1. Pātimokkhuddesayācanakathā
Pātimokkhuddesayācanakathāvaṇṇanā
383. Pātimokkhaṭṭhapanakkhandhake
V2.166 nandimukhiyā rattiyāti ettha nandiyati tusiyatīti nandi , ikārantoyaṃ napuṃsakaliṅgo .
‘‘ Nandiseno ( jā . aṭṭha .3.4.1) nandivisālo ’’ tiādīsu ikārantoyaṃ pulliṅgo hoti , idha pana mukhaṃ apekkhitvā ikāranto napuṃsakaliṅgo hoti .
Aruṇuṭṭhitakāle odātadisāmukhatāya nandi mukhaṃ etissaṃ rattiyanti nandimukhī , ratti , tāya nandimukhiyā rattiyā , tena vuttaṃ ‘‘ aruṇuṭṭhitakālepi hi nandīmukhā viya ratti khāyatī ’’ ti .
Antopūtin ti ettha kāyassa anto kuṇapapūtinti atthaṃ paṭipakkhipanto āha ‘‘ attacittasantāne ’’ tiādi .
‘‘ Kilesavassanavasenā ’’ ti iminā udakavassanavasenāti atthaṃ paṭikkhipati .
Avassutan ti tintaṃ , kilinnanti attho .
Kasambujātan ti ettha kasambūti saṅkāro .
So hi sammuñcaniyā kasiyamāne vilekhiyamāne sambati saddaṃ karotīti kasambu , taṃ viya jātanti kasambujātanti attho daṭṭhabbo .
Aṭṭhakathāyaṃ pana adhippāyavasena ‘‘ ākiliṭṭhajātan ’’ ti vuttaṃ , ativiya kiliṭṭhajātanti attho .
‘‘ Ākiṇṇadosatāya kiliṭṭhajātan ’’ tipi pāṭho .
‘‘ Yāva bāhāgahaṇāpi nāmā ’’ ti iminā pāṭhena dassetīti sambandho .
Hīti padapūraṇamattaṃ .
Tenāti moghapurisena .
‘‘ Yāvā ’’ ti nipātapayogattā ‘‘ bāhāgahaṇāpī ’’ ti ettha pañcamīvibhatti avadhiatthe hoti .
Nāma -saddo garahatthajotako , tassa payogattā ‘‘ āgamessatī ’’ ti ettha atītatthe anāgatavacanaṃ ( saddanītisuttamālāya 893 sutte ).
ĀgamessatiM0.531 nāmāti yojanā .
Āgamessatīti īsaṃ adhivāsessati .
‘‘ Āto gamuīsamadhivāsane ’’ ti hi dhātupāṭhesu ( saddanītidhātumālāyaṃ 18 makārantadhātu ) vuttaṃ .
383. PātimokkhaṭṭhapanakkhandhakeM3.426V3.389 tadahūti ( udā . aṭṭha .45) tasmiṃ ahani tasmiṃ divase .
Uposatheti ettha upavasanti etthāti uposatho , upavasantīti sīlena vā anasanena vā upetā hutvā vasantīti attho .
Ayañhi uposatha -saddo ‘‘ aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavasāmī ’’ tiādīsu ( a . ni .3.71;10.46) sīle āgato .
‘‘ Uposatho vā pavāraṇā vā ’’ tiādīsu ( mahāva .155) pātimokkhuddesādivinayakamme .
‘‘ Gopālakūposatho nigaṇṭhūposatho ’’ tiādīsu ( a . ni .3.71) upavāse .
‘‘ Uposatho nāma nāgarājā ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.246; ma . ni .3.258) paññattiyaṃ .
‘‘ Ajjuposatho pannaraso ’’ tiādīsu ( mahāva .168) divase .
Idhāpi divaseyeva daṭṭhabbo .
Tasmā tadahuposatheti tasmiṃ uposathadivasabhūte ahanīti attho .
Nisinno hotīti mahābhikkhusaṅghaparivuto ovādapātimokkhaṃ uddisituṃ upāsikāya ratanapāsāde nisinno hoti .
Nisajja pana bhikkhūnaṃ cittāni olokento ekaṃ dussīlapuggalaṃ disvā ‘‘ sacāhaṃ imasmiṃ puggale idha nisinneyeva pātimokkhaṃ uddisissāmi , sattadhāvassa muddhā phalissatī ’’ ti tasmiṃ anukampāya tuṇhīyeva ahosi .
Abhikkantāti atikkantā parikkhīṇā .
Uddhaste aruṇeti uggate aruṇasīse .
Nandimukhiyāti tuṭṭhimukhiyā .
Uddhastaṃ aruṇan ti aruṇuggamanaṃ patvāpi ‘‘ uddisatu , bhante , bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkhan ’’ ti thero bhagavantaṃ pātimokkhuddesaṃ yāci tasmiṃ kāle ‘‘ na , bhikkhave , anuposathe uposatho kātabbo ’’ ti ( mahāva .183) sikkhāpadassa apaññattattā .
Aparisuddhā , ānanda , parisāti tikkhattuṃ therena pātimokkhuddesassa yācitattā anuddesassa kāraṇaṃ kathento ‘‘ asukapuggalo aparisuddho ’’ ti avatvā ‘‘ aparisuddhā , ānanda , parisā ’’ ti āhaV3.390 .
Kasmā pana bhagavā tiyāmarattiṃ tathā vītināmesi ?
Tato paṭṭhāya ovādapātimokkhaṃ anuddisitukāmo tassa vatthuṃ pākaṭaṃ kātuṃ .
AddasātiM3.427 kathaṃ addasa .
Attano cetopariyañāṇena tassaṃ parisati bhikkhūnaṃ cittāni parijānanto tassa purisassa dussīlyacittaṃ passi .
Yasmā pana citte diṭṭhe taṃsamaṅgīpuggalo diṭṭho nāma hoti , tasmā ‘‘ addasā kho āyasmā mahāmoggallāno taṃ puggalaṃ dussīlan ’’ ti vuttaṃ .
Yatheva hi anāgate sattasu divasesu pavattaṃ paresaṃ cittaṃ cetopariyañāṇalābhī pajānāti , evaṃ atītepīti .
Dussīlan ti nissīlaṃ , sīlavirahitanti attho .
Pāpadhamman ti dussīlattā eva hīnajjhāsayatāya lāmakasabhāvaṃ .
Asucin ti aparisuddhehi kāyakammādīhi samannāgatattā na suciṃ .
Saṅkassarasamācāran ti kiñcideva asāruppaṃ disvā ‘‘ idaṃ iminā kataṃ bhavissatī ’’ ti evaṃ paresaṃ āsaṅkanīyatāya saṅkāya saritabbasamācāraṃ .
Atha vā kenacideva karaṇīyena mantayante bhikkhū disvā ‘‘ kacci nu kho ime mayā katakammaṃ jānitvā mantentī ’’ ti attanoyeva saṅkāya saritabbasamācāraṃ .
Lajjitabbatāya paṭicchādetabbassa karaṇato paṭicchannaṃ kammantaṃ etassāti paṭicchannakammantaṃ .
Kucchitasamaṇavesadhāritāya na samaṇanti assamaṇaṃ .
Salākaggahaṇādīsu ‘‘ kittakā samaṇā ’’ ti gaṇanāya ‘‘ ahampi samaṇomhī ’’ ti micchāpaṭiññāya samaṇapaṭiññaṃ .
Aseṭṭhacāritāya abrahmacāriṃ .
Aññe brahmacārino sunivatthe supārute kusumbhakapaṭadhare gāmanigamādīsu piṇḍāya caritvā jīvikaṃ kappente disvā abrahmacārī samāno sayampi tādisena ākārena paṭipajjanto uposathādīsu ca sandissanto ‘‘ ahampi brahmacārī ’’ ti paṭiññaṃ dento viya hotīti brahmacāripaṭiññaṃ .
Pūtinā kammena sīlavipattiyā anto anupaviṭṭhattā antopūtiṃ .
Chahi dvārehi rāgādikilesāvassavena tintattā avassutaṃ .
Sañjātarāgādikacavarattā sīlavantehi chaḍḍetabbattā ca kasambujātaṃ .
Majjhe bhikkhusaṅghassa nisinnan ti saṅghapariyāpanno viya bhikkhusaṅghassa anto nisinnaṃ .
Diṭṭhosīti ‘‘ ayaṃ na pakatatto ’’ ti bhagavatā diṭṭho asi .
Yasmā ca evaṃ diṭṭho , tasmā natthi te tava bhikkhūhi saddhiṃ ekakammādisaṃvāso .
Yasmā pana so saṃvāso tava natthi , tasmā uṭṭhehi āvusoti evamettha padayojanā veditabbā .
Tatiyampi kho so puggalo tuṇhī ahosīti anekavāraṃ vatvāpi ‘‘ thero sayameva nibbinno oramissati , idāni imesaṃ paṭipattiṃ jānissāmī ’’ ti vā adhippāyena tuṇhīM3.428 ahosi .
Bāhāyaṃ gahetvāti ‘‘ bhagavatā mayā ca yāthāvato diṭṭho , yāvatatiyaṃ ‘ uṭṭhehī ’ ti ca vutto na uṭṭhāti , idānissa nikkaḍḍhanakāloV3.391 , mā saṅghassa uposathantarāyo ahosī ’’ ti bāhāyaṃ aggahesi .
Bahi dvārakoṭṭhakā nikkhāmetvāti dvārakoṭṭhakā dvārasālato nikkhāmetvā , bahīti pana nikkhāmitaṭṭhānadassanaṃ .
Atha vā bahidvārakoṭṭhakāti bahidvārakoṭṭhakatopi nikkhāmetvā , na antodvārakoṭṭhakato eva .
Ubhayathāpi vihārato bahikatvāti attho .
Sūcighaṭikaṃ datvāti aggaḷasūciñca uparighaṭikañca ādahitvā , suṭṭhu kavāṭaṃ thaketvāti attho .
Yāva bāhāgahaṇāpi nāmāti ‘‘ aparisuddhā , ānanda , parisā ’’ ti vacanaṃ sutvā eva hi tena pakkamitabbaṃ siyā , evaṃ apakkamitvā yāva bāhāgahaṇāpi nāma so moghapuriso āgamissati , acchariyamidanti dasseti .
Idañca garahaṇacchariyamevāti veditabbaṃ .
Mahāsamudde aṭṭhacchariyakathāvaṇṇanā
383. PātimokkhaṭṭhapanakkhandhakeM2.261V2.248 pāḷiyaṃ nandimukhiyāti odātadisāmukhatāya tuṭṭhamukhiyā .
‘‘ Uddhastaṃ aruṇan ’’ ti vatvāpi ‘‘ uddisatu , bhante , bhagavā ’’ ti pātimokkhuddesayācanaṃ anuposathe uposathakaraṇapaṭikkhepassa sikkhāpadassa apaññattattā therena katanti daṭṭhabbaṃ .
Kasmā pana bhagavā evaṃ tuṇhībhūtova tiyāmarattiṃ vītināmesīti ?
Aparisuddhāya parisāya uposathādisaṃvāsakaraṇassa sāvajjataṃ bhikkhusaṅghe pākaṭaṃ kātuṃ , tañca āyatiṃ bhikkhūnaṃ tathāpaṭipajjanatthaṃ sikkhāpadaṃ ñāpetuṃ .
Keci panettha ‘‘ aparisuddhampi puggalaṃ tassa sammukhā ‘ aparisuddho ’ ti vattuṃ mahākaruṇāya avisahanto bhagavā tathā nisīdī ’’ ti kāraṇaṃ vadanti .
Taṃ akāraṇaṃ pacchāpi avattabbato , mahāmoggallānattherenāpi taṃ bāhāyaṃ gahetvā bahi nīharaṇassa akattabbatāpasaṅgato .
Tasmā yathāvuttamevettha kāraṇanti .
Teneva ‘‘ aṭṭhānametaṃ , bhikkhave , anavakāso , yaṃ tathāgato aparisuddhāya parisāya uposathaṃ kareyya , pātimokkhaṃ uddiseyyā ’’ ti ( a . ni .8.20; cūḷava .386; udā .45) vatvā ‘‘ na ca , bhikkhave , sāpattikena pātimokkhaṃ sotabban ’’ tiādinā ( cūḷava .386) sāpattikaparisāya kattabbavidhi dassito .
Saṅkassarasamācāran ti kiñcideva asāruppaṃ disvā ‘‘ idaṃ iminā kataṃ bhavissatī ’’ ti parehi saṅkāya saritabbasamācāraṃ , attanā vā ‘‘ mama anācāraṃ ete jānantī ’’ ti saṅkāya saritabbasamācāraṃ .
Samaṇavesadhāraṇena , saṅghikapaccayabhāgagahaṇādinā ca jīvikaṃ kappento ‘‘ ahaṃ samaṇo ’’ ti paṭiññaṃ adentopi atthato dento viya hotīti ‘‘ samaṇapaṭiññaṃ brahmacāripaṭiññan ’’ ti vuttaṃ .
Avassutan ti kilesāvassanena tintaṃ .
Sañjātadussilyakacavarattā kasambujātaṃV2.249 , asāratāya vā kasambu viya jātaṃ .
Bahidvārakoṭṭhakā nikkhāmetvāti dvārasālato bahi nikkhamāpetvā . 384. Na āyatakeneva papātoti ettha dīgheneva papātoti dassento āha ‘‘ na paṭhamameva gambhīro ’’ ti .
Āyatasaddo hi dīghapariyāyo .
‘‘ Na āyatakena gītassarena dhammo gāyitabbo ’’ tiādīsu ( cūḷava .249) viya papāto dīghena tīrassa ādimhi na hotīti vuttaṃ hoti .
Paṭhamamevāti tīrassa ādimhiyeva .
‘‘ Anupubbena gambhīro ’’ ti iminā ‘‘ na paṭhamameva gambhīro ’’ ti vacanassa adhippāyatthaṃ dasseti .
Na āyatakeneva papātoti nacchinnataṭamahāsobbho viya ādito
M3.429 eva papāto .
So hi tīradesato paṭṭhāya ekaṅguladvaṅgulavidatthiratanayaṭṭhiusabhaaḍḍhagāvutagāvutaaḍḍhayojanayojanādivasena gambhīro hutvā gacchanto gacchanto sinerupādamūle caturāsītiyojanasahassagambhīro hutvā ṭhitoti dasseti .
Na āyatakeneva papātoti chinnataṭamahāsobbho viya na āditova ninnoti attho .Anupubbaninnotiādīni sabbāni anupaṭipāṭiyā ninnabhāvasseva vevacanāni .
Ṭhitadhammoti tīrassa antoyeva ṭhitasabhāvo
V2.167 .
Velaṃ nātivattatīti ettha velāsaddassa tīramariyādatthesu pavattabhāvaṃ dassento āha ‘‘ osakkanakandaraṃ mariyādavelan ’’ ti .
Tattha ‘‘ osakkanakandara ’’ iti padena tīratthaṃ dasseti ,‘‘ mariyāda ’’ iti padena mariyādatthaṃ .
Kena udakena daritabboti kandaro , udakena osakkano kandaro etthāti osakkanakandaraṃ , tīraṃ .
Osakkanakandarabhūtañca mariyādabhūtañca velaṃ tīraṃ nātikkamatīti attho .
Ṭhitadhammoti ṭhitasabhāvo avaṭṭhitasabhāvo .
Ṭhitadhammoti avaṭṭhitasabhāvo .Tīraṃ vāhetīti ettha vahadhātuyā pāpuṇanatthaṃ dassento āha ‘‘ tīraṃ appetī ’’ ti .
Tattha appetīti pāpuṇāpeti .
‘‘ Ussāretī ’’ ti iminā pāḷiyaṃ ‘‘ thalaṃ ussāretī ’’ ti padena ‘‘ tīraṃ vāhetī ’’ ti padassa atthaṃ dassetīti attho dassito .
Ussāretīti uddharitvā gamāpeti .
Kuṇapenāti yena kenaci hatthiassādikaḷevarena .
Vāhetīti hatthena gahetvā viya vīcippahāreneva thale khipati .
Gaṅgā yamunāti
V3.392 anotattadahassa dakkhiṇamukhato nikkhantanadī pañcadhārā hutvā pavattaṭṭhāne gaṅgātiādinā pañcadhā saṅkhaṃ gatā .
Tattha nadī ninnagātiādikaṃ gottaṃ , gaṅgā yamunātiādikaṃ nāmaṃ .
Savantiyoti yā kāci savamānā sandamānā gacchantiyo mahānadiyo vā kunnadiyo vā .
Appentīti allīyanti osaranti .Aññāpaṭivedhoti ettha ājānāti , ājānitthāti vā aññaṃ arahattamaggo vā arahattaphalaṃ vā , tassa paṭivijjhanaṃ aññāpaṭivedho , sukhuccāraṇatthaṃ majjhe dīgho , aññāpaṭivedho nāma arahattuppattiyeva hoti .
Tena vuttaṃ ‘‘ arahattuppattī ’’ ti .
Dhārāti vuṭṭhidhārā .
Pūrattan ti puṇṇabhāvo .
Mahāsamuddassa hi ayaṃ dhammatā –
‘‘ imasmiṃ kāle devo mando jāto , jālakkhipādīni ādāya macchakacchape gaṇhissāmī ’’ ti vā ‘‘ imasmiṃ kāle atimahantā vuṭṭhi , labhissāma nu kho piṭṭhipasāraṇaṭṭhānan ’’ ti vā na sakkā vattuṃ .
Paṭhamakappikakālato paṭṭhāya hi tīraṃ bhassitvā sinerumekhalaṃ āhacca udakaṃ ṭhitaṃ , tato ekaṅgulamattampi udakaṃ neva heṭṭhā otarati , na uddhaṃ uttarati .
Ekarasoti asambhinnaraso .
Muttāti khuddakamahantavaṭṭadīghādibhedā anekavidhamuttā .
Maṇīti rattanīlādibhedo anekavidho maṇi .
Veḷuriyoti vaṃsavaṇṇasirīsapupphavaṇṇādisaṇṭhānato anekavidho .
Saṅkhoti dakkhiṇāvaṭṭakatumbakucchidhamanasaṅkhādibhedo anekavidho .
Silāti setakāḷamuggavaṇṇādibhedā anekavidhā .
Pavāḷampi khuddakamahantarattaghanarattādibhedaṃ anekavidhaṃ .
Lohitako padumarāgādibhedo anekavidho .
Masāragallaṃ kabaramaṇi .
Cittaphalikantipi vadanti .
Mahataṃ bhūtānan ti mahantānaṃ sattānaṃ .
Timi timiṅgalo timitimiṅgaloti tisso macchajātiyo .
Timiṃ gilanasamattho timiṅgalo , timiñca timiṅgalañca gilanasamattho timitimiṅgaloti vadanti .
Nāgāti ūmipiṭṭhivāsinopi vimānaṭṭhakanāgāpi .
Imasmiṃ dhammavinaye aṭṭhacchariyakathāvaṇṇanā
384. Mahāsamudde
M2.262 abhiramantīti bahuso dassanapavisanādinā mahāsamudde abhiratiṃ vindanti .
Pūrattan ti puṇṇattaṃ .
Nāgāti sappajātikā .
Pātimokkhuddesayācanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Pātimokkhasavanārahakathādivaṇṇanā 385. Channamativassatīti udānapāḷiyā sandhāyabhāsitapāḷibhāvaṃ dassento āha ‘‘ āpattin ’’ tiādi .
Tattha idan ti ‘‘ channamativassatī ’’ ti vacanaṃ vuttanti sambandho .
Etan ti navāpattiāpajjanaṃ sandhāyāti sambandho .
Tattha channamativassatīti āpattiṃ āpajjitvā paṭicchādento aññaṃ navaṃ āpattiṃ
Āpajjati , tato aparanti evaṃ āpattivassaṃ kilesavassaṃ ativiya vassati .
Vivaṭaṃ nātivassatīti āpattiṃ āpanno taṃ appaṭicchādetvā vivaranto sabrahmacārīnaṃ pakāsento yathādhammaṃ yathāvinayaṃ paṭikaronto desento vuṭṭhahanto aññaṃ navaṃ āpattiṃ nāpajjati , tenassa taṃ vivaṭaṃ puna āpattivassaṃ kilesavassaṃ na vassati .
Yasmā ca etadeva , tasmā channaṃ chāditaṃ āpattiṃ vivaretha .
Evaṃ taṃ nātivassatīti evaṃ sante taṃ āpattiṃ āpajjanapuggalānaṃ attabhāvaṃ ativijjhitvā kilesavassanena na vassati na temeti , evaṃ so kilesehi anavassuto parisuddhasīlo samāhito hutvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā sammasanto anukkamena nibbānaṃ pāpuṇātīti adhippāyo .
Imasmiṃ dhammavinaye aṭṭhacchariyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Pātimokkhasavanārahakathāvaṇṇanā