10. Bhikkhunikkhandhakaṃ
10. Bhikkhunikkhandhakaṃ
10. Bhikkhunikkhandhakavaṇṇanā
Mahāpajāpatigotamīvatthukathā
Mahāpajāpatigotamīvatthukathāvaṇṇanā
Mahāpajāpatigotamīvatthukathāvaṇṇanā
402. Bhikkhunikkhandhake kasmā paṭikkhipatīti codanaṃ dassetvā tassā ābhogaṃ dassento āha ‘‘ nanū ’’ tiādi .
‘‘ Kāman ’’ tiādinā abhyūpagamaparihāravasena vissajjeti .
Tattha kāmaṃ saddo anuggahattho , pana saddo garahattho , pana tathāpi paṭikkhipatīti sambandho .
Tan ti mahāpajāpatiṃ gotamiṃ .
Yācitena hutvā anuññātanti yojanā .
Ayan ti pabbajjā .
Bhaddakaṃ katvāti laddhakaṃ katvā , manāpaṃ katvāti attho .
402. Bhikkhunikkhandhake
M3.436V3.398 sakkesu viharatīti paṭhamagamanena gantvā viharati .
Mahāpajāpati gotamīti ettha gotamīti gottaṃ .
Nāmakaraṇadivase panassā laddhasakkārā brāhmaṇā lakkhaṇasampattiṃ disvā ‘‘ sace ayaṃ dhītaraṃ labhissati , cakkavattirañño mahesī bhavissati .
Sace puttaṃ labhissati , cakkavattirājā bhavissatīti ubhayathāpi mahatīyevassā pajā bhavissatī ’’ ti byākariṃsu , tasmā puttapajāya ceva dhītupajāya ca mahantatāya ‘‘ mahāpajāpatī ’’ ti nāmaṃ akaṃsu , idha pana gottena saddhiṃ saṃsanditvā ‘‘ mahāpajāpati gotamī ’’ ti vuttaṃ .
Yena bhagavā tenupasaṅkamīti bhagavā kapilapuraṃ gantvā paṭhamameva nandaṃ pabbājesi , sattame divase rāhulakumāraṃ .
Cumbaṭakakalahe pana ubhayanagaravāsikesu yuddhatthāya nikkhantesu satthā gantvā te rājāno saññāpetvā attadaṇḍasuttaṃ ( su . ni .941 ādayo ) kathesi .
Rājāno pasīditvā aḍḍhateyyasate aḍḍhateyyasate dārake adaṃsu .
Tāni pañca kumārasatāni satthu santike pabbajiṃsu .
Atha nesaṃ pajāpatiyo sāsanaṃ pesetvā anabhiratiṃ uppādayiṃsu .
Satthā tesaṃ anabhiratiyā uppannabhāvaṃ ñatvā te pañcasate daharabhikkhū kuṇāladahaṃ netvā attano kuṇālakāle nisinnapubbe pāsāṇatale nisīditvā kuṇālajātaka kathāya ( jā .2.21. kuṇālajātaka ) tesaṃ anabhiratiṃ vinodetvā sabbepi te sotāpattiphale patiṭṭhāpesi , puna mahāvanaṃ ānetvā arahattaphale .
Tesaṃ cittajānanatthaṃ punapi pajāpatiyo sāsanaṃ pahiṇiṃsu .
Te ‘‘ abhabbā mayaṃ gharāvāsassā ’’ ti paṭisāsanaṃ pahiṇiṃsu .
Tā ‘‘ na dāni amhākaṃ paragharaṃ gantuṃ yuttaṃ , mahāpajāpatiyā santikaṃ gantvā pabbajjaṃ anujānāpetvā pabbajissāmā ’’ ti pañcasatāpi mahāpajāpatiṃ upasaṅkamitvā ‘‘ ayye , amhākaṃ pabbajjaṃ anujānāpethā ’’ ti āhaṃsu .
Mahāpajāpati ca tā itthiyo gahetvā yena bhagavā tenupasaṅkami , setacchattassa heṭṭhā rañño parinibbutakāle upasaṅkamītipi vadantiyeva .
Pakkāmīti puna kapilapurameva pāvisi .
YathābhirantaṃM3.437V3.399 viharitvāti bodhaneyyasattānaṃ upanissayaṃ olokento yathājjhāsayena viharitvā .
Cārikaṃ pakkāmīti mahājanasaṅgahaṃ karonto uttamāya buddhasiriyā anopamena buddhavilāsena aturitacārikaṃ pakkāmi .
Sambahulāhi sākiyānīhi saddhin ti antonivesanasmiṃyeva dasabalaṃ uddissa pabbajjāvesaṃ gahetvā tāpi pañcasatā sākiyāniyo pabbajjāvesaṃyeva gāhāpetvā sabbāhipi tāhi sambahulāhi sākiyānīhi saddhiṃ .
Pakkāmīti gamanaṃ abhinīhari .
Gamanābhinīharaṇakāle panassā ‘‘ sukumārā rājitthiyo padasā gantuṃ na sakkhissantī ’’ ti sākiyakoliyarājāno suvaṇṇasivikāyo upaṭṭhāpayiṃsu , tā pana ‘‘ yāne āruyha gacchantīhi satthari agāravo kato hotī ’’ ti ekapaṇṇāsayojanikaṃ maggaṃ padasāva paṭipajjiṃsu .
Rājānopi purato ca pacchato ca ārakkhaṃ saṃvidahāpetvā taṇḍulasappitelādīnaṃ sakaṭāni pūretvā ‘‘ gatagataṭṭhāne āhāraṃ paṭiyādethā ’’ ti purise pesayiṃsu .
Sūnehi pādehīti tāsañhi sukhumālattā pādesu eko phoṭo uṭṭheti , eko bhijjati , ubho pādā kaṭakaṭṭhisamparikiṇṇā viya hutvā uddhumātā .
Tena vuttaṃ ‘‘ sūnehi pādehī ’’ ti .
Bahidvārakoṭṭhaketi dvārakoṭṭhakassa bahi .
Kasmā panevaṃ ṭhitāti ?
Evaṃ kirassā ahosi ‘‘ ahaṃ tathāgatena anuññātā sayameva pabbajjāvesaṃ aggahesiṃ , evaṃ gahitabhāvo ca pana me sakalajambudīpe pākaṭo jāto , sace satthā pabbajjaṃ anujānissati , iccetaṃ kusalaṃ .
Sace nānujānissati , mahatī garahā bhavissatī ’’ ti vihāraṃ pavisituṃ asakkontī rodamānā aṭṭhāsi .
Kiṃ nu tvaṃ gotamīti kiṃ nu rājakulānaṃ vipatti uppannā , kena nu tvaṃ kāraṇena evaṃ vivaṇṇabhāvaṃ pattā sūnehi pādehi … pe … ṭhitāti .
Aññenapi pariyāyenāti aññenapi kāraṇena .
Āpādikāti saṃvaḍḍhikā , tumhākaṃ hatthapādesu hatthapādakiccaṃ asādhentesu hatthe ca pāde ca vaḍḍhetvā paṭijaggikāti attho .
Posikāti divasassa dve tayo vāre nahāpetvā bhojetvā pāyetvā tumhe posesi .
Thaññaṃ pāyesīti nandakumāro kira bodhisattato katipāheneva daharataro .
Tasmiṃ jāte mahāpajāpati attano puttaṃ dhātīnaṃ datvāM3.438 sayaṃ bodhisattassa dhātikiccaṃ sādhayamānā attano thaññaṃ pāyesi .
Taṃ sandhāya thero evamāha .
Sādhu bhanteti ‘‘ bahukārā ’’ tiādīhi tassā guṇaṃ kathetvā puna pabbajjaṃ yācanto evamāha .
Mahāpajāpatigotamīvatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā .Aṭṭhagarudhammakathāvaṇṇanā
403. Kumbhathenakehīti ettha kumbhe dīpaṃ jāletvā tenālokena thenentīti kumbhathenakāti dassento āha ‘‘ kumbhe dīpaṃ jāletvā ’’ tiādi .
403. Satthāpi
V3.400 ‘‘ itthiyo nāma parittasaddhā , ekāyācitamatteyeva pabbajjāya anuññātāya na mama sāsanaṃ garuṃ katvā gaṇhissantī ’’ ti tikkhattuṃ paṭikkhipitvā idāni garuṃ katvā gāhāpetukāmatāya ‘‘ sace , ānanda , mahāpajāpati gotamī aṭṭha garudhamme paṭiggaṇhāti , sāvassā hotu upasampadā ’’ tiādimāha .
Tattha sāvassāti sā eva assā pabbajjāpi upasampadāpi hotu .
Tadahupasampannassāti taṃ divasampi upasampannassa .
Abhivādanaṃ paccuṭṭhānaṃ añjalikammaṃ sāmīcikammaṃ kātabban ti mānātimānaṃ akatvā pañcapatiṭṭhitena abhivādanaṃ , āsanā uṭṭhāya paccuggamanavasena paccuṭṭhānaṃ , dasanakhe samodhānetvā añjalikammaṃ , āsanapaññāpanabījanādikaṃ anucchavikakammasaṅkhātaṃ sāmīcikammañca kattabbaṃ .
Abhikkhuke āvāseti yattha vasantiyā anantarāyena ovādatthāya upasaṅkamanārahe ṭhāne ovādadāyako ācariyo natthi , ayaṃ abhikkhuko āvāso nāma , evarūpe āvāse vassaṃ na upagantabbaṃ .
Anvaddhamāsan ti anuposathikaṃ .
Ovādūpasaṅkamanan ti ovādatthāya upasaṅkamanaṃ .
Diṭṭhenāti cakkhunā diṭṭhena .
Sutenāti sotena sutena .
Parisaṅkāyāti diṭṭhasutavasena parisaṅkitena .
Garudhamman ti garukaṃ saṅghādisesāpattiṃ .
Pakkhamānattan ti anūnāni pannarasa divasāni mānattaṃ .
Chasu dhammesūti vikālabhojanacchaṭṭhesu sikkhāpadesu .
Sikkhitasikkhāyāti ekasikkhampi akhaṇḍaṃ katvā pūritasikkhāya .
Na akkositabbo na paribhāsitabboti dasannaṃ akkosavatthūnaṃ aññatarena akkosavatthunā na akkositabbo , bhayupadaṃsanāya kāyaciM3.439 paribhāsāya na paribhāsitabbo .
Ovaṭo bhikkhunīnaṃ bhikkhūsu vacanapathoti ovādānusāsanidhammakathāsaṅkhāto vacanapatho bhikkhunīnaṃ bhikkhūsu ovaṭo pihito , na bhikkhuniyā koci bhikkhu ovaditabbo vā anusāsitabbo vā ,‘‘ bhante porāṇakattherā idañcidañca vattaṃ pūrayiṃsū ’’ ti evaṃ pana paveṇivasena kathetuṃ vaṭṭati .
Anovaṭo bhikkhūnaṃ bhikkhunīsūti bhikkhūnaṃ pana bhikkhunīsu vacanapatho anivārito , yathāruciyā ovadantu anusāsantu dhammakathaṃ kathentūti ayamettha saṅkhepo , vitthārato panesā garudhammakathā mahāvibhaṅge vuttanayeneva veditabbā .
Ime pana aṭṭha garudhamme satthu santike uggahetvā therena attano ārociyamāne sutvā mahāpajāpatiyāV3.401 tāvamahantaṃ domanassaṃ khaṇena paṭippassambhi .
Anotattadahato āhaṭena sītudakassa ghaṭasatena matthake parisittā viya vigatapariḷāhā attamanā hutvā garudhammapaṭiggahaṇena uppannapītipāmojjaṃ āvi karontī ‘‘ seyyathāpi , bhante ’’ tiādikaṃ udānaṃ udānesi .
Tattha daharoti taruṇo .
Yuvāti yobbaññabhāve ṭhito .
Maṇḍanakajātikoti alaṅkārasabhāvo .
Tattha koci taruṇopi yuvā na hoti yathā atitaruṇo .
Koci yuvāpi maṇḍanakajātiko na hoti yathā upasantasabhāvo ālasiyabyasanādīhi vā abhibhūto , idha pana daharo ceva yuvā ca maṇḍanakajātiko ca adhippeto , tasmā evamāha .
Uppalādīni lokasammatattā vuttāni .
Ito paraṃ yaṃ yaṃ vattabbaṃ , taṃ taṃ aṭṭhakathāyaṃ dassitameva .Nāḷimajjhagatan ti sassanāḷassa majjhe gataṃ .
Gaṇṭhin ti phaḷuṃ .
‘‘ Kaṇḍan ’’ tipi pāṭho , daṇḍanti attho .
Yenāti pāṇakena .
Ayañhi yaṃsaddo taṃsaddānapekkhoti daṭṭhabbo .
Tattha mātugāmassa pabbajitattāti idaṃ pañcavassasatato uddhaṃ aṭṭhatvā pañcasuyeva vassasatesu saddhammaṭṭhitiyā kāraṇanidassanaṃ .
Antorattabhāvoti antolohitabhāvo .
Paṭisambhidāpabhedappattakhīṇāsavavaseneva vuttan ti ettha ‘‘ paṭisambhidāpattakhīṇāsavaggahaṇena jhānānipi gahitāneva honti .
Na hi nijjhānakānaṃ sabbappakārasampatti ijjhatī ’’ ti gaṇṭhipadesu vuttaṃ .
Sukkhavipassakakhīṇāsavavasena vassasahassan tiādinā ca yaṃ vuttaṃ .
Taṃ khandhakabhāṇakānaṃ matena vuttanti veditabbaṃ .
Dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ ( dī . ni . aṭṭha .3.161) pana evaṃ vuttaṃ –
‘‘ Paṭisambhidāpattehi
M3.440 vassasahassaṃ aṭṭhāsi , chaḷabhiññehi vassasahassaṃ , tevijjehi vassasahassaṃ , sukkhavipassakehi vassasahassaṃ , pātimokkhena vassasahassaṃ aṭṭhāsī ’’ ti .
Aṅguttaranikāyaṭṭhakathāyampi ( a . ni . aṭṭha .1.1.130)–
‘‘ Buddhānañhi parinibbānato vassasahassameva paṭisambhidā nibbattetuṃ sakkonti , tato paraṃ cha abhiññā , tato tāpi nibbattetuṃ asakkontā tisso vijjā nibbattenti , gacchante gacchante kāle tāpi nibbattetuṃ asakkontā sukkhavipassakā honti .
Eteneva upāyena anāgāmino sakadāgāmino sotāpannā ’’ ti –
Vuttaṃ .
Saṃyuttanikāyaṭṭhakathāyaṃ pana ( saṃ . ni . aṭṭha .2.3.156)–
‘‘ PaṭhamabodhiyañhiV3.402 bhikkhū paṭisambhidāpattā ahesuṃ .
Atha kāle gacchante paṭisambhidā pāpuṇituṃ na sakkhiṃsu , chaḷabhiññā ahesuṃ , tato cha abhiññā pattuṃ asakkontā tisso vijjā pāpuṇiṃsu .
Idāni kāle gacchante tisso vijjā pāpuṇituṃ asakkontā āsavakkhayamattaṃ pāpuṇissanti , tampi asakkontā anāgāmiphalaṃ , tampi asakkontā sakadāgāmiphalaṃ , tampi asakkontā sotāpattiphalaṃ , gacchante kāle sotāpattiphalampi pattuṃ na sakkhissantī ’’ ti –
Vuttaṃ .
Yasmā cetaṃ sabbaṃ aññamaññapaṭiviruddhaṃ , tasmā tesaṃ tesaṃ bhāṇakānaṃ matameva ācariyena tattha tattha dassitanti gahetabbaṃ .
Aññathā hi ācariyasseva pubbāparavirodhappasaṅgo siyāti .Etamatthan ti etaṃ vakkhamānaṃ atthaṃ .
Āḷiyāti āvaraṇāya .
Abaddhāyapīti pisaddo anuggahattho , baddhāya pana pagevāti attho .
Kiñcīti appamattakaṃ .
Yan ti udakaṃ .
Tampīti udakampi .
Pisaddo abaddhāya ṭhitaṃ kiñci udakaṃ apekkhati .
Tāniyevāti tāniyeva pañca vassasahassāni .
Pariyattimūlakaṃ sāsananti āha ‘‘ na hi pariyattiyā asati paṭivedho atthī ’’ tiādi .
Pariyattiyā hi antarahitāya paṭipatti antaradhāyati , paṭipattiyā antarahitāya adhigamo antaradhāyati .
Kiṃkāraṇā ?
Ayañhi pariyatti
M3.441 paṭipattiyā paccayo hoti , paṭipatti adhigamassa , iti paṭipattitopi pariyattiyeva pamāṇaṃ .
Tattha paṭivedho ca paṭipatti ca hotipi na hotipi .
Ekasmiñhi kāle paṭivedhakarā bhikkhū bahū honti ,‘‘ esa bhikkhu puthujjano ’’ ti aṅguliṃ pasāretvā dassetabbo hoti , imasmiṃyeva dīpe ekavāraṃ puthujjanabhikkhu nāma nāhosi .
Paṭipattipūrakāpi kadāci bahū honti , kadāci appā , iti paṭivedho ca paṭipatti ca hotipi na hotipi .
Sāsanaṭṭhitiyā pana pariyattiyeva pamāṇaṃ .
Paṇḍito hi tepiṭakaṃ sutvā dvepi pūreti .
Yathā amhākaṃ bodhisatto āḷārassa santike pañcābhiññā satta ca samāpattiyo nibbattetvā nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā parikammaṃ pucchi , so ‘‘ na jānāmī ’’ ti āha , tato udakassa santikaṃ gantvā adhigatavisesaṃ saṃsanditvā nevasaññānāsaññāyatanassa parikammaṃ pucchi , so ācikkhi , tassa vacanasamanantarameva mahāsatto taṃ sampādesi , evameva paññavā bhikkhu pariyattiṃ sutvā dvepi pūreti , tasmā pariyattiyā ṭhitāya sāsanaṃ ṭhitaṃ hoti .
Yathāpi mahato taḷākassa pāḷiyā thirāya udakaṃ na ṭhassatīti na vattabbaṃ , udake sati padumādīni pupphāni na pupphissantīti na vattabbaṃ , evameva mahātaḷākassa thirapāḷisadise tepiṭake buddhavacane sati mahātaḷāke udakasadisā paṭipattipūrakā kulaputtā natthīti na vattabbaṃ , tesu satiV3.403 mahātaḷāke padumādīni pupphāni viya sotāpannādayo ariyapuggalā natthīti na vattabbaṃ .
Evaṃ ekantato pariyattiyeva pamāṇaṃ .
Pariyattiyā antarahitāyāti ettha pariyattīti ( a . ni . aṭṭha .1.1.130) tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ sāṭṭhakathā pāḷi .
Yāva sā tiṭṭhati , tāva pariyatti paripuṇṇā nāma hoti .
Gacchante gacchante kāle kaliyugarājāno adhammikā honti , tesu adhammikesu tesampi amaccādayo adhammikā honti , tato raṭṭhajanapadavāsinoti tesaṃ adhammikatāya na devo sammā vassati , tato sassāni na sampajjanti , tesu asampajjantesu paccayadāyakā bhikkhusaṅghassa paccaye dātuṃ na sakkonti , bhikkhū paccayehi kilamantā antevāsike saṅgahetuṃ na sakkonti .
Gacchante gacchante kāle pariyatti parihāyati , atthavasena dhāretuṃ na sakkonti , pāḷivasenevaM3.442 dhārenti .
Tato kāle gacchante pāḷimpi sakalaṃ dhāretuṃ na sakkonti , paṭhamaṃ abhidhammapiṭakaṃ parihāyati , parihāyamānaṃ matthakato paṭṭhāya parihāyati .
Paṭhamameva hi mahāpakaraṇaṃ parihāyati , tasmiṃ parihīne yamakaṃ , kathāvatthu , puggalapaññatti , dhātukathā , vibhaṅgo , dhammasaṅgahoti .
Evaṃ abhidhammapiṭake parihīne matthakato paṭṭhāya suttantapiṭakaṃ parihāyati .
Paṭhamañhi aṅguttaranikāyo parihāyati , tasmimpi paṭhamaṃ ekādasakanipāto … pe … tato ekakanipātoti .
Evaṃ aṅguttaranikāye parihīne matthakato paṭṭhāya saṃyuttanikāyo parihāyati .
Paṭhamañhi mahāvaggo parihāyati , tato saḷāyatanavaggo , khandhakavaggo , nidānavaggo , sagāthāvaggoti .
Evaṃ saṃyuttanikāye parihīne matthakato paṭṭhāya majjhimanikāyo parihāyati .
Paṭhamañhi uparipaṇṇāsako parihāyati , tato majjhimapaṇṇāsako , tato mūlapaṇṇāsakoti .
Evaṃ majjhimanikāye parihīne matthakato paṭṭhāya dīghanikāyo parihāyati .
Paṭhamañhi pāthikavaggo parihāyati , tato mahāvaggo , tato sīlakkhandhavaggoti .
Evaṃ dīghanikāye parihīne suttantapiṭakaṃ parihīnaṃ nāma hoti .
Vinayapiṭakena saddhiṃ jātakameva dhārenti .
Vinayapiṭakañhi lajjino dhārenti , lābhakāmā pana ‘‘ suttante kathitepi sallakkhentā natthī ’’ ti jātakameva dhārenti .
Gacchante kāle jātakampi dhāretuṃ na sakkonti .
Atha nesaṃ paṭhamaṃ vessantarajātakaṃ parihāyati , tato paṭilomakkamena puṇṇakajātakaṃ , mahānāradajātakanti pariyosāne apaṇṇakajātakaṃ parihāyati , vinayapiṭakameva dhārenti .
Gacchante kāle tampi matthakato paṭṭhāya parihāyati .
Paṭhamañhi parivāro parihāyati , tatoV3.404 khandhako , bhikkhunīvibhaṅgo , mahāvibhaṅgoti anukkamena uposathakkhandhakamattameva dhārenti .
Tadāpi pariyatti anantarahitāva hoti .
Yāva pana manussesu catuppadikagāthāpi pavattati , tāva pariyatti anantarahitāva hoti .
Yadā saddho pasanno rājā hatthikkhandhe suvaṇṇacaṅkoṭakamhi sahassatthavikaṃ ṭhapāpetvā ‘‘ buddhehi kathitaṃ catuppadikaṃ gāthaṃ jānanto imaṃ sahassaṃ gaṇhatū ’’ ti nagare bheriṃ carāpetvā gaṇhanakaṃ alabhitvā ‘‘ ekavāraṃ carāpite nāmaṃ suṇantāpi honti asuṇantāpī ’’ ti yāvatatiyaṃ carāpetvā gaṇhanakaṃ alabhitvā rājapurisāM3.443 sahassatthavikaṃ puna rājakulaṃ pavesenti , tadā pariyatti antarahitā nāma hoti .Ye ime garudhammā paññattāti yojanā .
Paṭikaccevāti pageva
M0.537 , paṭhamamevāti attho .
Ciraṃ pavattissatīti pariyattiyā antarahitāyapi liṅgamattaṃ addhānaṃ pavattissati .
Kathaṃ ?
Gacchante gacchante hi kāle cīvaraggahaṇaṃ pattaggahaṇaṃ samiñjanapasāraṇaṃ ālokitavilokitaṃ na pāsādikaṃ hoti , nigaṇṭhasamaṇā viya alābupattaṃ bhikkhū pattaṃ aggabāhāya parikkhipitvā ādāya vicaranti , ettāvatāpi liṅgaṃ anantarahitameva hoti .
Gacchante pana kāle aggabāhato otāretvā hatthena vā sikkāya vā olambetvā vicaranti , cīvarampi rajanasāruppaṃ akatvā oṭṭhaṭṭhivaṇṇaṃ katvā rajanti .
Gacchante kāle rajanampi na hoti , dasacchindanaṃ ovaṭṭikāvijjhanaṃ kappamattañca katvā vaḷañjanti , puna ovaṭṭikaṃ vijjhitvā kappaṃ na karonti .
Tato ubhayampi akatvā dasā chetvā paribbājakā viya caranti .
Gacchante kāle ‘‘ ko iminā amhākaṃ attho ’’ ti khuddakaṃ kāsāvakhaṇḍaṃ hatthe vā gīvāyaṃ vā bandhanti , kesesu vā allīyāpenti , dārabharaṇaṃ karontā kasitvā vapitvā jīvikaṃ kappetvā vicaranti , tadā dakkhiṇaṃ dento jano saṅghaṃ uddissa etesampi deti .
Idaṃ sandhāya bhagavatā vuttaṃ ‘‘ bhavissanti kho panānanda , anāgatamaddhānaṃ gotrabhuno kāsāvakaṇṭhā dussīlā pāpadhammā , tesu dussīlesu saṅghaṃ uddissa dānaṃ dassanti , tadāpāhaṃ , ānanda , saṅghagataṃ dakkhiṇaṃ asaṅkhyeyyaṃ appameyyaṃ vadāmī ’’ ti ( ma . ni .3.380).
Tato gacchante kāle nānāvidhāni kammāni karontā ‘‘ papañco esa , kiṃ iminā amhākan ’’ ti kāsāvakhaṇḍaṃ chinditvā araññe khipanti , tasmiṃ kāle liṅgaṃ antarahitaṃ nāma hoti .
Kassapadasabalassa kira kālato paṭṭhāya yonakānaṃ setavatthāni pārupitvā caraṇacārittaṃ jātaṃ .
Evaṃ pariyattiyā antarahitāyapi liṅgamattaṃ ciraṃ pavattissatīti veditabbaṃ .
403. BhikkhunikkhandhakeM2.264V2.251 ‘‘ mātugāmassa pabbajitattā ’’ ti idaṃ pañcavassasatato uddhaṃ saddhammassa appavattanakāraṇadassanaṃ .Tesūti garudhammesu .
Apaññattesu santesupīti yojanā .
Paṭhamaṃ vuttan tiādi vuttaṃ , vassasahassameva ṭhassati iti imamatthaṃ dassetīti yojanā .
‘‘ Vassasahassan ’’ ti ca etaṃ vacanaṃ vuttanti
V2.172 sambandho .
Sukkhavipassakakhīṇāsavavasena vassasahassan tiādi khandhakabhāṇakānaṃ mataṃ gahetvā vuttaṃ .
Dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ paṭisambhidāppattehi vassasahassaṃ aṭṭhāsi , chaḷabhiññehi vassasahassaṃ , tevijjehi vassasahassaṃ , sukkhavipassakehi vassasahassaṃ , pātimokkhehi vassasahassaṃ aṭṭhāsī ’’ ti ( dī . ni . aṭṭha .3.161) vuttaṃ .
Aṅguttara ( a . ni . aṭṭha .3.8.51)- saṃyuttaṭṭhakathāsu pi ( saṃ . ni . aṭṭha .2.2.156) aññathāva vuttaṃ , taṃ sabbaṃ aññamaññaviruddhampi taṃtaṃbhāṇakānaṃ matena likhitasīhaḷaṭṭhakathāsu āgatanayameva gahetvā ācariyena likhitaṃ īdise kathāvirodhe sāsanaparihāniyā abhāvato , sodhanupāyābhāvā ca .
Paramatthavirodho eva hi suttādinayena sodhanīyo , na kathāmaggavirodhoti .Tatoti vassasahassato .
Pariyattidhammopīti pisaddo paṭivedhasaddhammaṃ apekkhati .
Dvīsu saddhammesu ṭhitesu paṭipattisaddhammo ṭhitoyevāti katvā na vuttaṃ .
Tāniyevāti pañcavassasahassāniyeva .
Pariyattiyā sati paṭivedho na hotīti nāpi vattabboti yojanā .
Liṅgan ti samaṇavesaṃ , samaṇākāranti attho .
Aṭṭhagarudhammakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Mahāpajāpatigotamīvatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Bhikkhunīupasampadānujānanakathā
Bhikkhunīupasampannānujānanakathāvaṇṇanā
Bhikkhunīupasampadānujānanakathāvaṇṇanā
404. Imāya anupaññattiyāti mahāpajāpatiyā aṭṭhagarudhammapaṭiggahaṇūpasampadaṃ upanidhāya ayaṃ paññatti anupaññatti nāma , tāya anupaññattiyā upasampādetunti attho .
Mahāpajāpatiyā saddhivihāriniyo katvāti mahāpajāpatiṃ upajjhaṃ katvā pañcasatā sākiyāniyo tassā saddhivihāriniyo katvāti attho .
404-405.
Yadaggenāti
M3.444V3.405 yaṃ divasaṃ ādiṃ katvā .
Tadevāti tasmiññeva divase .
Anuññattiyāti anuññāya .
404. Yadaggena yaṃ divasaṃ ādiṃ katvā .
Tadevāti tasmiṃ eva divase .
‘‘ Anuñattiyā ’’ ti pāṭho .
‘‘ Anupaññattiyā ’’ ti na sundaraṃ .Itīti tasmā ahesunti sambandho .
Ekāhaṃ , bhante ānanda , bhagavantaṃ varaṃ yācāmīti ‘‘ evameva kho ahaṃ , bhante ānanda , ime aṭṭha garudhamme paṭiggaṇhāmi yāvajīvaṃ anatikkamanīye ’’ ti paṭijānitvā idāni kasmā varaṃ yācatīti ce ?
Parūpavādavivajjanatthaṃ .
Evañhi keci vadeyyuṃ ‘‘ mahāpajāpatiyā paṭhamaṃ sampaṭicchitattā bhikkhūnaṃ bhikkhunīnañca yathāvuḍḍhaṃ abhivādanaṃ nāhosi , sā ce varaṃ yāceyya , bhagavā anujāneyyā ’’ ti .
Iminā ovādenāti bhagavato iminā ovādena .
409-410.
Vimānetvāti
M3.445 aparajjhitvā .
Kammappattāyopīti kammārahāpi .
Āpattigāminiyopīti āpattiāpannāyopi .
Vuttanayeneva kāretabbataṃ āpajjantīti tathākaraṇassa paṭikkhittattā dukkaṭena kāretabbataṃ āpajjanti . 410. Etissāti etissā bhikkhuniyā .
Tan ti kammaṃ .
409-410.
Vimānetvāti
M3.445 aparajjhitvā .
Kammappattāyopīti kammārahāpi .
Āpattigāminiyopīti āpattiāpannāyopi .
Vuttanayeneva kāretabbataṃ āpajjantīti tathākaraṇassa paṭikkhittattā dukkaṭena kāretabbataṃ āpajjanti .Aññasmin ti aññasmiṃ kamme .
Aññan ti ropitabbakammato aññaṃ kammaṃ .
411. Kaddamodakenāti kaddamena āluḷitena udakeneva .
Kaddamādīsupīti pīsaddo ‘‘ yena kenacī ’’ ti ettha yojetabbo .
Yena kenacipīti hi attho .
Sannipatitvāti bhikkhunisaṅghena sannipatitvā .
Apasādanīyan ti apasādetabbaṃ kammaṃ .
Ettāvatāti ettakena sāvanamattena .
Avandiyoti na vandetabbo , vandituṃ na arahoti attho .
Tatoti tikkhattuṃ sāvetabbato .
Na vandantīti bhikkhuniyo na vandanti .
Disvāpīti taṃ bhikkhuṃ disvāpi .
Tena bhikkhunāti apasādanīyaṃ dassentena bhikkhunā , khamāpetabbanti sambandho .
Vihāreyevāti bhikkhūnaṃ vihāreyeva .
Tena bhikkhunāti upasaṅkamitabbena
M0.538 bhikkhunā , vattabbanti sambandho .Tatoti vattabbakālato .
Soti apasādanīyaṃ dassento bhikkhu .
Etthāti bhikkhunikkhandhake .
Kammavibhaṅgeti parivārāvasāne kammānaṃ vibhaṅgaṭṭhāne ( pari . aṭṭha .495-496).
Obhāsantīti ava hīnena bhāsantīti dassento āha ‘‘ asaddhammena obhāsantī ’’ ti .
‘‘ Bhikkhunīhi saddhiṃ sampayojentī ’’ ti ettha kammakaraṇe dassento āha ‘‘ purise asaddhammenā ’’ ti .
Ettha ‘‘ purise ’’ ti iminā kammaṃ dasseti ,‘‘ asaddhammenā ’’ ti iminā karaṇaṃ .
Vihārappavesaneti bhikkhūnaṃ vihārappavesane .
Ovādaṃ ṭhapetun ti ettha ovādaṭṭhapanākāraṃ dassento
V2.173 āha ‘‘ na bhikkhunupassayan ’’ tiādi .Ovādatthāyāti ovādapaṭiggahaṇatthāya .
Mā karitthāti mā kareyyātha .
416. Gihidārikāyoti gihibhūtā dārikāyo bandhanti viyāti yojanā .
Ghanapaṭṭakenāti ghanabhūtena paṭṭena niyuttena .
Ekapariyakan ti ettha ekavāraṃ kaṭiyaṃ parikkhipitvā kataṃ kāyabandhanaṃ ekapariyakanti dassento āha ‘‘ ekavāraṃ parikkhipanakan ’’ ti .
Tattha parikkhipanakan ti kaṭiyaṃ parikkhipanārahaṃ .
Vilīvenāti ettha bahutthe ekavacananti āha ‘‘ saṇhehi vilīvehī ’’ ti .
‘‘ Katapaṭṭenā ’’ ti iminā pāḷiyaṃ ‘‘ katenā ’’ ti pāṭhasesaṃ dasseti .
Setavatthapaṭṭenāti setavatthena katena paṭṭena .
Kataveṇiyāti katāya veṇiyā .
Iminā dussena katā veṇi dussaveṇīti vacanatthaṃ dasseti .
Eseva nayo purimapacchimapadesupi .
416. Dussaveṇiyāti anekadussapaṭṭe ekato katvā kataveṇiyā .
Coḷakāsāvan ti coḷameva kasāvena rattattā coḷakāsāvaṃ .
Aṭṭhillenāti addena aṭṭhinā .
‘‘ Gojaṅghaṭṭhike ’’ ti iminā aṭṭhino sambandhaṃ dasseti .
Hatthaṃ koṭṭāpentīti ettha hatthaṃ nāma aggabāhamevādhippetaṃ , na kapparato paṭṭhāyāti dassento āha ‘‘ aggabāhan ’’ ti .
Piṭṭhihatthan ti hatthapiṭṭhiṃ .
Piṭṭhipādan ti pādapiṭṭhiṃ .
417. Vuttanayānevāti
M0.539 chabbaggiyānaṃ mukhalimpanādīsu ( cūḷava . aṭṭha .247) vuttanayāneva .Aṅgadeseti sarīrappadese .
Gaṇḍappadeseti kapolappadese .
417. Visesakan ti
M2.265 pattalekhādivaṇṇavisesaṃ .Sāloke tiṭṭhantīti ettha saṃvijjati āloko etthāti sālokan ti katvā dvāraṃ gahetabbaṃ .
Tena vuttaṃ ‘‘ dvāraṃ vivaritvā ’’ ti .
Vuṭṭhāpentīti upasampādenti .
Sūnaṃ ṭhapentīti ettha sūnāsaddo maṃsapariyāyoti āha ‘‘ maṃsaṃ vikkiṇantī ’’ ti .
Tenāti dāsena .
Idaṃ padaṃ ‘‘ kārentī ’’ ti pade kāritakammaṃ .
‘‘ Haritakañceva pakkañcā ’’ ti iminā haritakapakkikan ti padassa dvandavākyaṃ dasseti .
Tattha haritakan ti haritameva paṇṇaṃ .
Pakkan ti seditaṃ paṇṇaṃ .
Pakiṇantīti vikkiṇanti .
Namanakan ti pāsukaṭṭhinamanakabandhanaṃ .
418. Kathitāyevāti cīvarakkhandhake kathitāyeva .
419. Pāḷimuttakavinicchayoti pāḷiyaṃ vuttavinicchayato mutto vinicchayo .
Pāḷimuttakavinicchayaṃ vitthārento āha ‘‘ sace hī ’’ tiādi .
Yo koci kālaṃ karonto vadatīti sambandho .
Mamaccayenāti mama atikkamena .
Aññassāti vuttehi upajjhāyādīhi aññassa
V2.174 .
Tesan ti upajjhāyādīnaṃ .
Na hotīti parikkhāro na hoti .Hīti saccaṃ , yasmā vā .
Accayadānan ti accayena hotūti dānaṃ .
Na ruhatīti pañcannaṃ sahadhammikānaṃ pabbajitassa vā gahaṭṭhassa vā yassa kassaci accayadānaṃ tesaṃ na ruhati , saṅghasseva ruhatīti adhippāyo .
Gihīnaṃ pana accayadānanti sambandho .
Ruhatīti gihīnaṃ pabbajitassa vā gahaṭṭhassa vā yassa kassaci accayadānaṃ tesaṃ ruhati , tesaṃyeva santako hotīti adhippāyo .
420. Purāṇamallīti ettha mallassa bhariyā mallī , purāṇe mallī purāṇamallīti dassento āha ‘‘ purāṇe ’’ tiādi .
‘‘ Gihikāle ’’ ti iminā ‘‘ purāṇe ’’ ti ettha ṇapaccayassa sarūpaṃ dasseti .
Mallassāti muṭṭhimallassa .
420. Tena ca bhikkhu nimantetabboti sāmīcidassanametaṃ , na pana animantiyā āpatti .
420.‘‘ Tena ca bhikkhu nimantetabbo ’’ ti sāmīcivasena vuttaṃ .
Purisabyañjanan ti ettha byañjana saddo nimittapariyāyoti āha ‘‘ purisanimittan ’’ ti .
Cittan ti rāgacittaṃ .
421. Yan ti
M0.540 yaṃ vatthu , aggan ti paṭhamabhāgaṃ .Asappāyan ti attano asappāyaṃ .
Hiyyoti atītānantarāhani .
Aññasmin ti bhikkhunīhi aññasmiṃ .
‘‘ Bhikkhunīhī ’’ ti padaṃ ‘‘ paṭiggāhāpetvā ’’ ti pade kāritakammaṃ .
Hīti saccaṃ , yasmā vā .
426.‘‘ Bhojanakālan ’’ ti iminā ‘‘ kālaṃ vītināmesun ’’ ti ettha kālavisesaṃ dasseti .
426. Bhattagge
M0.538 sace dāyakā bhikkhunisaṅghassa bhuttavato catupaccaye dātukāmā honti , yathāvuḍḍhameva .Pureti ādimhi .
Tāsan ti aṭṭhannaṃ bhikkhunīnaṃ .
Abbhantarimāti abbhantare pariyāpannā .
Aññāti aṭṭhahi bhikkhunīhi aññā .
Navakatarā hotīti sambandho .
‘‘ Ṭhapetvā bhattaggan ’’ ti iminā aññattha sabbattha yathāvuḍḍhaṃ na paṭibāhitabban ti ettha aññasaddassa apādānaṃ dasseti .
Aññasmin ti ettha smiṃvacanena tthapaccayassa atthaṃ dasseti .
‘‘ Catupaccayabhājanīyaṭṭhāne ’’ ti iminā sarūpaṃ dasseti .
429. Itthiyuttenāti itthīhi gāvīādīhi dhuraṭṭhāne yuttena .
Purisantarenāti purisena antarikena .
‘‘ Purisadutiyenā ’’ ti likhitaṃ , purisasārathināti adhippāyo .
‘‘ Bāḷhataraṃ aphāsū ’’ ti vacanato gilānāya vaṭṭaticceva siddhaṃ , bhagavantaṃ āpucchitvā anuññātaṭṭhāne upasampajjissāmīti adhippāyo .
430. Dūtenapi upasampādetun ti ettha kiṃ sabbathā dūtena upasampadā vaṭṭatīti āha ‘‘ dūtena … pe … vaṭṭatī ’’ ti .
Yena kenaci antarāyenāti sambandho , asati antarāye na vaṭṭatīti adhippāyo .
430. Bhikkhudūtena upasampādentīti bhikkhuyeva dūto bhikkhudūto , tena bhikkhudūtena , bhikkhudūtaṃ katvā upasampādentīti attho .
430. Sā kenacideva antarāyenāti sabbantarāyasaṅgahanavacanaṃ , tasmā taṃ na antarāyaṃ kittetvā , vuttantarāyena ‘‘ rājantarāyenā ’’ ti sādhetabbanti ācariyo .
430. Bhikkhudūtenāti bhikkhunā dūtabhūtena .
Sikkhamānadūtenāti sikkhamānāya dūtāya .
Kammavācāpariyosāne upasampannāva hotīti sambandho .
Tāvadevāti upasampannakkhaṇeyeva .
431. Navakammampīti
V2.175 pisaddo udositaupassaye apekkhati . 431. Na sammatīti nappahoti .
431. Na sammatīti nappahoti .
Navakamman ti navakammaṃ katvā ‘‘ ettakāni vassāni vasatū ’’ ti apaloketvā saṅghikabhūmidānaṃ .
Navakamman ti ‘‘ navakammaṃ katvā vasatū ’’ ti apaloketvā saṅghikabhūmiyā okāsadānaṃ .
432. Tassāti tassā itthiyā .
432. Sannisinnagabbhāti patiṭṭhitagabbhā .
Yāva so dārako viññutaṃ pāpuṇātīti ettha kathaṃ viññubhāvo gahetabboti āha ‘‘ yāva khāditun ’’ tiādi .
Ṭhapetvā sāgāran ti ettha sakāro sahasaddakāriyo , agāranti ca seyyāgāranti dassento āha ‘‘ sahāgāraseyyamattaṃ ṭhapetvā ’’ ti .
Yathā aññasmiṃ purise paṭipajjitabbaṃ , evaṃ tathāti yojanā .
‘‘ Aññasmin ’’ ti iminā pāḷiyaṃ aññe puriseti ettha smiṃvacanassa sabbanāmato ekārādeso
M0.541 dassito , taṃdassanena ca kaccāyane ( kaccāyane 110 sutte ) sabbanāmato smiṃvacanassa ekārādesanisedhanaṃ aniccanti dasseti . 434.‘‘ Yadeva sā vibbhantā ’’ ti iminā dassetīti sambandho .
‘‘ Yasmā ’’ ti iminā yadevāti ettha yaṃsaddassa kāraṇatthaṃ dasseti .
Odātāni vatthāni nivatthāti sambandho .
‘‘ Tasmāyevā ’’ ti iminā tadevāti padassa kāraṇatthameva dasseti .
‘‘ Na sikkhāpaccakkhānenā ’’ ti iminā evatthaphalaṃ dasseti .
434. Pabbajjampi na labhatīti titthāyatanasaṅkantāya abhabbabhāvūpagamanato na labhati .
Sā puna upasampadaṃ na labhatīti sā vibbhantā bhikkhunī puna upasampadaṃ na labhati .
Pabbajjampi na labhatīti titthāyatanasaṅkantā bhikkhunī pabbajjampi na labhati , pageva upasampadaṃ .
Pāde sambāhantāti bhikkhunīnaṃ pāde sambāhantā .
Keseti bhikkhunīnaṃ kese .
Tatrāti ‘‘ kukkuccayantā na sādiyantī ’’ ti vacane .
Eke ācariyā vadantīti sambandho .
Sārattā hontīti yojanā .
Etthāti purisānaṃ abhivādanādīsu .
Idan ti purisānaṃ abhivādanādi ,‘‘ anuññātan ’’ ti pade vuttakammaṃ ‘‘ vaṭṭatī ’’ ti pade vuttakattā .
Atha vā odissa anuññātaṃ idaṃ purisānaṃ abhivādanādi vaṭṭatīti yojanā .
Evañhi sati ‘‘ odissa anuññātan ’’ ti padaṃ hetuantogadhavisesanaṃ , odissa anuññātattā vaṭṭatīti adhippāyo .
Idaṃ odissa anuññātaṃ vaṭṭatīti ekato vā ubhato vā avassave satipi odissa anuññātattā vaṭṭati .
434.‘‘ Idaṃ odissa anuññātaṃ vaṭṭatīti ekato vā ubhato vā avassave satipi vaṭṭatī ’’ ti likhitaṃ .
‘‘ Kesacchedādikaṃ kammaṃ anujānāmi sādituṃ
M0.539 ’’ icceva vuttattā vuttaṃ ‘‘ tadaññe sāditun ’’ ti .
‘‘ Kesacchedādikaṃ kammaṃ anujānāmi , bhikkhave ’’ ti avatvā ettakaṃ yasmā ‘‘ sāditun ’’ ti bhāsitaṃ , tasmā sā vicikicchāya ubhatopi avassave api pārājikakhettena sā pārājikaṃ phusati .
Iti aṭṭhakathāsvetaṃ sabbāsupi vinicchitaṃ .
OdissakābhilāpoV0.491 hi aññathā nibbisesato taṃ pamāṇaṃ .
Yadi tathā bhikkhussa kappati vicikicchā .
Kālamodissa naṃ padaṃ , na sattodissakañhi taṃ ;
Atha bhikkhuniyā eva , kālamodissa bhāsitaṃ .
Evaṃ pārājikāpatti , sithilāva katā siyā ;
Sabbaso pihitaṃ dvāraṃ , sabbapārājikasminti .
Niratthakabhāvato , ubbhajāṇumaṇḍale ;
Tasmā na sādiyantīti , nidānavacanakkamaṃ .
Nissāya satthunā vuttaṃ , sāditunti na aññathā ;
Attano paṇhisamphassaṃ , sādituṃ yena vāritaṃ .
Api pārājikakkhette , kathaṃ dvāraṃ dadeyya so ;
Tathāpi buddhaputtānaṃ , buddhabhāsitabhāsitaṃ .
Vacanañca samānento , no cettha yuttikathā dhīrā ;
Kesacchedādikammassa , avassaṃ karaṇīyato .
Cittassa cātilolattā , gaṇassa ca aṅgasampadā-
Bhāvā bhikkhunīnaṃ mahesinā , rakkhituñca asaṅkattā ;
Nanu modissakaṃ katanti .Tan ti aṭṭhakathāsu vuttavacanaṃ .
Hīti saccaṃ , yasmā vā .
Sesamettha pāḷito aṭṭhakathāto ca suviññeyyamevāti .
Bhikkhunīupasampannānujānanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Bhikkhunikkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā .
11. Pañcasatikakkhandhakaṃ
Saṅgītinidānakathāvaṇṇanā
Bhikkhunikkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā .
11. Pañcasatikakkhandhakavaṇṇanā
Saṅgītinidānakathāvaṇṇanā
435. Pallaṅkena nisīdantīti ettha āsanapallaṅkaṃ paṭikkhipanto āha ‘‘ pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdantī ’’ ti .
Tattha ābhujitvāti ābandhitvā .
Kūpoti vaccakūpo .
Uparīti kūpato
V2.176 upari .
‘‘ Sabbadisāsu paññāyatī ’’ ti iminā paṭicchannameva atthi , na upari channanti dasseti . 436. Kuṇḍakan ti kaṇaṃ .
Etthāti bhikkhunikkhandhake .
Iti bhikkhunikkhandhakavaṇṇanāya yojanā samattā .