Khuddakavatthukkhandhakaṃ

5. Khuddakavatthukkhandhakaṃ

Khuddakavatthukathā

243. Khuddakavatthukkhandhake muṭṭhikamallāti muṭṭhikena mathanti aññamaññaṃ hiṃsantīti muṭṭhikamallā . Iminā pāḷiyaṃ padassa heṭṭhupariyaṃ dasseti . 243. KhuddakavatthukkhandhakeM2.228V2.216 aṭṭhapadākārenāti jūtaphalake aṭṭhagabbharājiākārena .

Gāmamudavāti ettha chavirāgamaṇḍanānuyuttena mudo modanaṃ etesamatthīti mudavā , gāme vasantā mudavā gāmamudavāti dassento āha ‘‘ chavirāgamaṇḍanānuyuttā nāgarikamanussā ’’ ti . ‘‘ Vaṇṇavā ahesun ’’ tiādīsuM0.450 ( pārā .193; pāci .67) viya vacanaṃ daṭṭhabbaṃ .

Thambheti ettha na yattha katthaci thambho hoti , atha kho nhānatitthe nikhaṇitvā ṭhapitathambhoyevāti āha ‘‘ nhānatitthe nikhaṇitvā ṭhapitatthambhe ’’ ti .

Iṭṭhakāsilādārukuṭṭānan ti iṭṭhakākuṭṭasilākuṭṭadārukuṭṭānaṃ .

Aṭṭhapadākārenāti aṭṭhapadaphalakākārena . Rājiyoti lekhāyo . Tatthāti aṭṭāne , ākiritvāti sambandho . 243. KhuddakavatthukkhandhakeM3.381V3.348 aṭṭhapadākārenāti aṭṭhapadaphalakākārena , jūtaphalakasadisanti vuttaṃ hoti .

GandhabbahatthakotiV2.100 gandhabbānaṃ vīṇāhattho viyāti gandhabbahatthako . Dārūhi katattā vuttaṃ ‘‘ dārumayahatthenā ’’ ti . Tenāti gandhabbahatthena , gahetvāti sambandho .

Kuruvindakapāsāṇacuṇṇānīti evaṃnāmakassa pāsāṇassa cuṇṇāni . Tan ti kataguḷikakalāpakaṃ , gahetvāti sambandho .

Viggayhāti aññamaññassa sarīre daḷhaṃ gahetvāti dassento āha ‘‘ aññamaññaṃ sarīrena sarīran ’’ ti .

Makaradantaketi makaranāmakassa macchassa dantasadise dante . Mallakamūlasaṇṭhānenāti kheḷapaṭiggahapādasaṇṭhānena . Gilānassāpīti pisaddo agilānassa pagevāti dasseti . Mallakamūlasaṇṭhānenāti kheḷamallakamūlasaṇṭhānena . Mallakamūlasaṇṭhānenāti kheḷamallakamūlasaṇṭhānena . Idañca vaṭṭādhārakaṃ sandhāya vuttaṃ , kaṇṭake uṭṭhāpetvā katavaṭṭakapālassetaṃ adhivacanaṃ .

244. Danteti makaradante . Akataṃ mallakaṃ akatamallakaṃ .

Kapālakhaṇḍaṃ vāti vāsaddo samuccayattho .

Kāsaphullavirahitattā vatthavaṭṭi ukkāsikā nāma . Natthi kāsaṃ phullametissāti ukkāsā , sā eva ukkāsikā .

Yassa kassacīti gilānāgilānassa vā jarādubbalataruṇabalavassa vā . Piṭṭhin ti piṭṭhiyaṃ , ayameva vā pāṭho .

Pāṇitalassa puthuṭṭhānaṃ puthupāṇi , tena kataṃ puthupāṇikaṃ , hatthaparikammaṃ , tena vuttaṃ ‘‘ hatthaparikammaṃ vuccatī ’’ ti . Sabbesan ti nhāyantānaṃ vā anhāyantānaṃ vā sabbesaṃ . 244. PuthupāṇināM0.522 kattabbaṃ kammaṃ puthupāṇikaṃ . 244. Puthupāṇikan ti muṭṭhiṃ akatvā vikasitahatthatalehi piṭṭhiparikammaṃ vuccati . Etameva sandhāya ‘‘ hatthaparikamman ’’ ti vuttaṃ .

245. Kaṇṇatoti kaṇṇacchiddato . Muttolambakādivallisadisattā vallikā nāma . 245. Muttolambakādīnan ti ādi -saddena kuṇḍalādiṃ saṅgaṇhāti . 245.‘‘ Kaṇṇato nikkhantamuttolambakādīnaṃ kuṇḍalādīnan ’’ ti likhitaṃ . 245. Muttolambakādīnan ti ādi -saddena kuṇḍalādiṃ saṅgaṇhāti .

Palambakasuttan ti parimuñcitvā lambiyati anenāti palambakaṃ , tameva suttaṃ palambakasuttaṃ . Palambakasuttan ti yaññopacitākārena olambakasuttaṃ . Palambakasuttan ti brāhmaṇānaṃ yaññopacitasuttādiākāraṃ vuccati .

Valayan ti niyuraṃ . Valayan ti hatthapādavalayaṃ .

‘‘ Kāyūran ’’ ti pāḷipāṭho . ‘‘ Keyūrādīnī ’’ ti ācariyenuddhaṭaṃ .

246. Dvīhi māsehi niyuttaṃ dumāsikaṃ . Dve aṅgulāni etassāti duvaṅgulaṃ , keso . Ubhayenapīti dumāsikaduvaṅgulasaṅkhātena ubhayenapiM0.451 . Ayampi ukkaṭṭhaparicchedova vuttoti yojanā . Tatoti dumāsikaduvaṅgulato . 246. Cikkalenāti silesena . 246. Dvaṅguleti upayogabahuvacanaṃ , dvaṅgulappamāṇaṃ atikkāmetuṃ na vaṭṭatīti attho . Ettha ca dumāsassa vā dvaṅgulassa vā atikkantabhāvaṃ ajānantassāpi kesamassugaṇanāya acittakāpattiyo hontīti vadanti .

Osaṇṭhentīti ettha olikhitvā samaṃ patiṭṭhāpentīti dassento āha ‘‘ olikhitvā sannisīdāpentī ’’ ti . Kocchenāti usīratiṇādīni bandhitvā samaṃ chinditvā gahitakocchena .

Dantamayādīsūti ādisaddena aṭṭhimayādayo saṅgaṇhāti .

Hatthaphaṇenāti hatthasaṅkhātena phaṇena .

Cikkhallenāti cikkhallasadisena niyyāsena . Cikkalenāti silesayuttatelena .

Udakatelenāti ettha udakañca telañcāti ca udakasaṅkhātena telenāti ca atthaṃ nivattento āha ‘‘ udakamissakena telenā ’’ ti . Iminā udakena missakaṃ telaṃ udakatelan ti vacanatthaṃ dasseti .

Uṭṭhalometi uṭṭhitalome . Hatthaṃ temetvāti hatthaṃ udakatelena temetvā .

Uṇhābhitattarajokiṇṇasirānampīti uṇhena abhitatto ca rajehi okiṇṇasiro ca uṇhābhitattarajokiṇṇasirā , atha vā uṇhena abhitatto siro etesanti uṇhābhitattasirā , rajehi okiṇṇo siro etesanti rajokiṇṇasirāV2.101 , uṇhābhitattasirā ca rajokiṇṇasirā ca uṇhābhitattarajokiṇṇasirā , pubbapade uttarapadalopo , tesampi . Allahatthenāti addahatthena , ayameva vā pāṭho . Uṇhābhitattarajasirānampīti uṇhābhitattānaṃ rajokiṇṇasirānaṃ . Addahatthenāti allahatthena .

247. Yesu kaṃsapattādīsu mukhanimittaṃ paññāyati , sabbāni tāni kaṃsapattādīnipīti yojanā . Yattha katthacīti yasmiṃ kasmiṃci ādāse vā udakapatte vāti sambandho .

Sañchavi nu khoti sañjātā chavi nu kho , ahaṃ jiṇṇo amhi nu kho , noti yojanā .

Mukhaṃ ālimpantīti ettha kehi ālimpantīti āha ‘‘ vippasannachavirāgakarehi mukhalepanehī ’’ ti .

‘‘ Manosilāyā ’’ ti iminā manosilā eva manosilikāti dasseti . Tānīti lañchanāni . Haritālādīhipīti pisaddena na kevalaṃ manosilikāya eva , atha kho haritālādīhipīti dasseti .

248. NaM0.452 bhikkhave naccaṃ vātiādīsu evaṃ vinicchayo veditabboti yojanā . 248. Sādhugītan ti aniccatādipaṭisaṃyuttagītaṃ .

Niccāpentassa vāti parehi naccāpentassa vā .

Sādhugītan ti sundaraṃ aniccatādipaṭisaṃyuttaṃ gītaṃ , sajjanānaṃ vā . Dantagītampi na vaṭṭatīti sambandho . Yan ti gītaṃ . Pubbabhāgeti gāyanato pubbabhāge . 248.‘‘ SādhugītaṃV0.476 nāma parinibbutaṭṭhāne gītan ’’ ti likhitaṃ . Dantagītaṃ gāyitukāmānaṃ vākkakaraṇīyaṃ . Dantagītassa vibhāvanatthaṃ ‘‘ yaṃ gāyissāmā ’’ tiādimāha .

Gāyāpentassāpīti parehi vā gāyāpentassāpi .

Yaṃ panāti kiriyāparāmasanaṃ .

Yaṃ paharati , tattha paharaṇe anāpattīti yojanā .

Sabban ti akhilaṃ naccagītavāditaṃ . Passatoti passantassa ca suṇantassa ca . Savanampi hi ekasesena vā sāmaññaniddesena vā passaneneva saṅgahitaṃ .

Vihāratoti anaccaagītaavāditaṭṭhānavihārato . Vihāran ti naccagītavāditaṭṭhānavihāraṃ .

Asanasālāyāti gāme ṭhitāya asanasālāya .

249. Sarakiriyan ti sarassa kiriyaṃ . Iminā sarakuttin ti ettha sarassa karaṇaṃ sarakuttīti vacanatthaṃ dasseti . 249. Caturassavattaṃ nāma catuppādagāthāvattaṃ . ‘‘ Taraṅgavattādīni uccāraṇavidhānāni naṭṭhapayogānī ’’ ti likhitaṃ .

Aladdhaṃ samādhinti sambandho .

Pacchimā janatāti ettha samūhiṃ avayavaṃ vinā samūhassa avayavino abhāvā tāpaccayo svatthopi hotīti āha ‘‘ pacchimo jano ’’ ti .

Taṃ taṃ vattan ti suttantavattādiṃ taṃ taṃ vattaṃ . Akkharāni vināsetvāti aññathā vattabbāni akkharāni aññathā vadanena ca dīghādīni rassādivadanena ca vināsetvā . Dhamme panāti ettha saddo pana visesajotako . Gītato visesova veditabboti hi attho . Suttantavattan ti suttantassa uccāraṇaṃ vattaṃ . Eseva nayo ‘‘ jātakavattaṃ gāthāvattan ’’ ti etthāpi . Tan ti vattaṃ . Yadi pana taṃ vināsetvā atidīghaṃ kātuṃ na vaṭṭati , evaṃ sati yathā suttantavattādīni honti , tathā kathaṃ dassetabbānīti āha ‘‘ caturassena vattenā ’’ tiādi . Tattha caturassenaV2.102 vattenāti paripuṇṇena uccāraṇavattena . Parimaṇḍalānīti samantato maṇḍalāni bimbāni puṇṇānīti attho .

249. Caturassena vattenāti paripuṇṇena uccāraṇavattena . Taraṅgavattādīnaṃ uccāraṇavidhānāni naṭṭhappayogāni .

‘‘ Sarena bhaṇitan ’’ ti iminā sarabhaññan ti ettha sarena bhaṇitabbanti sarabhaññanti vacanatthaṃ dasseti . Sarabhaññe kira atthīti sambandhoM0.453 . Taraṅgavatthā dīnaṃ uccāraṇavidhānāni ( vajira . ṭī . cūḷavagga 249; sārattha . ṭī . cūḷavagga 3.249; vi . vi . ṭī . cūḷavagga 2.248-9) etarahi natthi . Dvattiṃsavattānīti ca saṅkhyāmattameva atthi , na saṅkhyeyyaṃ . Tasmā ṭīkāsu ( sārattha . ṭī . cūḷavagga 3.249; vajira . ṭī . cūḷavagga .249)‘‘ taraṅgavattādīnaṃ uccāraṇavidhānāni naṭṭhapayogānī ’’ ti vuttaṃ . Atthīti saṃvijjanti . Ayañhi atthisaddo nipāto . Tesūti dvattiṃsavattesu . Yan ti vattaṃ . Uccāraṇavidhānāni naṭṭhapayogānipi tesaṃ sabbesaṃ sāmaññalakkhaṇaṃ dassento āha ‘‘ sabbesan ’’ tiādi . Tattha sabbesan ti dvattiṃsavattānaṃ , lakkhaṇanti sambandho . ‘‘ Avināsetvā ’’ ti vatvā tamevatthaṃ pākaṭaṃ karonto āha ‘‘ vikāraṃ akatvā ’’ ti . Tattha vikārakaraṇaṃ nāma yattakāhi mattāhi akkharaṃ paripuṇṇaṃ hoti , tato adhikamattāyuttaṃ katvā kathanaṃ , tathā akatvā samaṇasāruppena caturassena nayena pavattanaṃyeva lakkhaṇanti attho .

Bāhiralomiṃ uṇṇin ti ettha ‘‘ bāhiralomin ’’ ti padaṃ bhāvanapuṃsakanti āha ‘‘ uṇṇalomāni bahi katvā ’’ ti . ‘‘ Uṇṇapāvāran ’’ ti iminā uṇṇīti ettha uttarapadalopaṃ dasseti . Atha vā pāvārapadena uṇṇā etassa atthīti uṇṇīti katvā taddhitapaccayassa sarūpaṃ dasseti . Bāhiralomin ti bhāvanapuṃsakaniddeso , yathā tassa uṇṇapāvārassa bahiddhā lomāni dissanti , tathā dhārentassa dukkaṭanti vuttaṃ hoti . Bāhiralomin ti bhāvanapuṃsakaṃ , yathā tassa uṇṇapāvārassa bahiddhā lomāni dissanti , tathā dhārentassa dukkaṭanti vuttaṃ hoti .

‘‘ Tathā dhārentassa dukkaṭan ’’ ti vacanassa atthāpattinayaṃ dassento āha ‘‘ lomāni anto katvā pārupituṃ vaṭṭatī ’’ ti .

251. Aṅgajātaṃ chindantassevāti aṅgajātameva chindantassāti yojanā . Atha vā aṅgajātaṃ chindantassa thullaccayamevāti yojanā . 251. Imāni cattāri ahirājakulānīti ( a . ni . aṭṭha .2.4.67) idaṃ daṭṭhavise sandhāya vuttaṃ . Ye hi keci daṭṭhavisā , sabbe te imesaṃ catunnaṃ ahirājakulānaṃ abbhantaragatāva honti . 251. Virūpakkhehītiādi sahayogakaraṇavacanaṃ . Sarabūti gehagoḷikā . Sā kira setā savisā hoti . Sohan ti yassa me etehi mettaṃ , sohaṃ namo karomi bhagavatoti sambandho . Aññamhi … pe … chetabbamhīti rāgānusaye . 251. Cattāri ahirājakulānīti sabbesaṃ ahibhedānaṃ catūsu eva saṅgahato vuttaṃ . Attaparittaṃ kātun ti attano parittāṇaṃ kātuṃ . Virūpakkhehi me mettan ti virūpakkhajātikehi nāgehi saha mayhaṃ mittabhāvo hotu , mettā hotūti attho , te sukhitā niddukkhā averā hontūti adhippāyo . Evañhi mettāpharaṇaṃ hoti . Sesesupi eseva nayo . Apādakehīti ahikulehi saha sabbasattesu odhiso mettāpharaṇadassanaṃ . Mā maṃ apādako hiṃsīti tāya mettāya attarakkhāvidhānadassanaṃ . Sabbe sattātiādi attānaṃ upamaṃ katvā sabbasattesu anodhiso mettāpharaṇadassanaṃ . Tattha mā kañci pāpamāgamāti kañci sattaṃ lāmakaṃ dukkhahetu , dukkhañca mā āgacchatu . Evaṃ mettāya attaguttiṃ dassetvā idāni ratanattayānussaraṇena dassetuṃ ‘‘ appamāṇo ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha pamāṇakaradhammā akusalā , tabbipākā ca pamāṇā , tappaṭipakkhā sīlādayo guṇā , tabbipākā ca lokiyalokuttaraphalāni appamāṇā , te assa atthīti appamāṇo , appamāṇā vā aparimeyyaguṇā assātipi appamāṇo . Pamāṇavantānīti yathāvuttapamāṇakaradhammayuttāni . Ahivicchikāti sarīsapānaññeva pabhedadassanaṃ . Uṇṇanābhīti lomasanābhiko makkaṭo . Sarabūti gharagoḷikā . Paṭikkamantūti apagacchantu , mā maṃ vihesayiṃsūti attho . Sohaṃ namoti ettha ‘‘ karomī ’’ ti pāṭhaseso . Yasmā mayā mettādīhi tumhākañca mayhañca rakkhā katā , yasmā ca sohaṃ bhagavato namo karomi , vipassīādīnaṃ sattannampi namo karomi , tasmā paṭikkamantu bhūtānīti yojanā .

Attaguttiyāti attano guttatthāya . Attarakkhāyāti attano rakkhaṇatthāya . Attaparittaṃkātun ti attano parittāṇatthāya attaparittaṃ nāma kātuṃ anujānāmīti attho . Idāni yathā taṃ parittaṃ kātabbaṃ , taṃ dassetuṃ ‘‘ evañca pana bhikkhave ’’ tiādimāha . TatthaV3.349 ( jā . aṭṭha .2.2.105) virūpakkhehīti virūpakkhanāgakulehi . Sesesupi eseva nayo . Sahayoge cetaṃ karaṇavacanaṃ , etehi saha mayhaṃ mittabhāvoti vuttaṃ hoti apādakehīti apādakasattehi . Sesesupi eseva nayo . Sabbe sattāti ito pubbe ettakena ṭhānenaM3.382 odissakamettaṃ kathetvā idāni anodissakamettaṃ kathetuṃ idamāraddhaṃ . Tattha sattā pāṇā bhūtāti sabbānetāni puggalavevacanāneva . Bhadrāni passantūti bhadrāni ārammaṇāni passantu . Mā kañci pāpamāgamāti kañci sattaṃ pāpakaṃ lāmakaṃ mā āgacchatu . Appamāṇo buddhoti ettha buddhoti buddhaguṇā veditabbā , te hi appamāṇā nāma . Sesadvayesupi eseva nayo , pamāṇavantānīti guṇappamāṇena yuttāni . Uṇṇanābhīti lomasanābhiko makkaṭako . Sarabūti gharagoḷikā . Katā me rakkhā kataṃ me parittan ti mayā ettakassa janassa rakkhā ca parittāṇañca kataṃ . Paṭikkamantu bhūtānīti sabbepi me kataparittāṇā sattā apagacchantu , mā maṃ viheṭhayiṃsūti attho . Sohan ti yassa mama etehi sabbehipi mettaṃ , so ahaṃ bhagavato namo karomi , vipassīādīnañca sattannaṃ sammāsambuddhānaṃ namo karomīti sambandho . Aññamhi chetabbamhīti rāgānusayaṃ sandhāya vadati . Tādisaṃ vā dukkhan ti muṭṭhiādīhi dukkhaṃ uppādentassa . AññamhītiV2.218 kāmarāge asubhamanasikārādinā chetabbeti attho . Aṅgajātan ti bījavirahitaṃ purisanimittaṃ . Bīje hi chinne opakkamikapaṇḍako nāma abhabbo hotīti vadanti . Eke pana ‘‘ bījassāpi chedanakkhaṇeM2.230 dukkaṭāpatti eva kamena purisindriyādike antarahite paṇḍako nāma abhabbo hoti , tadā liṅganāsanāya nāsetabbo ’’ ti vadanti . Tādisaṃ vā dukkhaṃ uppādentassāti muṭṭhippahārādīhi attano dukkhaṃ uppādentassa .

Ahikīṭadaṭṭhādīsu nimittabhūtesu chindantassāti yojanā .

252. Uppannā hotīti paṭilābhavasena uppannā hoti . Uppannabhāvaṃ pākaṭaṃ karonto āha ‘‘ so ’’ tiādi . Tattha soti rājagahako seṭṭhi , kīḷatīti sambandho . Tassāti seṭṭhissa . Idaṃ padaṃ ‘‘ jāle ’’ ti pade sāmyatthachaṭṭhī ,‘‘ uppannā hotī ’’ ti pade sampadānaṃ . Tan ti candanagaṇṭhiṃ . Assāti seṭṭhissa . Idaṃ padaṃ ‘‘ purisā ’’ ti pade sāmyatthachaṭṭhī ,‘‘ adaṃsū ’’ ti pade sampadānaṃ . 252. Jālāni parikkhipāpetvāti parissayamocanatthañceva pamādena gaḷitānaṃ ābharaṇādīnaṃ rakkhaṇatthañca jālāni karaṇḍakākārena parikkhipāpetvā . Candanagaṇṭhi āgantvā jāle laggāti eko kira rattacandanarukkho gaṅgāya uparitīre jāto gaṅgodakena dhotamūlo patitvā tattha tattha pāsāṇesu sambhijjamāno vippakiri . Tato ekā ghaṭappamāṇā ghaṭikā pāsāṇesu ghaṃsiyamānā udakaūmīhi pothiyamānā maṭṭhā hutvā anupubbena vuyhamānā sevālapariyonaddhā āgantvā tasmiṃ jāle laggi . Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ . 252. Uṭṭitvāti pakkhipitvā . Otaratūti iddhiyā otāretvā gaṇhātu . Anupariyāyīti anuparibbhami . 252. Pāḷiyaṃ tuyheso pattoti ‘‘ yo ca arahā ceva iddhimā ca , tassa dinnamevā ’’ ti seṭṭhinā vuttaṃ , taṃ sandhāya vadati . Taṃ pattaṃ gahetvā tikkhattuṃ rājagahaṃ anupariyāyīti ettha veḷuparamparāya baddhapattassa uparibhāge ākāse nagaraṃ tikkhattuṃ anupariyāyitvā ṭhitabhāvaṃ sandhāya ‘‘ pattaṃ gahetvā ’’ ti vuttaṃ , na pana thero hatthena pattaṃ sayameva aggahesi . Keci pana vadanti ‘‘ iddhibalena taṃ pattaṃ veḷuparamparato muñcitvā theraṃ anubandhamāno aṭṭhāsi , so ca anena hatthena gahito viya ahosī ’’ ti . Tathā ṭhitameva pana sandhāya ‘‘ bhāradvājassa hatthato pattaṃ gahetvā ’’ ti vuttaṃ .

Lekhan ti likhitagahitaṃ cuṇṇaṃ . Uḍḍitvāti veḷuparamparāya uddhaṃ pāpetvā , uṭṭhāpetvāti vuttaṃ hoti . Oharatūti iddhiyā otāretvā gaṇhatu . Te ca manussā … pe … anubandhiṃsūti ye ca manussā paṭhamaṃ pāṭihāriyaṃ nāddasaṃsu , te amhākampi pāṭihāriyaṃ dassehīti theramanubandhiṃsu . Thero ca sīhabyagghādirūpaṃ gahetvā vikubbaniddhiṃ dasseti , te ca acchariyabbhutajātā uccāsaddā mahāsaddā ahesuṃ . Tenāha ‘‘ kiṃ nu kho so , ānanda , uccāsaddo mahāsaddo ’’ ti .

Vikubbaniddhīti vividhaṃ , vikāraṃM0.454 vā kubbanavasena pavattā iddhi ( paṭi . ma .3.12-16; visuddhi .2.369-373). AdhiṭṭhāniddhītiV2.103 adhiṭṭhānavasena pavattā iddhi ( paṭi . ma .3.12-16; visuddhi .2.369-373). Vikubbaniddhiyā pāṭihāriyaṃ paṭikkhittan ti ettha vikubbaniddhi nāma ‘‘ so pakativaṇṇaṃ vijahitvā kumārakavaṇṇaṃ vā dasseti nāgavaṇṇaṃ vā , vividhampi senābyūhaṃ dassetī ’’ ti ( paṭi . ma .3.13) evamāgatā pakativaṇṇavijahanavikāravasena pavattāM3.387 iddhi . Adhiṭṭhāniddhi pana ‘‘ pakatiyā eko bahukaṃ āvajjati sataṃ vā sahassaṃ vā satasahassaṃ vā , āvajjitvā ñāṇena adhiṭṭhāti ‘ bahuko homī ’’’ ti ( paṭi . ma .3.10 dasaiddhiniddesa ) evaṃ vibhajitvā dassitā adhiṭṭhānavasena nipphannā iddhi . Iddhipāṭihāriyaṃ na dassetabban ti ettha ‘‘ yo pakativaṇṇaṃ vijahitvā kumāravaṇṇaṃ vā dasseti , nāgavaṇṇaṃ vā … pe … vividhampi senābyūhaṃ dassetī ’’ ti ( paṭi . ma .3.13) evamāgatā attano sarīrassa vikārāpādanavasappavattā vikubbaniddhi adhippetāti āha ‘‘ adhiṭṭhāniddhi pana appaṭikkhittā ’’ ti . Pakatiyā eko bahukaṃ āvajjati , sataṃ vā sahassaṃ vā satasahassaṃ vā āvajjetvā ñāṇena adhiṭṭhāti ‘‘ bahuko homī ’’ ti ( paṭi . ma .3.10) evaṃ dassitā adhiṭṭhānavasena nipphannā adhiṭṭhāniddhi nāma .

Gihī upanāmentīti sambandho . Byañjanaṃ katvāti byañjanaṃ pakkhipanaṃ katvā . Tan ti suvaṇṇataṭṭikādiṃ . Āmasitumpīti pisaddo pageva paṭiggaṇhitunti dasseti . Pūraṇakassapādayo cha satthāro . Tattha ( dī . ni . aṭṭha .1.151-152; ma . ni . aṭṭha .1.312) pūraṇoti tassa satthupaṭiññassa nāmaṃ . Kassapoti gottaṃ . So kira aññatarassa kulassa ekūnadāsasataṃ pūrayamāno jāto . Tenassa ‘‘ pūraṇo ’’ ti nāmaṃ akaṃsu . MaṅgaladāsattāV3.350 cassa kataṃ ‘‘ dukkaṭan ’’ ti vattā natthi , akataṃ vā ‘‘ na katan ’’ tiM3.383 . So ‘‘ kimahaṃ ettha vasāmī ’’ ti palāyi . Athassa corā vatthāni acchindiṃsu . So paṇṇena vā tiṇena vā paṭicchādetumpi ajānanto jātarūpeneva ekaṃ gāmaṃ pāvisi . Manussā taṃ disvā ‘‘ ayaṃ samaṇo arahā appiccho , natthi iminā sadiso ’’ ti pūvabhattādīni gahetvā upasaṅkamanti . So ‘‘ mayhaṃ sāṭakaṃ anivatthabhāvena idaṃ uppannan ’’ ti tato paṭṭhāya sāṭakaṃ labhitvāpi na nivāsesi , tadeva pabbajjaṃ aggahesi . Tassa santike aññepi aññepīti pañcasatā manussā pabbajiṃsu . Evamayaṃ gaṇācariyo hutvā ‘‘ satthā ’’ ti loke pākaṭo ahosi . Makkhalīti tassa nāmaṃ . Gosālāya jātattā gosāloti dutiyanāmaṃ . Taṃ kira sakaddamāya bhūmiyā telaghaṭaṃ gahetvā gacchantaṃ ‘‘ tāta mā khalī ’’ ti sāmiko āha . So pamādena khalitvā patitvā sāmikassa bhayena palāyituṃ āraddho . Sāmiko upadhāvitvā sāṭakakaṇṇe aggahesi , so sāṭakaṃ chaḍḍetvā acelako hutvā palāyi . Sesaṃ pūraṇasadisameva . Ajitoti tassa nāmaṃ . Kesakambalaṃ dhāretīti kesakambalo . Iti nāmadvayaṃ saṃsanditvā ‘‘ ajito kesakambalo ’’ ti vuccati . Tattha kesakambalo nāma manussānaṃ kesehi katakambalo . Tato paṭikiṭṭhataraṃ vatthaṃ nāma natthi . Yathāha ‘‘ seyyathāpi , bhikkhave , yāni kānici tantāvutānaṃ vatthānaṃ , kesakambalo tesaṃ paṭikiṭṭho akkhāyati . Kesakambalo , bhikkhave , sīte sīto uṇhe uṇho dubbaṇṇo duggandho dukkhasamphasso ’’ ti ( a . ni .3.138). Pakudhoti tassa nāmaṃ . Kaccāyanoti gottaṃ . Iti nāmagottaṃ saṃsanditvā ‘‘ pakudho kaccāyano ’’ ti vuccati . Sītūdakapaṭikkhittako esa , vaccaṃ katvāpi udakakiccaṃ na karoti , uṇhodakaṃ vā kañjiyaṃ vā labhitvā karoti , nadiṃ vā maggodakaṃ vā atikkamma ‘‘ sīlaṃ me bhinnan ’’ ti vālikathūpaṃ katvā sīlaṃ adhiṭṭhāya gacchati . Evarūpanissirikaladdhiko esa . Sañcayoti tassa nāmaṃ . Belaṭṭhassa putto belaṭṭhaputto . ‘‘ Amhākaṃ gaṇṭhanakileso palibundhanakileso natthi , kilesagaṇṭhirahitā mayan ’’ tiM3.384 evaṃvāditāya laddhanāmavasena nigaṇṭho . Nāṭassa puttoti nāṭaputto . PiṇḍolabhāradvājotiV3.351 ( udā . aṭṭha .36) piṇḍaṃ ulamāno pariyesamāno pabbajitoti piṇḍolo . So kira parijiṇṇabhogo brāhmaṇo hutvā mahantaṃ bhikkhusaṅghassa lābhasakkāraṃ disvā piṇḍatthāya nikkhamitvā pabbajito . So mahantaṃ kapallapattaṃ ‘‘ pattan ’’ ti gahetvā carati , kapallapūraṃ yāguṃ pivati , bhattaṃ bhuñjati , pūvakhajjakañca khādati . Athassa mahagghasabhāvaṃ satthu ārocayiṃsu . Satthā tassa pattatthavikaṃ nānujāni . Thero heṭṭhāmañce pattaṃ nikujjitvā ṭhapeti . So ṭhapentopi ghaṃsentova paṇāmetvā ṭhapeti , gaṇhantopi ghaṃsentova ākaḍḍhitvā gaṇhāti . Taṃ gacchante gacchante kāle ghaṃsanena parikkhīṇaṃ nāḷikodanamattasseva gaṇhanakaṃ jātaṃ . Tato satthu ārocesuṃ . Athassa satthā pattatthavikaṃ anujāni . Thero aparena samayena indriyabhāvanaṃ bhāvento aggaphale arahatte patiṭṭhāsi . Iti so pubbe savisesaṃ piṇḍatthāya ulatīti piṇḍolo . Gottena pana bhāradvājoti ubhayaṃ ekato katvā ‘‘ piṇḍolabhāradvājo ’’ ti vuccati . ‘‘ Atha kho āyasmā piṇḍolabhāradvājo … pe … etadavocā ’’ ti kasmā evamāhaṃsu ? So kira ( dha . pa . aṭṭha .2.180 devorohaṇavatthu ) seṭṭhi neva sammādiṭṭhi , na micchādiṭṭhi , majjhattadhātuko . So cintesi ‘‘ mayhaṃ gehe candanaṃ bahu , kiṃ nu kho iminā karissāmī ’’ ti . Athassa etadahosi ‘‘ imasmiṃ loke ‘ mayaṃ arahanto , mayaṃ arahanto ’ ti vattāro bahū , ahaṃ ekaṃ arahantampi na jānāmi , gehe bhamaṃ yojetvā pattaṃ likhāpetvā sikkāya ṭhapetvā veḷuparamparāya saṭṭhihatthamatte ākāse olambāpetvā ‘ sace arahā atthi , ākāsenāgantvā gaṇhātū ’ ti vakkhāmi . Yo taṃ gahessati , tassa saputtadāro saraṇaṃ gamissāmī ’’ ti . So cintitaniyāmeneva pattaṃ likhāpetvā veḷuparamparāya ussāpetvā ‘‘ yo imasmiṃ loke arahā , so ākāsena āgantvā imaṃ pattaṃ gaṇhātū ’’ ti āha . TadāM3.385 cha satthāro ‘‘ amhākaṃ esa anucchaviko , amhākameva naṃ dehī ’’ ti vadiṃsu . So ‘‘ ākāsenāgantvā gaṇhathā ’’ ti āha . Chaṭṭhe divase nigaṇṭho nāṭaputto antevāsike pesesi ‘‘ gacchatha seṭṭhiṃ evaṃ vadetha ‘ amhākaṃ ācariyasseva anucchaviko , mā appamattakassa kāraṇā ākāsena āgamanaṃ kari , dehi kira te pattan ’ ti ’’. Te gantvā seṭṭhiṃ tathā vadiṃsu . Seṭṭhi ‘‘ ākāsenāgantvā gaṇhituṃ samatthova gaṇhātū ’’ ti āha . Nāṭaputto sayaṃ gantukāmo hutvā antevāsikānaṃ saññaṃ adāsi ‘‘ ahaṃ ekaṃ hatthañca pādañca ukkhipitvā uppatitukāmo viya bhavissāmi , tumhe maṃ ‘ ācariya kiṃ karotha , dārumayapattassa kāraṇā paṭicchannaṃ arahattaguṇaṃ mahājanassa mā dassayitthā ’ ti vatvā maṃ hatthesu ca pādesu ca gahetvā ākaḍḍhantāV3.352 bhūmiyaṃ pāteyyāthā ’’ ti . So tattha gantvā seṭṭhiṃ āha ‘‘ mahāseṭṭhi ayaṃ patto aññesaṃ nānucchaviko , mā te appamattakassa kāraṇā mama ākāse uppatanaṃ rucci , dehi me pattan ’’ ti . Bhante , ākāsena uppatitvāva gaṇhathāti . Tato nāṭaputto ‘‘ tena hi apetha apethā ’’ ti antevāsike apanetvā ‘‘ ākāse uppatissāmī ’’ ti ekaṃ hatthañca pādañca ukkhipi . Atha naṃ antevāsikā ‘‘ ācariya , kiṃ nāmetaṃ karotha , chavassa dārumayapattassa kāraṇā paṭicchannaguṇena tumhehi mahājanassa dassitena ko attho ’’ ti taṃ hatthapādesu gahetvā ākaḍḍhitvā bhūmiyaṃ pātesuṃ . So seṭṭhiṃ āha ‘‘ mahāseṭṭhi , ime me uppatituṃ na denti , dehi me pattan ’’ ti . Uppatitvāva gaṇhatha bhanteti . Evaṃ titthiyā cha divasāni vāyamitvāpi pattaṃ na labhiṃsuyeva . Atha sattame divase āyasmato ca moggallānassa āyasmato ca piṇḍolabhāradvājassa ‘‘ rājagahe piṇḍāya carissāmā ’’ ti gantvā ekasmiṃ piṭṭhipāsāṇe ṭhatvā cīvaraṃ pārupanakāle dhuttakā kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘ hambho pubbe cha satthāro ‘ mayaṃ arahantāmhā ’ ti vicariṃsu , rājagahaseṭṭhino pana ajja sattamo divaso pattaṃ ussāpetvā ṭhapayato ‘ sace arahā atthi , ākāsenāgantvā gaṇhātū ’ ti vadantassa , ekopi ‘ ahaṃ arahā ’ ti ākāse uppatanto natthi , ajja no loke arahantānaṃ natthibhāvo ñāto ’’ ti . Taṃ kathaṃ sutvā āyasmā mahāmoggallāno āyasmantaṃ piṇḍolabhāradvājaṃM3.386 āha ‘‘ sutaṃ te , āvuso bhāradvāja , imesaṃ vacanaṃ , ime buddhasāsanaṃ pariggaṇhantā viya vadanti , tvañca mahiddhiko mahānubhāvo , gacchetaṃ pattaṃ ākāsena gantvā gaṇhāhī ’’ ti . ‘‘ Āvuso moggallāna , tvaṃ ‘ iddhimantānaṃ aggo ’ ti pākaṭo , tvaṃ etaṃ gaṇha , tayi pana aggaṇhante ahaṃ gaṇhissāmī ’’ ti āha . Atha āyasmā mahāmoggallāno ‘‘ gaṇhāvuso ’’ ti āha . Iti te lokassa arahantehi asuññabhāvadassanatthaṃ evamāhaṃsu . Tikkhattuṃ rājagahaṃ anupariyāyīti tikkhattuṃ rājagahaṃ anugantvā paribbhami . ‘‘ Sattakkhattun ’’ tipi vadanti . Thero kira abhiññāpādakaṃ jhānaṃ samāpajjitvā uṭṭhāya tigāvutaṃ piṭṭhipāsāṇaṃ antantena paricchindanto tūlapicu viya ākāse uṭṭhāpetvā rājagahanagarassa upari sattakkhattuṃ anupariyāyi . So tigāvutappamāṇassa nagarassa apidhānaṃ viya paññāyi . Nagaravāsino ‘‘ pāsāṇo no avattharitvā gaṇhātī ’’ ti bhītā suppādīni matthake katvā tattha tattha nilīyiṃsu . Sattame vāre thero piṭṭhipāsāṇaṃ bhinditvā attānaṃ dasseti . Mahājano theraṃ disvā ‘‘ bhante piṇḍolabhāradvāja , tava pāsāṇaṃ gāḷhaṃ katvā gaṇha , māV3.353 no sabbe nāsayī ’’ ti āha . Thero pāsāṇaṃ pādantena khipitvā vissajjesi . So gantvā yathāṭhāneyeva patiṭṭhāsi . Thero seṭṭhissa gehamatthake aṭṭhāsi . Taṃ disvā seṭṭhi urena nipajjitvā ‘‘ otara sāmī ’’ ti vatvā ākāsato otiṇṇaṃ theraṃ nisīdāpetvā pattaṃ gahetvā catumadhurapuṇṇaṃ katvā therassa adāsi . Thero pattaṃ gahetvā vihārābhimukho pāyāsi . Athassa ye araññagatā pāṭihāriyaṃ nāddasaṃsu , te sannipatitvā ‘‘ bhante , amhākampi pāṭihāriyaṃ dassehī ’’ ti theraṃ anubandhiṃsu . So tesaṃ tesaṃ pāṭihāriyaṃ dassento vihāraṃ agamāsi . Satthā taṃ anubandhitvā unnādentassa mahājanassa saddaṃ sutvā ‘‘ ānanda , kasseso saddo ’’ ti pucchi . Tena vuttaṃ ‘‘ assosi kho bhagavā … pe … kiṃ nu kho so , ānanda , uccāsaddo mahāsaddo ’’ ti .

Saṅghikaparibhogena vāti vā saddo panasaddattho . Saṅghikaparibhogena panāti hi attho . Gihivikaṭāni vāti vā saddo sampiṇḍanattho . Gihivikaṭāni bhājanānipi vaṭṭantīti hi attho . Gihivikaṭānīti gihisantakāni .

Kaṃsalohavaṭṭalohānaṃ sabhāgattā vuttaṃ ‘‘ kaṃsa … pe … saṅgahito ’’ ti .

253.‘‘ Likhitun ’’ ti etaṃ vuttanti yojanā . 253-254. Na acchupiyantīti na suphassitāni honti . Rūpakākiṇṇānīti itthirūpādīhi ākiṇṇāni . Bhūmiādhāraketi valayādhārake . Dāruādhārakadaṇḍādhārakesūti ekadārunā kataādhārake bahūhi daṇḍakehi kataādhārake vāti attho , tīhi daṇḍehi kato pana na vaṭṭati . Bhūmiyaṃ pana nikkujjitvā ekameva ṭhapetabban ti ettha dve ṭhapentena upari ṭhapitapattaṃ ekena passena bhūmiyaṃ phusāpetvā ṭhapetuṃ vaṭṭatīti vadanti . Ālindakamiḍḍhikādīnan ti pamukhamiḍḍhikānaṃ . Parivattitvā tattheva patiṭṭhātīti ettha ‘‘ parivattitvā tatiyavāre tattheva miḍḍhiyā patiṭṭhātī ’’ ti gaṇṭhipadesu vuttaṃ . Paribhaṇḍaṃ nāma gehassa bahi kuṭṭapādassa thirabhāvatthaṃ katā tanukamiḍḍhikā vuccati . Tanukamiḍḍhikāyāti khuddakamiḍḍhikāya . Miḍḍhantepi ādhārake ṭhapetuṃ vaṭṭati . ‘‘ Anujānāmi , bhikkhave , ādhārakan ’’ ti hi vacanato miḍḍhādīsu yattha katthaci ādhārakaṃ ṭhapetvā tattha pattaṃ ṭhapetuṃ vaṭṭati ādhārake ṭhapanokāsassa aniyamitattāti vadanti . ‘‘ Pattamāḷo nāma vaṭṭetvā pattānaṃ agamanatthaṃ vaṭṭaṃ vā caturassaṃ vā iṭṭhakādīhi parikkhipitvā kato ’’ ti gaṇṭhipadesu vuttaṃ . 253. Na acchupiyantīti na lagganti . Rūpakākiṇṇānīti itthirūpādīhi vokiṇṇāni . 253. Pāḷiyaṃ na acchupiyantīti na phusitāni honti . Rūpakākiṇṇānīti itthirūpādīhi ākiṇṇāni .

Pakatimaṇḍalan ti ettha kiṃ makaradantamattampi acchinnamaṇḍalanti āha ‘‘ makaradantacchinnakamaṇḍalamevā ’’ ti .

254. Paharitvāti āvaṭṭanato aññamaññaṃ paharitvā . Tayo patte uparupari ṭhapetuṃ vaṭṭatīti sambandho . 253-254. Na acchupiyantīti na suphassitāni honti . Rūpakākiṇṇānīti itthirūpādīhi ākiṇṇāni . 254. Ālindakamiḍḍhikādīnan ti pamukhamiḍḍhikādīnaṃ . 254. Bhūmiādhāraketi dantādīhi kate valayādhārake . Etassa valayādhārakassa anuccatāya ṭhapitā pattā na paripatantīti ‘‘ tayo patteM2.231 ṭhapetuṃ vaṭṭatī ’’ ti vuttaṃ . Anuccatañhi sandhāya ayaṃ ‘‘ bhūmiādhārako ’’ ti vutto .

Bhūmiādhārako nāma bhūmiyā āsanno dantādīhi kato valayādhārako . Dāruādhārako nāma ekadārunā kato ādhārako . Daṇḍādhārako nāma catudaṇḍato paṭṭhāya bahūhi daṇḍehi kato ādhārako . Tatthāti bhamakoṭisadisadāru ādhārakatidaṇḍakādhāresu . Gahetvā evāti pattaṃ gahetvā eva , ekameva ṭhapetabbaṃ iti vuttanti yojanā . Bhūmiādhāraketi valayādhārake . Parivattetvā tatthevāti ettha ‘‘ parivattetvā tatiyavāre tattheva miḍḍhiyā patiṭṭhātī ’’ ti likhitaṃ . Dāruādhārakadaṇḍādhārakesūti ekadārunāV2.219 kataādhārake , bahūhi daṇḍehi kataādhārake ca . Ete ca uccatarā honti pattehi saha patanasabhāvā . Tena ‘‘ susajjitesū ’’ ti vuttaṃ .

Dāruādhārakadaṇḍādhārakesūti ekadārunā kataādhārake bahūhi daṇḍakehi kataādhārake vāti attho , tīhi daṇḍehi kato pana na vaṭṭati . Paribhaṇḍaṃ nāma gehassa bahi kuṭṭapādassa thirabhāvatthaṃ katā tanukamiḍḍhikāM0.523 vuccati . Bhamakoṭisadisoti yattha dhamakaraṇādiṃ pavesetvā likhanti , tassa bhamakassa koṭiyā sadiso . Tādisassa dāruādhārakassa avitthiṇṇatāya ṭhapitopi patto patatīti ‘‘ anokāso ’’ ti vutto .

Bhūmiyaṃ pana nikkujjitvā ekameva ṭhapetabban ti ettha dve ṭhapentena upari ṭhapitapattaṃ ekena passena bhūmiyaṃ phusāpetvā ṭhapetuṃ vaṭṭatīti vadanti . Ettha ‘‘ parivaṭṭitvā patto bhijjatīti adhikaraṇabhedāsaṅkāya abhāve ṭhāne ṭhapetuṃ vaṭṭatī ’’ ti likhitaṃ . Ālindakamiḍḍhikādīnan ti pamukhamiḍḍhikādīnaṃ , uccavatthukānanti attho .

Ālindakamiḍḍhikādīnan ti pamukhamiḍḍhikānaṃ . Pattamāḷako vaṭṭitvā pattānaṃ apatanatthaṃ vaṭṭaṃ vā caturassaṃ vā iṭṭhakādīhi parikkhipitvā māḷakacchannena kato . Bāhirapasseti pāsādādīnaṃ bahikuṭṭe . Tanukamiḍḍhikāyāti vedikāya . Sabbattha pana hatthappamāṇato abbhantare ṭhapetuṃ vaṭṭati . Ādhāre pana tato bahipi vaṭṭati .

Parivattitvā tattheva patiṭṭhātīti ettha ‘‘ parivattitvā tatiyavāre tattheva miḍḍhiyā patiṭṭhātī ’’ ti gaṇṭhipadesu vuttaṃ . ‘‘ Pattamaṇḍalikā pattapacchikā tālapattādīhi katā ’’ ti ca likhitaṃ . Pāḷiyaṃ oṭṭhoti mukhavaṭṭi .

Paribhaṇḍaṃ nāma gehassa bahi kuṭṭapādassa thirabhāvatthaṃ katā tanukamiḍḍhikā vuccati . Tanukamiḍḍhikāyāti khuddakamiḍḍhikāya . Miḍḍhantepi ādhārake ṭhapetuṃ vaṭṭati . ‘‘ Anujānāmi , bhikkhave , ādhārakan ’’ ti hi vacanato miḍḍhādīsu yattha katthaci ādhārakaṃ ṭhapetvā tattha pattaṃ ṭhapetuṃ vaṭṭati ādhārake ṭhapanokāsassa aniyamitattāti vadanti . Miḍḍhante ādhārake ṭhapetuṃ vaṭṭati pattasandhāraṇatthaṃ vuttattā . Pattamāḷakan ti upacikānaṃ anuṭṭhahanatthāya bhūmito uccataraṃ kataṃ vedikākāramāḷakaṃ .

Tatthevāti miḍḍhanteyeva . Vitthiṇṇāyāti vitthārāya . ‘‘ Pattamāḷo nāma vaṭṭetvā pattānaṃ agamanatthaṃ vaṭṭaṃ vā caturassaṃ vā iṭṭhakādīhi parikkhipitvā kato ’’ ti gaṇṭhipadesu vuttaṃ . Mañce ādhārakepi na vaṭṭati nisīdanapaccayā vāritattā . Mahāmukhakuṇḍasaṇṭhānāti mahāmukhacāṭisaṇṭhānā .

Āsannabhūmikattā olambetuṃ vaṭṭati . Laggentassa dukkaṭan ti kevalaṃ pattaṃ laggentassa , na thavikāya laggentassāti vadanti . Vīmaṃsitabbaṃ .

Bāhirapasseti kuṭṭassa bāhirapasse . Katāyāti kuṭṭassa thirabhāvatthaṃ katāya . Etthāti paribhaṇḍante . Aññena pana bhaṇḍakenāti aññena bhārabandhanena bhaṇḍakena .

‘‘ Bandhitvā olambetun ’’ ti vuttattā pattatthavikāya aṃsabaddhako yathā laggitaṭṭhānato na parigaḷati , tathā sabbathāpi bandhitvā ṭhapetuṃ vaṭṭati .

YaṃM0.455 vatthaṃ pattharitvā patto ṭhapiyatīti vatthaṃ coḷakaṃ nāmāti yojanā . Tasmiṃ panāti coḷake pana . Yatthāti yassaṃ vālikāyaṃ . Na dussatīti patto na dussati . Bandhitvāpi upari ṭhapetuṃ na vaṭṭatīti upari nisīdantā ottharitvā bhindantīti vuttaṃ .

Tattha ṭhapetuṃ vaṭṭatīti nisīdanasaṅkābhāvato vuttaṃ .

Bandhitvā vāti bandhitvā ṭhapitachatte vā . Yo kocīti bhattapūropi tucchapattopi .

Pattamāḷakan ti pattassa ṭhapanatthāya kataṃ aṭṭaṃ .

Bhaṇḍakukkhaḷikāti pattādibhaṇḍakānaṃ pakkhipanā ukkhaḷikā .

Yattha katthacīti bhittikhīlādike yasmiṃ kasmiṃci . Laggentassāti pattaṃ thavikāya laggentassa .

Nisīdanasayanatthaṃ vā kataṃ hotūti yojanā . Aññenāti pattato aññena .

Aṭṭakachannenāti aṭṭapatirūpena , aṭṭakasadisenāti attho . Tatthāti aṭṭakachannena ṭhapite mañcapīṭhe .

Aṃse baddhiyati anenāti aṃsabaddho , soyeva aṃsabaddhako , tena laggetvāti sambandho .

Chatte ṭhapetuṃ na vaṭṭatīti sambandho . Bhattena pūro bhattapūro , patto . Bandhitvā ṭhapite chatte vā aṭṭakaṃ katvā ṭhapite chatte vāti yojanā . Yo koci bhattapūropi tucchapattopīti sambandho .

255. YassātiV2.104 bhikkhuno . Hatthe patto atthi , so eva bhikkhu pattahattho na hoti , apica kho pana hatthe vā piṭṭhipāde vā yattha katthaci sarīrāvayave pattasmiṃ satīti yojanā . Eseva nayo anantaravākyepi . Imehi vākyehi ‘‘ pattahattho ’’ ti ca ‘‘ kavāṭaṃ paṇāmetun ’’ ti ca upalakkhaṇamattamevāti dasseti . Sūciṃ vā avāpuritunti sambandho . Kuñcikāya vāti vā saddo ‘‘ sarīrāvayavenā ’’ ti padaṃ apekkhati . 255.‘‘ Aṃsakūṭe laggetvāti vacanato aggahatthe laggetvā aṅke ṭhapetuṃ na vaṭṭatī ’’ ti keci vadanti , na sundaraṃ ,‘‘ na kevalaṃ yassa patto ’’ tiādi yadi hatthena gahitapatte bhedasaññā , pageva aññena sarīrāvayavenāti katvā vuttaṃ . Pāḷiyaṃ pana pacuravohāravasena vuttaṃ . 255. Pariharitun ti divase divase piṇḍāya caraṇatthāya ṭhapetuṃ . Pattaṃ alabhantena pana ekadivasaṃ piṇḍāya caritvā bhuñjitvā chaḍḍetuṃ vaṭṭati . Tenāha ‘‘ tāvakālikaṃ paribhuñjituṃ vaṭṭatī ’’ ti . Paṇṇapuṭādīsupi eseva nayo .

Lābukaṭāhan ti lambatīti lābu , lābuyā kaṭāhaṃ lābukaṭāhaṃ . ‘‘ Tāvakālikan ’’ ti iminā ekavārameva tena āmisaṃ gahetvā paribhuñjitvā chaḍḍetabbanti dasseti . 255. Ghaṭikan ti upari yojitaṃ aggaḷaṃ . Tāvakālikaṃ paribhuñjituṃ vaṭṭatīti sakideva gahetvāV3.354 tena āmisaṃ paribhuñjitvā chaḍḍetuṃ vaṭṭatīti adhippāyo . Ghaṭikaṭāheti bhājanakapāle . Ghaṭikapālamayaṃ ghaṭikaṭāhaṃ .

Ghaṭikapālan ti bhājanakapālaṃ .

Abhuṃ meti avaḍḍhi mayhaṃ , uppajjitthāti attho . ‘‘ Abhu me ’’ ti ( ma . ni . aṭṭha .2.149; ma . ni . ṭī .2.149) vattabbe niggahitāgamavasena evaṃ vuttaṃ . Utrāsavacanan ti utrāsena vacanakāraṇaṃ padaṃ . Abhuṃ meti ettha bhavatīti bhū , vaḍḍhi . Na bhūti abhū , avaḍḍhi . Bhayavasena pana sā itthī ‘‘ abhun ’’ ti āha , vināso mayhanti attho . Chavasīsassa pattan ti ‘‘ silāputtakassa sarīraṃ , khīrassa dhārātiādivohāravasenaV0.477 vuttaṃ . Mañce nisīdituṃ āgatoti attho . Abhuṃ meti abhūti mayhaṃ , vināso mayhanti attho . Pāḷiyaṃ pisāco vataman ti pisāco vatāyaṃ , ayameva vā pāṭho . Pisācillikāti pisācadārakā . Chavasīsassa pattoti chavasīsamayo patto . Pakativikārasambandhe cetaṃ sāmivacanaṃ .

Dinnakamevāti parehi dinnakameva āmisanti sambandho . Chavasīsassa pattan ti chavasīsamayaṃ pattaṃ . Pakativikārasambandhe cetaṃ sāmivacanaṃ , abhedepi vā bhedūpacārenāyaṃ vohāro ‘‘ silāputtakassa sarīran ’’ tiādīsu viya . ‘‘ Pisācillikāti pisācadārakā ’’ tipi vadanti . Dinnakameva paṭiggahitameva .

CambetvātiM0.456 mukhena cambetvā . Apaviddhāmisānīti chaḍḍitāni āmisāni . Cabbetvāti khāditvā . Cabbetvāti khāditvā . CabbetvātiM2.232 niṭṭhubhitvā .

Aṭṭhikāni ca kaṇṭakāni ca aṭṭhikakaṇṭakāni .

Etesūti calakādīsu . Etesu sabbesu paṇṇattiṃ jānātu vā mā vā , āpattiyeva . ‘‘ Etesu sabbesu paṇṇattiṃ jānātu vā , mā vā , āpattiyevā ’’ ti likhitaṃ .

‘‘ Paṭiggahaṃ katvā ’’ ti vuttattā ucchiṭṭhahatthena udakaṃ gahetvā pattaṃ paripphositvā dhovanaghaṃsanavasena hatthaṃ dhovituṃ vaṭṭati , ettakena pattaṃ paṭiggahaṃ katvā hattho dhovito nāma na hoti .

Anucchiṭṭhaṃ suddhapattan ti natthi ucchiṭṭho etthāti anucchiṭṭho , suddhapatto , taṃ . Ucchiṭṭhahatthenāti ucchiṭṭho ettha atthīti ucchiṭṭho , soyeva hattho ucchiṭṭhahattho , tena . Vāmahatthena āsiñcitvāti sambandho . Etthāti suddhapatte . Ettāvatāpīti ettakena ekaudakageṇḍusagahaṇamattenāpi . Soti suddhapatto . Hatthaṃ panāti ucchiṭṭhahatthampi . Panasaddo hettha sampiṇḍanattho . Ekaṃ udakagaṇḍusaṃ gahetvāti vāmahattheneva pattaṃ ukkhipitvā mukhena gaṇḍusaṃ gahetvā . Ucchiṭṭhahatthenāti sāmisena hatthena . Ettāvatāti ekagaṇḍusagahaṇamattena . Ekaṃ udakagaṇḍusaṃ gahetvāti pattaṃ aphusitvā tattha udakameva ucchiṭṭhahatthena ukkhipitvā gaṇḍusaṃ katvā , vāmahattheneva vā pattaṃ ukkhipitvā mukhena gaṇḍusaṃ gahetumpi vaṭṭati .

Bahi udakena vikkhāletvāti dvīsu aṅgulīsu āmisamattaṃ vikkhāletvā bahi gahetumpi vaṭṭati .

Yaṃ aṭṭhiṃ vā yaṃ calakaṃ vāti yojanā . Tatthāti macchamaṃsaphalādīsu . Tan ti aṭṭhicalakaṃ .

Yaṃ panāti aṭṭhicalakādiṃ pana , paṭikhāditukāmoti sambandho , puna khāditukāmoti attho . Paṭikhāditukāmoti ettha na sayaṃ khāditukāmopi aññesaṃ khādanārahaṃ ṭhapetuṃ labhatiV2.220 .

Tatthevāti patte eva . Katvāti ṭhapanaṃ katvā . Yaṃ kiñci aṭṭhikaṇṭakādinti sambandho . Luñcitvāti tato maṃsaṃM3.388 uddharitvā . Tattheva katvāti patteyeva yathāṭhapitaṭṭhānato anuddharitvā . Luñcitvāti tato maṃsameva niravasesaṃ uppaṭṭetvā .

256. Satthakaveṭhanakan ti satthakassa veṭhanakaraṇaṃ . 256. Vipphāḷetvāti phāḷetvā . 256. Kiṇṇacuṇṇenāti surākiṇṇacuṇṇena . Makkhetun ti sūciṃ makkhetuṃ .

Pipphalikaṃ vā daṇḍasatthakaṃ nāmāti yojanā . Pipphāleti etāyāti pipphali , sāyeva pipphalikaṃ . Aññampīti pipphalikato aññampi . Yaṃkiñci daṇḍaṃ yojetvā katasatthakaṃ vā daṇḍasatthakaṃ nāmāti yojanā . Iminā daṇḍena yojitaṃ satthakaṃ daṇḍasatthakan ti vacanatthaṃ dasseti .

Malaggahitāti ayamalaggahitā .

Kiṇṇenāti madirādibījena kiṇṇena . 256. Kiṇṇacuṇṇenāti surākiṇṇacuṇṇena . Kiṇṇena pūretun ti surākiṇṇena pūretuṃ .

Tenāti pāsāṇacuṇṇasaṅkhātena saritakena .

Makkhetun ti sūciṃ makkhetuṃ .

Makkhitamadhusitthakaṃ taṃ saritakaṃ paribhijjatītiV2.105 yojanā .

Madhusitthakapilotikan ti madhusitthakena makkhitaṃ pilotikaṃ .

Tatthāti nisseṇiyaṃ . Nisseṇimpīti catūhi daṇḍehi cīvarappamāṇena āyatacaturassaṃ katvā baddhapaṭalampi . Ettha hi cīvarakoṭiyo samakaṃ bandhitvā cīvaraṃ yathāsukhaṃ sibbanti . Tattha attharitabban ti tassā nisseṇiyā upari cīvarassa upatthambhanatthāya attharitabbaṃ . Kathinasaṅkhātāya nisseṇiyā cīvarassa bandhanakarajju kathinarajjūti majjhimapadalopīsamāsoti āha ‘‘ yāyā ’’ tiādi . Tattha yasmā dvinnaṃ paṭalānaṃ ekasmiṃ adhike jāte tattha valiyo honti , tasmā dupaṭṭacīvarassa paṭaladvayampi samakaṃ katvā bandhanakarajju kathinarajjūti veditabbaṃ . Pāḷiyaṃ kathinassa anto jīratīti kathine baddhassa cīvarassa pariyanto jīrati . Kathinanissitañhi cīvaraṃ idha nissayavohārena ‘‘ kathinan ’’ ti vuttaṃ ‘‘ mañcā ghosantī ’’ tiādīsu viya . Anuvātaṃ paribhaṇḍan ti kathine bandhanarajjūhi cīvarassa samantā pariyantassa ajīraṇatthaṃ yehi kehici coḷakehi dīghato anuvātaṃ , tiriyato paribhaṇḍañca sibbitvā kātuṃ yattha rajjuke pavesetvā daṇḍesu paliveṭhetvā cīvarasamakaṃ ākaḍḍhituṃ sakkā , tādisanti attho . Keci pana ‘‘ kathinasaṅkhātesu kilañjādīsu eva ajīraṇatthāya anuvātaparibhaṇḍakaraṇaṃ anuññātan ’’ ti vadanti .

Yāya rajjuyā kathine bandhanti , sā rajju kathinarajju nāmāti yojanā . Kathinasaṅkhātāya nisseṇiyā cīvarassa bandhanakarajju kathinarajjūti majjhimapadalopīsamāsoti āha ‘‘ yāyā ’’ tiādi . Tattha yasmā dvinnaṃ paṭalānaṃ ekasmiṃ adhike jāte tattha valiyo honti , tasmā dupaṭṭacīvarassa paṭaladvayampi samakaṃ katvā bandhanakarajju kathinarajjūti veditabbaṃ .

Tatthāti dīghassa bhikkhuno pamāṇena kate kathine . Pāḷiyaṃ kathinassa anto jīratīti kathine baddhassa cīvarassa pariyanto jīrati . Kathinanissitañhi cīvaraṃ idha nissayavohārena ‘‘ kathinan ’’ ti vuttaṃ ‘‘ mañcā ghosantī ’’ tiādīsu viya .

Daṇḍaketi kathinadaṇḍakamhi .

Tassāti dīghassa bhikkhuno pamāṇena katassa kathinassa . Itarassa bhikkhunoti dīghabhikkhuto itarassa rassabhikkhuno . Tassa majjheti purāṇakathinasseva anto . Bhikkhuno pamāṇenāti bhikkhuno cīvarassa pamāṇena . Aññaṃ nisseṇin ti dīghato ca tiriyato ca aññaṃ daṇḍaṃ ṭhapetvā bandhituṃ .

Daṇḍakathinapamāṇena katassa kaṭasārakassāti yojanā . ‘‘ Duguṇakaraṇan ’’ ti iminā pidalakan ti duguṇakaraṇasaṅkhātassa kiriyāvisesassaM0.457 nāmanti dasseti . ‘‘ Anuvātaṃ paribhaṇḍan ti kilañjādīsu karontī ’’ ti gaṇṭhipadesu vuttaṃ . Bidalakan ti duguṇakaraṇasaṅkhātassa kiriyāvisesassa adhivacanaṃ . Kassa duguṇakaraṇaṃ ? Yena kilañjādinā mahantaṃ kathinaṃ atthataṃ , tassa . Tañhi daṇḍakathinappamāṇena pariyante saṃharitvā duguṇaṃ kātabbaṃ . Bidalakaṃ nāma diguṇakaraṇasaṅkhātassa kiriyāvisesassa adhivacanaṃ . Kassa diguṇakaraṇaṃ ? Yena kilañjādinā mahantaṃ kathinamatthataṃ , tassa . Tañhi daṇḍakathinappamāṇena pariyante saṃharitvā diguṇaṃ kātabbaṃ . Aññathā khuddakacīvarassa anuvātaparibhaṇḍādividhānakaraṇe hatthassa okāso na hoti . Bidalakan tiM2.233 diguṇakaraṇasaṅkhātakiriyāvisesassa adhivacanaṃ . Tenāha ‘‘ duguṇakaraṇan ’’ ti .

Salākāya sati dvinnaṃ cīvarānaṃ aññataraṃ ñatvā sibbitāsibbitaṃ sukhaṃ paññāyati . Pavesanasalākan ti valīnaṃ aggahaṇatthāya pavesanakaveḷusalākādi .

Vinandhanarajjun ti visesena nahiyati bandhiyati etāyāti vinandhanā , sāyeva rajju vinandhanarajju , tamevatthaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ vinandhituṃ rajjun ’’ ti .

Vinandhanasuttakan ti etthāpi eseva nayo .

Tena suttakenāti vinandhanasuttakena . Tatthāti khuddakanisseṇiyaṃ kāci suttantarikāyoti sambandho .

Pamāṇasaññākaraṇan ti suttantarikapamāṇassa saññākaraṇaṃ .

Kāḷasuttena saññākaraṇaṃ viya haliddisuttena saññākaraṇanti yojanā . Daṇḍakathine kate na bahūhi sahāyehi payojanaṃ . ‘‘ Asaṃkuṭitvā cīvaraṃ samaṃ hoti . Koṇāpi samā hontī ’’ ti likhitaṃ ,‘‘ haliddisuttena saññākaraṇan ’’ ti vuttattā haliddisuttena cīvaraṃ sibbetumpi vaṭṭatīti siddhaṃ . Tattha hi keci akappiyasaññino .

Aṅguliyā paṭiggaṇhantīti ettha ‘‘ paṭiggaṇhantī ’’ ti padassa ‘‘ aṅguliyā ’’ ti karaṇasseva vuttattā kammassa avuttattā tassa kammaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ sūcimukhan ’’ ti .

Aṅgulikosakan ti aṅgulikañcukaṃ . Paṭiggahan ti aṅgulikañcukaṃ . Paṭiggaho nāma aṅgulikoso . Pāḷiyaṃ paṭiggahan ti aṅgulikañcukaṃ .

257. Pāticaṅkoṭakādin ti ettha pāti nāma paṭiggahasaṇṭhānena kato sūciādibhaṇḍaṭṭhapano bhājanaviseso . Ākiritvāti pakkhipitvā . 257-259. Pāti nāma paṭiggahaṇasaṇṭhānena kato bhājanaviseso . Na sammatīti nappahoti . 257. Pāti nāma bhaṇḍaṭṭhapanako bhājanaviseso . Pāḷiyaṃ paṭiggahathavikan ti pātiādibhājanatthavikaṃ .

Odhunitvāti papphoṭetvā . Cinitun ti uccavatthupariyantassa apatanatthāya iṭṭhakādīhi cinituṃ .

Ghanadaṇḍakan ti nirantaradaṇḍakaṃ . Ālambanabāhan ti ālambanarajjudaṇḍādi .

Antokatvāti kathinassa antokatvā . Paribhijjatīti kaṭasārādikaṃ kathinamajjhe bhaṅgaṃ hoti .

Ussāpetvāti daṇḍakathinaṃ sandhāya vuttaṃ .

258. Vinandhitvāti coḷakena vinandhitvā . 257-259. Pāti nāma paṭiggahaṇasaṇṭhānena kato bhājanaviseso . Na sammatīti nappahoti .

259. Aparissāvanakasseva bhikkhunoti yojanā . Yo pana yācatīti sambandho . 257-259. Pāti nāma paṭiggahaṇasaṇṭhānena kato bhājanaviseso . Na sammatīti nappahoti .

Majjhedaṇḍaketi daṇḍakassa majjhe . Udakan ti akappiyaudakaṃ . Tan ti udakaṃ . Yan ti parissāvanaṃ . Udakaṃ parisuddhaṃ hutvā savati gacchati pavattati anenāti parissāvanaṃ .

Yaṃ udake ottharitvā ghaṭena udakaṃ gaṇhanti , taṃ ottharakaṃ nāmāti yojanā . Tamevatthaṃ vitthārento āha ‘‘ taṃ hī ’’ tiādi . Tan ti parissāvanaṃ , bandhitvāti sambandho . Tesūti catūsu khāṇukesu . Sabbapariyanteti sabbaparissāvanassa pariyante mocetvāti sambandho . Ottharitvāti ogāhetvā .

Cīvarakuṭikāti cīvarena katā kuṭikā , sā makasānaṃ parittāṇatthaṃ katattā makasakuṭikāti vuccati .

260. SemhādidosussannakāyātiV2.106 semhādidosehi ussannakāyā . 260-262. 260. Abhisannakāyāti semhādidosasannicitakāyā .

Aggaḷatthambhoti kavāṭatthambho . Yatthāti aggaḷatthambhe . Tattha majjheti aggaḷapāsakassa majjhe . Uparīti aggaḷapāsakassa uparibhāge .

Tatthāti dvārabāhāya . Tatthāti aggaḷapāsake .

Nīcavatthukaṃ cinitun ti bahikuṭṭassa samantato nīcavatthukaṃ katvā cinituṃ .

Dhūmo nikkhamati etenāti dhūmanetto , chiddo . Tena vuttaṃ ‘‘ dhūmanikkhamanachiddan ’’ tiM0.458 .

‘‘ Gandhehī ’’ ti iminā ‘‘ vāsetun ’’ ti padassa karaṇaṃ dasseti .

‘‘ Udakaṭṭhapanaṭṭhānan ’’ ti iminā udakaṭṭhānan ti ettha udakassa ṭhapanaṃ ṭhānaṃ udakaṭṭhānanti majjhepadalopasamāsaṃ dasseti . Tatthāti udakaṭṭhāne . Udakaṭṭhapanaṭṭhānan ti udakaṭṭhapanatthāya paricchinditvā kataṭṭhānaṃ .

Koṭṭhakoti ettha na yattha katthaci , yassa kassaci vā koṭṭhako hoti , api ca kho pana dvāre eva , dvārasseva vā koṭṭhakoti āha ‘‘ dvārakoṭṭhako ’’ ti . Arahaṭaghaṭiyantaṃ nāma sakaṭacakkasaṇṭhānaṃ are are ghaṭikāni bandhitvā ekena dvīhi vā paribbhamiyamānaṃ yantaṃ .

261. Parikamman ti piṭṭhiādiparikammaṃ . Paṭicchādiyati imāyāti paṭicchādi , vatthameva paṭicchādi vatthapaṭicchādi . 260-262. Nīcavatthukaṃ cinitun ti bahikuṭṭassa samantato nīcavatthukaṃ katvā cinituṃ . Arahaṭaghaṭiyantaṃ nāma sakaṭacakkasaṇṭhānaṃ are are ghaṭikāni bandhitvā ekena dvīhi vā paribbhamiyamānaṃ yantaṃ . 261. Pāḷiyaṃ udapānan ti kūpaṃ . Nīcavatthukoti kūpassa samantā kūlaṭṭhānaṃ , bhūmisamaṃ tiṭṭhatīti attho . Udakena otthariyyatīti samantā vassodakaṃ āgantvā kūpe patatīti attho .

Udakaṃ na hotīti ettha pānodakaṃ nivattento āha ‘‘ nhānodakaṃ na hotī ’’ ti .

262. Paṇṇikānaṃ tulaṃ viya udakaubbāhanakatulanti yojanā . 260-262. Nīcavatthukaṃ cinitun ti bahikuṭṭassa samantato nīcavatthukaṃ katvā cinituṃ . 262. Vāhentīti ussiñcanti .

Dīghavarattādīhītiādisaddena rajju ādayo saṅgaṇhāti . Arahaṭaghaṭiyantaṃ nāma sakaṭacakkasaṇṭhānaṃ are are ghaṭikāni bandhitvā ekena dvīhi vā paribbhamiyamānaṃ yantaṃ . Arahaṭaghaṭiyantaṃ nāma cakkasaṇṭhānaṃ anekāraṃ are are ghaṭikāni bandhitvā ekena , dvīhi vā paribbhamiyamānayantaṃ .

Arahatthaghaṭiyantaṃ nāma cakkasaṇṭhānaṃ anekāraṃ are are ghaṭāni bandhitvā ekena vā dvīhi vā paribbhamiyamānaṃ yantaṃ . Arasaṅkhātesu hatthesu ghaṭā bandhitabbā etthāti arahatthaghaṭi , tameva yantaṃ arahatthaghaṭiyantaṃ .

Cammabhājanan ti cammamayaṃ bhājanaṃ .

Aparikkhittā hotīti candanikā apākārā hoti .

Udakapuñjanaṃ vaṭṭatīti sambandho . Tasmin ti udakapuñjane . ‘‘ Udakapuñjanī ’’ tipi pāṭho . Evaṃ sati tāya udakapuñjaniyāti attho . Paccuddharitun ti apanetuṃ .

263. Ā samantato viddhaṃ pakkhapāsakametthāti āviddhapakkhapāsakaṃ . Maṇḍaleti kaṇṇikamaṇḍalamhi . Kataṃ kūṭañca chadanañca etthāti katakūṭacchadanaṃ , jantāgharaṃ , tassa . Etan ti ‘‘ nillekhajantāgharan ’’ ti etaṃ nāmaṃ . 263. Āviddhapakkhapāsakan ti kaṇṇikamaṇḍalassa samantā ṭhapitapakkhapāsakaṃ . Maṇḍaleti kaṇṇikamaṇḍale . Pakkhapāsake ṭhapetvāti samantā pakkhapāsakaphalakāni ṭhapetvā . 263. Āviddhapakkhapāsakan ti kaṇṇikamaṇḍalassa samantā ṭhapitapakkhapāsakaṃ . Maṇḍaleti kaṇṇikamaṇḍale . Pakkhapāsake ṭhapetvāti samantā caturassākārena phalakādīni ṭhapetvā .

‘‘ Cattāro māse ’’ ti iminā ‘‘ catumāsan ’’ ti digusamāsassa vākyaṃ dasseti .

264. Namatakan ti ettha heṭṭhā vuttanamatakato ( cūḷava . aṭṭha .256) visesaṃ dassento āha ‘‘ eḷakalomehī ’’ tiādi . Avāyiman ti vāyitvā na kataṃ . Cammakhaṇḍaparihārenāti cammakhaṇḍaṃ viya adhiṭṭhānavikappanaapanayanena , paribhuñjitabbanti attho . 264.‘‘ Namatakaṃ santhatasadisan ’’ ti gaṇṭhipadesu vuttaṃ . Cammakhaṇḍaparihārena paribhuñjitabban ti anadhiṭṭhahitvā paribhuñjitabbaṃ .

Peḷāyāti aṭṭhaṃsādiākārena katāyaM0.459 mañjūsāya . Etan ti ‘‘ āsittakūpadhānan ’’ ti etaṃ nāmaṃ . Dārumayāpīti pisaddo na tambaloharajatamayā evāti dasseti . 264. NamatakaṃM2.234 nāma santhatasadisanti keci vadanti . Keci pana ‘‘ rukkhatacamayan ’’ ti . Cammakhaṇḍaparihārenāti anadhiṭṭhahitvā sayanāsanavidhināti attho .

Etthevāti maḷorikāyameva . Peḷāyāti aṭṭhaṃsasoḷasaṃsādiākārena katāya bhājanākārāya peḷāya . Yattha uṇhapāyāsādiṃ pakkhipitvā upari bhojanapātiṃ ṭhapenti bhattassa uṇhabhāvāvigamanatthaṃ , tādisassa bhājanākārassa ādhārassetaṃ adhivacanaṃ . Teneva pāḷiyaṃ ‘‘ āsittakūpadhānan ’’ ti vuttaṃ . Tassa ca pāyāsādīhi āsittakādhāroti attho . Idañca āsittakūpadhānaṃ paccantesu na jānanti kātuṃ , majjhimadeseyeva karonti . Keci pana ‘‘ gihiparibhogo ayomayādi sabbopi ādhāro āsittakūpadhānameva anulometī ’’ ti vadanti , eke pana ‘‘ kappiyalohamayo ādhāro maḷorikameva anulometī ’’ ti . Vīmaṃsitvā gahetabbaṃ . Pubbe pattaguttiyā ādhāro anuññāto .

ĀdhārakasaṅkhepagamanatotiV2.107 ādhārake saṅkhepaṃ gamanato . Hīti saccaṃ , yasmā vā . Pubbe pattarakkhanatthaṃ ādhārako anuññāto , idāni bhuñjanatthanti daṭṭhabbaṃ . Ettheva paviṭṭhānīti maḷorikāya eva antogadhāni . Idāni bhuñjituṃ maḷorikā anuññātā .

Chiddan ti chiddayuttaṃ . Viddhan ti antovinividdhachiddaṃ . Āviddhan ti samantato chiddaṃ .

Eko bhikkhu gacchatīti sambandho . Sesakan ti gahetabbaphalapūvehi sesakaṃ .

Tasmiṃ khaṇeti tasmiṃ bhuñjanakkhaṇe .

265. Ekekenapi aṅgenāti pisaddo sambhāvanattho , tato pana adhikehi aṅgehi pagevāti hi attho . Samannāgatassa upāsakassa nikkujjitunti sambandho . 265. NikkujjitabbotiV3.355 tena dinnassa deyyadhammassa appaṭiggahaṇatthaṃ pattanikkujjanakammavācāya nikkujjitabbo , na adhomukhaṭhapanena . Tenevāha ‘‘ evañca pana , bhikkhave , nikkujjitabbo ’’ tiādi . Alābhāyāti catunnaṃ paccayānaṃ alābhatthāya . Anatthāyāti upaddavāya avaḍḍhiyā . 265. Pattaṃ nikkujjitun ti ettha kammavācāya asambhogakaraṇavaseneva nikkujjanaṃ , na pattānaṃV2.222 adhomukhaṭṭhapanena . Tenāha ‘‘ asambhogaṃ saṅghena karotū ’’ tiādi , taṃ vaḍḍhaṃ kammavācāya saṅghena saddhiṃ asambhogaṃ saṅgho karotūti attho . Pattaṃ nikkujjeyyāti vaḍḍhassa pattanikkujjanadaṇḍakammaṃ kareyya . Asambhogaṃ saṅghena karaṇan ti saṅghena vaḍḍhassa asambhogakaraṇaṃ . Yathā asambhogo hoti , tathā karaṇanti attho . Nikkujjito … pe … asambhogaṃ saṅghenāti ettha saṅghena asambhogo hotīti attho daṭṭhabbo . Evaṃ bhagavatā asambhogakaraṇassa āṇattattā , kammavācāya ca sāvitattā , aṭṭhakathāyañca ‘‘ koci deyyadhammo na gahetabbo ’’ ti vuttattā patte nikkujjite tassa santakaṃ ñatvā gaṇhantassa dukkaṭamevāti gahetabbaṃ .

Tassāti upāsakassa . Na gahetabboti saṅghena na gahetabbo . Accayoti ñāyappaṭipattiṃ atikkamitvā pavatti , aparādhoti attho . Maṃ accagamāti maṃ atikkamma pavatto . Taṃ te mayaṃ paṭiggaṇhāmāti taṃ te aparādhaṃ mayaṃ khamāma . Bhikkhūnaṃ alābhāya parisakkatītiādīsu alābhāyaM2.235 parisakkanādito viratoti evamattho gahetabbo . Asambhogaṃ bhikkhusaṅghenāti ettha ‘‘ kato ’’ ti pāṭhaseso .

Asukassa upāsakassāti sambandho .

Ukkujjanakāleti pattassa ukkujjanakāle . Yācāpetvāti pattanikujjitena upāsakena yācāpetvā . Hatthapāsan ti saṅghassa hatthapāsaṃ .

268. Purakkhatvāti ettha purasaddassa aggatthabhāvañca karasaddassa khādesabhāvañca dassento āha ‘‘ aggato katvā ’’ ti . 268. Bodhirājakumāravatthumhi ( ma . ni . aṭṭha .2.324 ādayo ) kokanadoti kokanadaṃ vuccati padumaṃ , so ca maṅgalapāsādo olokanapadumaṃ dassetvā kato , tasmā ‘‘ kokanado ’’ ti saṅkhaṃ labhi . Yāva pacchimasopānakaḷevarāti ettha pacchimasopānakaḷevaran ti paṭhamasopānaphalakaṃ vuttaṃ tassa sabbapacchā dussena santhatattā . Uparimasopānaphalakato paṭṭhāya hi sopānaṃ santhataṃ . 268. Yāva pacchimā sopānakaḷevarāti paṭhamasopānaphalakaṃ sandhāya vuttaṃ . Tañhi pacchā dussena santhatattā eva vuttaṃ .

Soti bodhirājakumāro , santharīti sambandho . Addasā khoti olokanatthaṃyeva dvārakoṭṭhake ṭhito addasa . ‘‘ Pacchimaṃ janataṃ tathāgato anukampatī ’’ ti idaṃ thero anāgate bhikkhūnaṃ celapaṭikassa akkamanapaccayā apavādaṃ sikkhāpadapaññattiyā nivāraṇena bhagavato anukampaṃ sandhāyāha .

Lacchāmīti labhissāmi , esa bodhirājakumāro puttalābhāya abhabboti yojanā . Bhagavā tuṇhī ahosīti ‘‘ kissa nu kho atthāya rājakumārena ayaṃ mahāsakkāro kato ’’ ti āvajjento puttapatthanāya katabhāvaṃ aññāsi . So hi rājaputto aputtako . Sutañcānena ahosi ‘‘ buddhānaṃ kira adhikāraṃ katvā manasā icchitaṃ labhantī ’’ ti . So ‘‘ sacāhaṃ puttaṃ labhissāmi , sammāsambuddho imaṃ celapaṭikaṃ akkamissati . No ce labhissāmi , na akkamissatī ’’ ti patthanaṃ katvā santharāpesi . Atha bhagavā ‘‘ nibbattissati nu kho etassa putto ’’ ti āvajjetvā ‘‘ na nibbattissatī ’’ ti addasa . Pubbe kira so ekasmiṃV3.356 dīpe vasamānoM3.390 samānacchandena sakuṇapotake khādi . Sacassa mātugāmo puññavā bhaveyya , puttaṃ labheyya . Ubhohi pana samānacchandehi hutvā pāpakammaṃ kataṃ , tenassa putto na nibbattissatīti aññāsi . Dusse pana akkante ‘‘ buddhānaṃ adhikāraṃ katvā patthitaṃ labhantīti loke anussavo , mayā ca mahāadhikāro kato , na ca puttaṃ labhāmi , tucchaṃ idaṃ vacanan ’’ ti micchāgahaṇaṃ gaṇheyya . Titthiyāpi ‘‘ natthi samaṇānaṃ akattabbaṃ nāma , celapaṭikaṃ maddantā āhiṇḍantī ’’ ti ujjhāyeyyuṃ . Etarahi ca akkamantesu bahū bhikkhū paracittaviduno , te bhabbataṃ jānitvā akkamissanti , abhabbataṃ jānitvā na akkamissanti . Anāgate pana upanissayo mando bhavissati , anāgataṃ na jānissanti , tesu akkamantesu sace patthitaṃ ijjhissati , iccetaṃ kusalaṃ . No ce ijjhissati ,‘‘ pubbe bhikkhusaṅghassa adhikāraṃ katvā icchiticchitaṃ labhanti , idāni na labhanti , teyeva maññe bhikkhū paṭipattipūrakā ahesuṃ , ime pana paṭipattiṃ pūretuṃ na sakkontī ’’ ti manussā vippaṭisārino bhavissantīti imehi tīhi kāraṇehi bhagavā akkamituṃ anicchanto tuṇhī ahosi . Pacchimaṃ janataṃ tathāgato anukampatīti idaṃ pana thero vuttesu kāraṇesu tatiyaṃ kāraṇaṃ sandhāyāha .

Akkamane dosaṃ dassento āha ‘‘ yadī ’’ tiādi . Pacchāti akkamanato pacchā . Ayan ti bhagavā . Idan ti kāraṇaṃ . Tāvāti sikkhāpadapaññattito , sikkhāpadapaññattiyā vā paṭhamaṃ . Paribhavatoti gihīnaṃ paribhavato .

Maṅgalatthāyāti arogādikassa maṅgalassa atthāya . Maṅgalaṃ icchantīti maṅgalikā . Apagatagabbhāti vijātaputtā . Tenāha ‘‘ maṅgalatthāyā ’’ ti .

Dhotapādakan ti ettha dhotehi pādehi akkamanaṭṭhāne attharitaṃ dhotapādakanti vacanatthaṃ dassento āha ‘‘ dhotapādakaṃ nāmā ’’ tiādi . Tattha ‘‘ paccattharaṇaṃ atthatan ’’ ti iminā ‘‘ dhotapādakan ’’ ti ettha ṇikapaccayassa attharitatthe pavattabhāvaṃ dasseti .

269. Padumakaṇṇikākāran ti padumakaṇṇikasaṇṭhānaṃ . Kataṃ pādaghaṃsanaṃ katakaṃ nāmāti yojanā . 269. Bījanin ti caturassabījaniṃ . 269-270. Bījanin ti caturassabījaniṃ .

Tan ti katakaṃ , paṭikkhittamevāti sambandho . Potthakesu taṃsaddo galitoti daṭṭhabbo . BāhullikānuyogattātiM0.460 paccayabahulabhāvāya anuyogattā .

Pāsāṇapheṇakopīti pāsāṇaabbudampi .

Bījanīti caturassabījanī . Tan ti vidhūpanaṃ , kataṃ hotūti sambandho . Idhāpi taṃsaddo galito . Veḷudantavilīvehi vā morapiñchehi vā cammavikatīhi vā kataṃ hotūti yojanā . Sabbaṃ vidhūpananti sambandho . Pāḷiyaṃ tālavaṇṭan ti saha vaṇṭena kataṃ tālaṃ tālavaṇṭaṃ , tālasaddena taṃmayā maṇḍalabījanī gahetabbā vikārīvikārabhāvena sambandhattā .

Tālavaṇṭan ti tālapattādīhi kataṃ maṇḍalikabījaniṃ .

MakasabījanītiV2.108 makasānaṃ palāyanakabījanī , dantamayavisāṇamayadaṇḍakāpi makasabījanī vaṭṭatīti yojanā . ‘‘ Vākamayabījaniyā ’’ ti padaṃ ‘‘ saṅgahitā ’’ ti pade ādhāro , karaṇaṃ vā . Ekapaṇṇacchattan ti tālapaṇṇādinā ekena pattena katachattaṃ .

270. Yassāti bhikkhussa cakkhuṃ vā dubbalaṃ hotīti yojanā . Aññoti kāyaḍāhādīhi ābādhehi añño , koci ābādho vā uppajjatīti yojanā . 270-275. 269-270. Bījanin ti caturassabījaniṃ .

‘‘ Vasse panā ’’ ti padaṃ ‘‘ cīvaraguttatthan ’’ ti pade eva sambandhitabbaṃ . Cīvaraguttatthan ti cīvarassa vassatemanato guttatthaṃ , vāḷamigacorabhayesu santesūti sambandho .

Tālapaṇṇādinā ekena paṇṇena kataṃ chattaṃ ekapaṇṇacchattaṃ . Sabbatthevāti sabbesu eva gāmāraññesu . ‘‘ Ekapaṇṇacchattaṃ nāma tālapattan ’’ ti gaṇṭhipadesu vuttaṃ . Ekapaṇṇacchattan ti tālapaṇṇādinā ekena pattena katachattaṃ .

‘‘ Asi assā ’’ ti iminā asissāti padassa anavakāsavidhiṃ dasseti . Asīti khaggo . Assāti corassa , asīti sambandho .

Vijjotalatīti ettha alapaccayo rūpasiddhimattovāti āha ‘‘ vijjotatī ’’ ti .

‘‘ Catuhatthoyevā ’’ ti iminā pamāṇayuttoti padassa atthaṃ dasseti . Tatoti catuhatthato . Sabbesan ti gilānāgilānānaṃ . Kammasatenāti ettha sata -saddo anekapariyāyo , anekena kammenāti attho , mahatā ussāhenāti vuttaṃ hoti .

‘‘ Sakkā panā ’’ ti padaṃ ‘‘ na vaṭṭatī ’’ ti pade kattā ,‘‘ dātabbā ’’ ti pade kammaṃ . Sammannitvāva dātabbā , na vinā sammutiyāti adhippāyo . Rudhīti khuddakavaṇaṃ .

273. Āgatan ti udariyato nikkhamitvā āgataṃ . Uggāran ti galato uggāraṃ bhojananti sambandho . Sandhāretvāti patiṭṭhāpetvā . 270-275. ‘‘ Ekapaṇṇacchattaṃ nāma tālapattan ’’ ti gaṇṭhipadesu vuttaṃ . 273. ParagalaṃV0.478 gacchatīti imassa payogābhāvā vaṭṭati .

Asandhāritameva hutvāti sambandho . Kammasatenāti ettha sata -saddo anekapariyāyo , anekena kammenāti attho , mahatā ussāhenāti vuttaṃ hoti .

Yan tiM0.461 khādanīyabhojanīyaṃ , patitanti sambandho . Tan ti khādanīyabhojanīyaṃ , gahetvā paribhuñjitunti sambandho . Rudhīti khuddakavaṇaṃ . Kammasatenāti mahatā ussāhena .

Idan ti vacanaṃ .

274. Kubbaṃ karissāmīti ettha kariyati uccāriyatīti kubbanti vutte saddoti āha ‘‘ saddaṃ karissāmī ’’ ti . Saddan ti ‘‘ ayaṃ maṃ bhikkhu vippakarotī ’’ ti uccāsaddaṃ . 270-275. ‘‘ Ekapaṇṇacchattaṃ nāma tālapattan ’’ ti gaṇṭhipadesu vuttaṃ .

Nakhādīhītiādisaddena mukhakuṭṭe saṅgaṇhāti . Anurakkhanatthan ti anudayena pālanatthaṃ . Nakhacchedananti nakhaṃ chindati anenāti nakhacchedanaṃ , satthakādi . Kammasatenāti ettha sata -saddo anekapariyāyo , anekena kammenāti attho , mahatā ussāhenāti vuttaṃ hoti .

Vīsatimaṭṭhanti ettha vīsatiyā nakhānaṃ maṭṭhaṃ vīsatimaṭṭhanti dassento āha ‘‘ vīsatipi nakhe ’’ tiādi . Likhitamaṭṭheti likhite hutvā maṭṭhe . Kārāpentīti nahāpite kārāpenti . Rudhīti khuddakavaṇaṃ .

Nakhatoti nakhato vā nakhantarato vā . Apakaḍḍhitun ti kaḍḍhitvā apanetuṃ .

275. Khurakosakan tiV2.109 khurassa ṭhapanakaṃ . 270-275. ‘‘ Ekapaṇṇacchattaṃ nāma tālapattan ’’ ti gaṇṭhipadesu vuttaṃ .

Kattariyāti kantiyati chindiyati imāyāti kattari , ayomayo eko upakaraṇaviseso , tāya . ‘‘ Chedāpentī ’’ ti iminā kappāpentīti ettha kappasaddassa vidhyatthaṃ adhippāyena dasseti .

Massuṃ vaḍḍhāpentīti ettha massuṃ vaḍḍhetvā ruhāpentīti atthaṃ paṭikkhipanto āha ‘‘ massuṃ dīghaṃ kārāpentī ’’ ti .

Eḷakamassūti eḷakassa viya massūti eḷakamassu . ‘‘ Golomikan ’’ ti vuccatīti sambandho .

‘‘ Catukoṇan ’’ ti iminā caturassan ti ettha aṃsasaddo koṇatthoti dasseti . Caturassanti ettha hi ‘‘ caturaṃsan ’’ ti vattabbe niggahitassa lopaṃ katvā parassa sakārassa dvebhāvaṃ katvā ‘‘ caturassan ’’ ti vuttaṃ .

Lomasaṃharaṇan ti lomānaṃ apanayanaṃ .

Lomarājiṭṭhapanan ti lomalekhāṭhapanaṃ .

Sabbatthāti sabbesu , massukappanādīsūti sambandho .

Gaṇḍavaṇarudhiābādhapaccayāti gaṇḍo ca vaṇo ca rudhi ca gaṇḍavaṇarudhayo , teyeva ābādhā gaṇḍavaṇarudhiābādhā , tesaṃ paccayā . Vaṇoti mahanto vaṇo . Rudhīti khuddako vaṇo . Kammasatenāti ettha sata -saddo anekapariyāyo , anekena kammenāti attho , mahatā ussāhenāti vuttaṃ hoti . Rudhīti khuddakavaṇaṃ .

Sakkharādīhīti sakkharamadhusitthakehi .

Saṇḍāsoti suṭṭhu lomaṃ ḍaṃsatīti saṇḍāso .

Yan ti lomaṃ , ṭhitanti sambandho . Kattha ṭhitanti āha ‘‘ bhamukāya vā ’’ tiādi . Kiṃ hutvā ṭhitantiM0.462 āha – ‘‘ uggantvā vibhacchaṃ ṭhitan ’’ ti , vibhacchaṃ hutvā ṭhitanti yojanā . Visesena sobhaṇaṃ bhakkhatīti vibhaccho , asobhaṇo . ‘‘ Vigacchan ’’ tipi pāṭho , virūpaṃ gacchati , gamayatīti vā vigaccho . Tattha purimapāṭhoyeva mūlapāṭhoti daṭṭhabboti . Palitaṃ vā apalitaṃ vā tādisaṃ lomanti yojanā .

277. Kaṃsapattharikāti ettha kaṃsaāpaṇe pattharanti pasārentīti kaṃsapattharikāti vutte kaṃsabhaṇḍavāṇijā gahetabbāti āha ‘‘ kaṃsabhaṇḍavāṇijā ’’ ti . 277. Pāḷiyaṃ lohabhaṇḍakaṃsabhaṇḍasannicayoti lohabhaṇḍassa , kaṃsabhaṇḍassa ca sannicayotiV2.223 attho .

Vāsidaṇḍādīnaṃ apātanatthaṃ bandhati anena lohenāti bandhanaṃ , tameva mattaṃ appanti bandhanamattaṃ . Bandhanamattan ti vāsidaṇḍādīnaṃ koṭīsu apātanatthaṃ lohehi bandhanaṃ . Tantakan ti āyogavāyanatthaṃ tadākārena pasāritatantaṃ .

278. Nikkhamantenāti ārāmato nikkhamantena . Yatthāti yasmiṃ ṭhāne . ‘‘ Saritvā ’’ ti iminā asaritvā piṇḍāya caritabbanti dasseti . 278.‘‘ Akāyabandhanena sañcicca asañcicca vā gāmappavesane āpatti . Saritaṭṭhānato bandhitvā pavisitabbaṃ nivattitabbaṃ vā ’’ ti gaṇṭhipadesu vuttaṃ . 278.‘‘ Yattha sarati , tattha bandhitabban ’’ ti etena asañcicca kāyabandhanaṃ abandhitvā paviṭṭhassa anāpattīti dasseti .

Bahurajjukan ti bahū rajjuyo etassāti bahurajjukaṃ . Iminā kalāpena bahurajjūnaṃ samūhena kattabbanti kalāpukan ti vacanatthaṃ dasseti , ikārassukāro . Murajavaṭṭisaṇṭhānaṃ veṭhetvā katan ti bahū rajjuke ekato katvā nānāvaṇṇehi suttehi veṭhetvā murajavaṭṭisadisaṃ kataṃ . Teneva dutiyapārājikavaṇṇanāyaṃ ( pārā . aṭṭha .1.85 pāḷimuttakavinicchaya ) vuttaṃ ‘‘ bahū rajjuke ekato katvā ekenaM3.391 nirantaraṃ veṭhetvā kataṃ bahurajjukanti na vattabbaṃ , taṃ vaṭṭatī ’’ ti . Tattha yaṃ vattabbaṃ , taṃ heṭṭhā vuttameva . Murajavaṭṭisaṇṭhānaṃ veṭhetvā katan ti evaṃ bahurajjuke ekato katvā nānāvaṇṇehi suttehi katanti keci vadanti . Ekavaṇṇasuttenāpi valayaghaṭakādivikāraṃ dassetvā veṭhitampi murajameva . Vikāraṃ pana adassetvā maṭṭhaṃ katvā nirantaraṃ veṭhitaṃ vaṭṭati . Teneva dutiyapārājikasaṃvaṇṇanāyaṃ vuttaṃ ‘‘ bahurajjuke ekato katvā ekena nirantaraṃ veṭhetvā kataṃ ‘ bahurajjukan ’ ti na vattabbaṃ , vaṭṭatī ’’ ti .

Deḍḍubhakan ti ettha deḍḍubhasaddena tassa sīsaṃ gahetabbaṃ ekadesūpacārena , deḍḍubhaṃ viyāti deḍḍubhakaṃ , sadisatthe kapaccayo hoti . Tena vuttaṃ ‘‘ udakasappasīsasadisan ’’ ti .

‘‘ Murajavaṭṭisaṇṭhānan ’’ ti iminā murajasaddena murajavaṭṭi gahetabbā tassa vikārattā , tena sadisaṃ murajan ti vacanatthaṃ dasseti . Veṭhetvāti bahurajjuke ekato veṭhetvā .

Maddavīṇa saddo pāmaṅgapariyāyo . Maddavīṇaṃ viyāti maddavīṇaṃ . Tena vuttaṃ ‘‘ pāmaṅgasaṇṭhānan ’’ ti .

‘‘ Pageva bahūnī ’’ ti iminā ‘‘ ekampī ’’ ti ettha pisaddassa sambhāvanatthaṃ dasseti .

Macchakaṇṭakavāyimāti macchakaṇṭakaṃV2.110 viya dassetvā vāyimā . Kuñjaracchikādibhedāti vāraṇaacchikādibhedā . Vāraṇo hi kuṃ bhūmiṃ jarāpetīti kuñjaroti ( vi . va . aṭṭha .31; a . ni . ṭī .1.1.2) ca kuñje nikuñje ramatīti kuñjaroti ca vuccati . Tassa acchi viyāti kuñjaracchikaṃ , taṃ ādi yesaṃ tānīti kuñjaracchikādīni , tesaṃ bhedāti kuñjaracchikādibhedā . Ādisaddena goṇacchikādayo saṅgaṇhāti .

‘‘ Kuñcikākosakasaṇṭhānan ’’ ti iminā sūkarassa antaṃ viyaM0.463 sūkarantakan ti atthaṃ dasseti . Sūkarassa hi antaṃ kuñcikākosakaṃ viya majjhe susiro hoti .

Sūkarantakaṃ anulometīti sūkarantakena anulometi . Muddikakāyabandhanaṃ nāma caturassaṃ akatvā sajjitaṃ . Muddikakāyabandhanaṃ nāma caturassaṃ akatvāM2.236 sajjitaṃ .

Dasāsuyevāti kāyabandhanassa antesuyeva . Etthāti dasāsu . ‘‘ Catunnaṃ upari na vaṭṭatī ’’ ti iminā murajadasā tato upari vaṭṭatīti dasseti .

Pāmaṅgadasā caturassā . Pāmaṅgadasā caturassā .

Veṭhetvāti rajjuṃ vatthena veṭhetvā .

Muddikasaṇṭhānenāti varakasīsasaṇṭhānena . Mudiṅgasaṇṭhānenāti varakasīsākārena . Mudiṅgasaṇṭhānenāti varakasīsākārena .

Evaṃ sibbitāti evaṃ sibbiyamānā . Hīti phalajotako .

Pāsantoti pāsakoṭi . Pāsantoti dasāmūlaṃ . Pāsantoti dasāpariyosānaṃ .

280. Olambakaṃ katvā nivatthaṃ hatthisoṇḍakaṃ nāmāti yojanā . Coḷikaitthīnan ti coḷaraṭṭhe nivāsīnaṃ itthīnaṃ . Hatthiyā soṇḍo viya hatthisoṇḍakaṃ nivatthaṃ . 280-282. MuṇḍavaṭṭītiV3.357 mallakammakarādayo . Pamāṇaṅgulenāti vaḍḍhakīaṅgulaṃ sandhāya vuttaṃ . Sesamettha pāḷito aṭṭhakathāto ca suviññeyyameva . 280. Tālavaṇṭākārena sīhaḷitthīnaṃ viya .

Macchavālaṃ viyāti macchavālakaṃ .

Cattāro kaṇṇā etassa nivatthassāti catukaṇṇakaṃ .

Tālavaṇṭaṃ viyāti tālavaṇṭakaṃ .

Sataṃ valino etassa nivatthassāti satavalikaṃ . ‘‘ Anekakkhattun ’’ ti iminā ‘‘ satavalikan ’’ ti ettha satasaddassa anekatthavācakataṃ dasseti . ‘‘ Vāmadakkhiṇapassesu vā ’’ ti iminā purimanivatthaṃ kaṭito paṭṭhāya heṭṭhā nivatthaṃ nāmāti dasseti .

Saṃvallitvā nivatthaṃ saṃvalliyaṃ . Mallo ca kammakāro ca mallakammakārā , te ādayo yesaṃ teti mallakammakārādayo . Ādisaddena dhuttādayo saṅgaṇhāti .

Yampi nivatthaṃ nivāsenti , sabbaṃ taṃ nivatthaṃ na vaṭṭatīti yojanā .

Ekaṃ vā koṇanti sambandho . Koṇeti antaravāsakassa koṇe . ‘‘ Tathā ’’ ti iminā ‘‘ ekaṃ vā dve vā koṇe ukkhipitvā antaravāsakassa upari laggentī ’’ ti atthaṃ atidisati .

Antokāsāvassa dassetvāti sambandho .

Dve nivāsentena agilānenāti yojanā . Saguṇan ti antokāsāvena bahikāsāvaṃ samānaguṇaṃ katvā .

Itītiādi nigamanaṃ . Yañcāti yaṃ nivatthañca . Idhāti khuddakavatthukkhandhake . Yañca sekhiyavaṇṇanāyaṃ ( pāci . aṭṭha .576 ādayo ) paṭikkhittanti sambandho .

Sabbaṃ taṃ nivatthanti yojanā . Nibbikāraṃ katvāti sambandho .

UbhoM0.464 kaṇṇeti heṭṭhā ṭhite ubho kaṇṇe upari ca ṭhite ubho kaṇṇe . Tan ti parimaṇḍalapārupanaṃ .

Tatthāti ‘‘ gihipārutan ’’ ti vacane yaṃkiñci aññathāpārutaṃ atthīti sambandho .

Tasmāti yasmāV2.111 gihipārutaṃ nāma , tasmā , parimaṇḍalaṃ pārupitabbanti sambandho . ‘‘ Yathā pārupanti , yathā ca ṭhapentī ’’ tiādinā yojanā kātabbā . Tassevāti dīghasāṭakasseva . Tassevāti sāṭakasseva . Pāḷikārakoti pāḷiṃ gaṇhantaṃ vā vācentaṃ vā kārako .

Tathāti yathā pārupanti , tathā .

Khuddakavatthukkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā . 6. Senāsanakkhandhakaṃ Vihārānujānanakathāvaṇṇanā Khuddakavatthukkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā . 6. Senāsanakkhandhakavaṇṇanā Vihārānujānanakathāvaṇṇanā

281. Kuhiñci ṭhānaṃ gacchato raññoti yojanā . ‘‘ Parikkhārabhaṇḍavahanamanussā ’’ ti iminā te manussā muṇḍaṃ sīsaṃ coḷakena veṭhentīti muṇḍaveṭhino nāmāti dasseti . Adhippāyoti ujjhāyantānaṃ manussānamadhippāyo . 280-282. MuṇḍavaṭṭītiV3.357 mallakammakarādayo . Pamāṇaṅgulenāti vaḍḍhakīaṅgulaṃ sandhāya vuttaṃ . Sesamettha pāḷito aṭṭhakathāto ca suviññeyyameva . Khuddakavatthukkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā .

Antarākājan ti ettha antarāsaddo majjhatthavācakoti āha ‘‘ majjhe ’’ ti . ‘‘ Laggetvā ’’ tiādinā kājassa antare laggetvā vahitabbaṃ antarākājanti vacanatthaṃ dasseti . 6. Senāsanakkhandhakaṃ Vihārānujānanakathāvaṇṇanā

282.‘‘ Cakkhūnaṃ hitan ’’ ti iminā acakkhussan ti ettha ssapaccayo cakkhusaddato hitatthe hotīti dasseti . 280-282. MuṇḍavaṭṭītiV3.357 mallakammakarādayo . Pamāṇaṅgulenāti vaḍḍhakīaṅgulaṃ sandhāya vuttaṃ . Sesamettha pāḷito aṭṭhakathāto ca suviññeyyameva . Khuddakavatthukkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā . 6. Senāsanakkhandhakaṃ Vihārānujānanakathāvaṇṇanā 282. Pamāṇaṅgulenāti vaḍḍhakīaṅgulena . Keci pana ‘‘ pakatiaṅgulenā ’’ ti vadanti , taṃ caturaṅgulapacchimakavacanena na sameti . Na hi pakataṅgulena caturaṅgulappamāṇaṃ dantakaṭṭhaṃ kaṇṭhe avilaggaṃ khādituṃ sakāti .

Pamāṇaṅgulenāti vaḍḍhakīnaṃ pamāṇayuttena aṅgulena .

283.‘‘ Tiṇavanādīsū ’’ ti iminā dāyaṃ ālimpentīti ettha dāyasaddo vanavācakoti dasseti . ‘‘ Aggiṃ dentī ’’ ti iminā āpubbo lipidhātu upasaggavasena aggidānatthoti dasseti .

Parittan ti ettha samantato tāyati anenāti parittanti dassento āha ‘‘ appaharitakaraṇena vā parikhākhaṇena vā parittāṇan ’’ ti . Etthāti parittakaraṇe .

Dātuṃ labbhatīti sayaṃ dātuṃ labbhati . Haritun ti apanetuṃ . Pattaṃ vā apattaṃ vā agginti sambandho . Tathāti aggidānādinā ākārena .

Udakena nibbāpentena bhikkhunāti sambandho .

284. SatiM0.465 karaṇīyeti ettha karaṇīyasaddo kiccapariyāyoti āha ‘‘ sukkhakaṭṭhādiggahaṇakicce ’’ ti . ‘‘ Sukkhakaṭṭhādiggahaṇa ’’ iti padena kiccasarūpaṃ dasseti .

‘‘ Purisappamāṇan ’’ ti iminā porisiyan ti ettha ṇiyapaccayo pamāṇatthe hotīti dasseti . Purisappamāṇaṃ nāma upari bāhudvayatatassa purisassa pamāṇaṃ .

Disvā vā hutvā vā disvāti yojanā . Atiuccampīti pisaddo sambhāvanattho . Nīcaṃ pana rukkhaṃ pagevāti hi attho .

285. Kalyāṇavākkaraṇāti ettha kariyati uccāriyatīti karaṇo , saddo , vācāyeva karaṇo vākkaraṇo , kalyāṇo vākkaraṇo etesanti kalyāṇavākkaraṇāti dassento āha ‘‘ madhurasaddā ’’ ti .

Vedaṃ viyāti sutiṃ viya . Vācanāmaggan ti vācanāya upāyaṃ .

Sakāti sammāsambuddhasaṅkhātassaV2.112 sassa attano esā sakā . Tena vuttaṃ ‘‘ sammāsambuddhenā ’’ ti . Sammāsambuddhena hi māgadhaniruttiyā eva dhammo bhāsito , tasmā sā māgadhanirutti sakā nāmāti vuccati . Niruttīti atthaṃ nīharitvā vuccate imāya saddapaññattiyāti nirutti , vacadhātussa vakārassa ukāro , sabbavohāro labbhati . Idha pana ‘‘ sakāyā ’’ ti vuttattā māgadhavohāro eva . Tena vuttaṃ ‘‘ māgadhavohāro ’’ ti . ‘‘ Sabhāvaniruttī ’’ tipi pāṭho . Evañhi sati sabbasattānaṃ sabhāvena pavattā mūlabhāsābhūtā māgadhaniruttiyeva . 285. Pāḷiyaṃ sakāya niruttiyā buddhavacanaṃ dūsentīti māgadhabhāsāya sabbesaṃ vattuṃ sukaratāya hīnajaccāpi uggaṇhantā dūsentīti attho .

286. Lokāyataṃ nāma titthiyasatthanti sambandho . Imināva kāraṇenāti ‘‘ seto kāko , kasmā ? Aṭṭhīnaṃ setattā . Ratto bako , kasmā ? Lohitassa rattattā ’’ iti ( ma . ni . aṭṭha .2.223; saṃ . ni . aṭṭha .3.5.1080; a . ni .10.69-70) iminā eva kāraṇena .

288. AntarāM0.466 ahosīti ettha antarasaddo byavadhānatthoti āha ‘‘ antaritā ahosi paṭicchannā ’’ ti . Tena saddena dhammakathā byavadhānā ahosīti attho .

289. Ābādhappaccayāti ettha ābādhassa bhesajjasaṅkhāto paccayo ābādhapaccayoti dassento āha ‘‘ yassā ’’ tiādi . Iminā ābādhoyeva paccayo ābādhapaccayoti atthaṃ paṭikkhipati . 289. Mā bhikkhū byābādhayiṃsūti lasuṇagandhena bhikkhū mā bādhayiṃsu .

293. Dukkaṭavatthu nāma akappiyavohārādinā mālāvaccharopanādi , pācittiyavatthu nāma mālāvaccharopanādiatthāya pathavīkhaṇanādi .

Paharaṇīti paharati imāyāti paharaṇī . Etan ti ‘‘ paharaṇī ’’ ti etaṃ nāmaṃ . Yassa kassaci āvudhasaṅkhātassa lohabhaṇḍassāti sambandho . Tan ti āvudhasaṅkhātaṃ lohabhaṇḍaṃ .

Vuttamevāti ‘‘ katakaṃ nāma padumakaṇṇikākāran ’’ tiādinā ( cūḷava . aṭṭha .269) vuttameva .

Dhaniyassevāti dhaniyassa eva . Aññesañhi katāya sabbamattikāmayakuṭiyā apākaṭattā vuttaṃ ‘‘ dhaniyassevā ’’ ti . Atha vā dhaniyassa sabbamattikāmayakuṭi ivāti yojanā .

Sabbatthāti sabbasmiṃ khuddakavatthukkhandhake .

Iti khuddakavatthukkhandhakavaṇṇanāya yojanā samattā .

Issues

Select Version

(SP) Cūḷavagga-aṭṭhakathā

(SP) Cūḷavagga-aṭṭhakathā