā aññaṃ dukkaṭasaṅkhātaṃ akusalamāpattādhikaraṇamāpajjati , tañca akusalasabhāvattā saggamokkhānaṃ antarāyakaraṇanti sāpattikassa apāyagāmitā vuttā .
Abyākataṃ pana āpattādhikaraṇaṃ avipākadhammamevāti niṭṭhamettha gantabbaṃ .
Teneva porāṇagaṇṭhipadesu pi ‘‘ puthujjano kalyāṇaputhujjano sekkho arahāti cattāro puggale dassetvā tesu arahato āpattādhikaraṇaṃ abyākatameva , tathā sekkhānaṃ , tathā kalyāṇaputhujjanassa asañcicca vītikkamakāle abyākatameva .
Itarassa akusalampi hoti abyākatampi .
Yasmā cassa sañcicca vītikkamakāle akusalameva hoti , tasmā vuttaṃ ‘ natthi āpattādhikaraṇaṃ kusalan ’ ti .
Sabbattha evaṃ abyākatanti vipākābhāvamattaṃ sandhāya vuttan ’’ ti likhitaṃ .
Calito kāyo , pavattā vācā , aññatarameva aṅgan ti aññatarameva āpattīti attho .
Kevalaṃ paññattiyā akusalādibhāvāsambhavato āpattitā na yujjati .Yañca āpattādhikaraṇaṃ akusalaṃ , tampi desitaṃ vuṭṭhitaṃ vā anantarāyakaraṃ .
Yathā hi ariyūpavādakammaṃ akusalampi samānaṃ accayaṃ desetvā khamāpanena payogasampattipaṭibāhitattā avipākadhammataṃ āpannaṃ ahosikammaṃ hoti , evamidampi desitaṃ vuṭṭhitaṃ vā payogasampattipaṭibāhitattā avipākadhammatāya ahosikammabhāvena anantarāyakaraṃ jātaṃ .
Teneva ‘‘ sāpattikassa , bhikkhave , nirayaṃ vā vadāmi tiracchānayoniṃ vā ’’ ti sāpattikasseva apāyagāmitā vuttā .
Āpattiṃ āpajjanto tīsu aññatarasamaṅgī hutvā āpajjatīti dassanatthaṃ ‘‘ yaṃ kusalacitto ’’ tiādi vuttaṃ .
Tassattho – pathavīkhaṇanādīsu kusalacittakkhaṇe vītikkamavasena pavattarūpasambhavato kusalacitto vā abyākatāpattiṃ āpajjati .
Tathā abyākatacitto vā abyākatarūpasaṅkhātaṃ abyākatāpattiṃ āpajjati , pāṇātipātādīsu akusalacitto vā akusalāpattiṃ āpajjati , rūpaṃ panettha abbohārikaṃ .
Supinapassanakālādīsu pāṇātipātādiṃ karonto sahaseyyādivasena āpajjitabbāpattiṃ āpajjanto akusalacitto
M0.520 abyākatāpattiṃ āpajjatīti veditabbo .Tenāti cittena .
‘‘ Idaṃ … pe … saddhin ’’ ti iminā sañjānantoti ettha saṃsaddassa sundaratthaṃ saha ākārena dasseti .
‘‘ Vītikkama … pe … kappetvā ’’ ti iminā ceccāti padassa atthaṃ saha visesanena dasseti .
‘‘ Upakkamavasena … pe … pesetvā ’’ ti iminā abhivitaritvāti padassa atthaṃ dasseti .
Pāḷiyaṃ yaṃsaddovītikkamavisayoti āha ‘‘ yaṃ āpattādhikaraṇaṃ vītikkaman ’’ ti .
‘‘ Āpajjatī ’’ ti iminā pāṭhasesaṃ dasseti .
Evaṃ vītikkamato tassa bhikkhunoti yojanā .
Idaṃ vuccati āpattādhikaraṇaṃ akusalan ti akusalacittuppādo .
Porāṇagaṇṭhipadesu pana ‘‘ puthujjano kalyāṇaputhujjano sekkho arahāti cattāro puggale dassetvā tesu arahato āpattādhikaraṇaṃ abyākatameva , tathā sekkhānaṃ , tathā kalyāṇaputhujjanassa asañcicca vītikkamakāle abyākatameva .
Itarassa akusalampi hoti abyākatampi .
Yasmā cassa sañcicca vītikkamakāle akusalameva hoti , tasmā vuttaṃ ‘ natthi āpattādhikaraṇaṃ kusalan ’ ti .
Sabbattha abyākataṃ nāma tassa vipākābhāvamattaṃ sandhāya evaṃnāmakaṃ jātan ’’ ti likhitaṃ , vicāretvā gahetabbaṃ .
Evaṃ vītikkamato yo vītikkamoti ettha akusalacittena ñatvā vītikkamantassa kāyavacīvītikkamasamuṭṭhitā āpattivītikkamoti vutto .
Abyākatavārepīti
V2.97 pisaddo akusalavāraṃ apekkhati .
Tassāti cittassa .
Ajānantotiādīnaṃ padānamattho akusalavāre vuttapaṭipakkhavasena veditabbo .
Yaṃ āpattādhikaraṇantiādīnaṃ padānamattho akusalavārena sadisoyeva .
Esa nayo abyākatavārepi .
Adhikaraṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Adhikaraṇavūpasamanasamathakathādivaṇṇanā 224. Ayaṃ vivādo no adhikaraṇan tiādīsu evamattho veditabboti sambandho .
224. Vivādo vivādādhikaraṇan ti yo koci vivādo , so sabbo kiṃ vivādādhikaraṇaṃ nāma hotīti ekapucchā .
‘‘ Vivādo adhikaraṇan ti vivādādhikaraṇameva vivādo ca adhikaraṇañcāti pucchati .
Tadubhayaṃ vivādādhikaraṇamevāti pucchatīti vuttaṃ hotī ’’ ti porāṇagaṇṭhipade vuttaṃ .
Kesuci potthakesu ayaṃ pucchā natthi .
Yadi evaṃ imāya na bhavitabbaṃ vivādo vivādādhikaraṇaṃ , vivādādhikaraṇaṃ vivādo , vivādādhikaraṇaṃ vivādo ceva adhikaraṇañcāti pañcapañhāhi bhavitabbaṃ siyā .
Kesuci potthakesu tisso , kesuci catasso , pañca natthi .
Tattha dve vibhattā .
Itarāsu adhikaraṇaṃ vivādoti yaṃ kiñci adhikaraṇaṃ , vivādasaṅkhyameva
V0.475 gacchati , vivādo adhikaraṇan ti yo koci vivādo , so sabbo adhikaraṇasaṅkhyaṃ gacchatīti pucchati .
Esa nayo sabbattha .