Upālipañhākathā
Upālipañhakathāvaṇṇanā
Upālipañhākathāvaṇṇanā
351. Ekatoti ettha topaccayassa sattamyatthe pavattabhāvaṃ dassento āha ‘‘ dhammavādīpakkhe ’’ ti .
351. Upālipañhe
M3.421 yaṃ vattabbaṃ , taṃ aṭṭhakathāyaṃ dassitameva .
351. Na kho , upāli , bhikkhunī saṅghaṃ bhindatīti ettha bhikkhu saṅghaṃ na bhindati , bhikkhunī saṅghaṃ bhindatīti keci , netaṃ gahetabbaṃ .
Kevalaṃ ‘‘ saṅgho ’’ tiM0.534 vutte bhikkhusaṅghova adhippeto .
‘‘ Saṅghassa deti , ubhatosaṅghassa deti cā ’’ ti ( mahāva .379) mātikāvacanampi sādheti .
Tasmiṃ adhammadiṭṭhibhede dhammadiṭṭhi siyā .
‘‘ Sīlasatibhedesupi samāno dhammaṃ kātunti saṅghabhede vematikopi tādiso vā ’’ ti likhitaṃ .Vinidhāyāti attano vañcanādhippāyataṃ chādetvā .
‘‘ Anunayanto ’’ ti iminā anussāvetīti
M0.521 ettha anusaddassa atthaṃ dasseti .
Anunayantoti punappunaṃ nayanto .
Sāvanākāraṃ dassento āha ‘‘ na tumhākaṃyevā ’’ tiādi .
Ayaṃ adhammo vā ayaṃ avinayo vā idaṃ asatthusāsanaṃ vā yadi bhaveyyāti yojanā .
‘‘ Bodhetī ’’ ti iminā sāvetīti ettha sudhātuyā atthaṃ dasseti .
‘‘ Anussāvetvā ’’ ti iminā ‘‘ anussāveti , salākaṃ gāhetī ’’ ti ettha anussāvanakiriyā pubbabhāge pavattā , salākaggāhakiriyā pacchābhāgeti dasseti .
Tattha anunayantoti anujānāpento , bhedassa anurūpaṃ vā bodhento , yathā bhedo hoti , evaṃ bhinditabbe bhikkhū viññāpentoti attho .
Tenāha ‘‘ na tumhākan ’’ tiādi .Ettāvatāti ettakena anussāvanasalākaggāhamattena .
Na pana saṅgho bhinno hoti , anussāvetvā
V2.158 salākaṃ gāhetvā āveṇikaṃ saṅghakamme kateyeva saṅgho bhinno hotīti adhippāyo . 351. Na pana ettāvatā saṅgho bhinno hotīti salākaggāhāpanamattena saṅghabhedānibbattito vuttaṃ .
Uposathādisaṅghakamme kate eva hi saṅgho bhinno hoti .
Tattha ca uposathapavāraṇāsu ñattiniṭṭhānena , sesakammesu apalokanādikammapariyosānena saṅghabhedo samatthoti daṭṭhabbo .
Ettha ṭhatvā kassaci codakassa anuyogo siyāti yojanā .
Kinti siyāti āha ‘‘ evaṃ devadatto ’’ tiādi .
Tattha evan ti pakatatte saṅghe bhinde satīti attho .
Kathan ti kenākārena .
Puna kathan ti kasmā kāraṇā .
Raññoti ajātasatturañño , kāritakammaṃ .
‘‘ Ghātāpitattā ’’ ti bimbisārarājānaṃ ghātāpitattā .
Tatthāti ‘‘ bhikkhu kho upālī ’’ tiādivacane , ṭhatvā parihāraṃ vadāmāti yojanā .
Viraddhattāti virādhitattā .
Tamatthaṃ vitthārento āha ‘‘ tena hī ’’ tiādi .
Tattha tena hīti uyyojanatthe nipāto .
Evañhīti evameva .
Tassāti devadattassa .
Kumāro panāti ajātasattukumāro pana , katamatteyeva na vuttāti sambandho .
Tassāti devadattassa .
Tasmāti yasmā saṅghabhedato pubbe ruhituppādakammaṃ karontassāpi pacchā abhabbabhāvo ropito , tasmā .
‘‘ Abhabbatā na vuttā ’’ ti idaṃ ‘‘ bhikkhave , devadattena paṭhamaṃ ānantariyakammaṃ upacitan ’’ tiādinā ānantariyattaṃ vadatā bhagavatā tassa abhabbatāsaṅkhātā pārājikatā na paññattā .
Etena āpatti viya abhabbatāpi paññattianantarameva hoti , na tato pureti dasseti .
Idha pana ādikammikassapi anāpattiyā avuttattā devadattādayopi na muttāti daṭṭhabbaṃ .
Bhedakaravatthūsu evaṃ vinicchayo veditabboti yojanā .
Dhammādhammādīnaṃ suttantavinayapariyāyena visesaṃ dassento āha ‘‘ suttantapariyāyenā ’’ tiādi .
Tattha suttantapariyāyenāti suttantadesanāya , suttantadesanānayatoti vuttaṃ hoti .
Tathāti tato aññathā .
Tatthāti
M0.522 dvīsu dhammādhammesu .
Evaṃ amhākan ti evaṃ kariyamāne amhākaṃ .
Evaṃ suttantapariyāyena dhammādhammānaṃ visesaṃ dassetvā idāni vinayapariyāyena tesaṃ taṃ dassento āha ‘‘ vinayapariyāyena panā ’’ tiādi .
Bhūtena vatthunā kātabbanti sambandho .
Evaṃ ‘‘ abhūtena vatthunā ’’ ti etthāpi .Tayo satipaṭṭhānātiādīsu tayo eva satipaṭṭhānā , na tato paranti ekassa satipaṭṭhānassa
V2.243 paṭikkhepova idha adhammo , na pana tiṇṇaṃ satipaṭṭhānattavidhānaṃM2.256 tassa dhammattā .
Evaṃ sesesupi hāpanakoṭṭhāsesu .
Vaḍḍhanesu pana cha indriyānīti anindriyassapi ekassa indriyattavidhānameva adhammo .
Evaṃ sesesupi .
Na kevalañca eteva ,‘‘ cattāro khandhā , terasāyatanānī ’’ tiādinā yattha katthaci viparītato pakāsanaṃ sabbaṃ adhammo .
Yāthāvato pakāsanañca sabbaṃ dhammoti daṭṭhabbaṃ .
Pakāsanan ti cettha tathā tathā kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā arūpakkhandhāva adhippetā , evamettha dasakusalakammapathādīsu anavajjaṭṭhena sarūpato dhammesu , akusalakammapathādīsu sāvajjaṭṭhena sarūpato adhammesu ca tadaññesu ca abyākatesu yassa kassaci koṭṭhāsassa bhagavatā paññattakkameneva pakāsanaṃ ‘‘ dhammo ’’ ti ca viparītato pakāsanaṃ ‘‘ adhammo ’’ ti ca dassitanti daṭṭhabbaṃ .
Kāmañcettha vinayādayopi yathābhūtato , ayathābhūtato ca pakāsanavasena dhammādhammesu eva pavisanti , vinayādināmena pana visesetvā visuṃ gahitattā tadavasesameva dhammādhammakoṭṭhāse pavisatīti daṭṭhabbaṃ .Imaṃ adhammaṃ dhammoti karissāmātiādi dhammañca adhammañca yāthāvato ñatvāva pāpicchaṃ nissāya viparītato pakāsentasseva saṅghabhedo hoti , na pana tathāsaññāya pakāsentassāti dassanatthaṃ vuttaṃ .
Esa nayo ‘‘ avinayaṃ vinayoti dīpentī ’’ tiādīsupi .
Tattha niyyānikan ti ukkaṭṭhanti attho .
‘‘ Tathevā ’’ ti iminā ‘‘ evaṃ amhākaṃ ācariyakulan ’’ tiādinā vuttamatthaṃ ākaḍḍhati .
Evaṃ dvinnaṃ pariyāyānaṃ vasena dhammādhammadukassa visesaṃ dassetvā idāni vinayāvinayadukassa visesaṃ dassento āha ‘‘ suttantapariyāyenā ’’ tiādi
V2.159 .
Tattha suttantanayena rāgādayo vinetīti vinayo , vinayanayena kāyaṃ vācaṃ vinetīti vinayoti vacanattho kātabbo .
Saṃvaro pahānaṃ paṭisaṅkhāti saṃvaravinayo , pahānavinayo , paṭisaṅkhāvinayo ca vutto .
Tenāha ‘‘ ayaṃ vinayo ’’ ti .Evaṃ dvinnaṃ pariyāyānaṃ vasena vinayāvinayadukassa visesaṃ dassetvā idāni bhāsitābhāsitadukassa visesaṃ dassento āha ‘‘ suttantapariyāyena cattāro satipaṭṭhānā ’’ tiādi .
Tattha ‘‘ aṭṭhaṅgiko maggo ’’ ti idaṃ vacanaṃ tathāgatena bhāsitaṃ lapitanti yojanā .
Evaṃ dvinnaṃ pariyāyānaṃ vasena bhāsitābhāsitadukassa visesaṃ dassetvā idāni āciṇṇānāciṇṇadukassa visesaṃ dassento āha ‘‘ suttantapariyāyena devasikan ’’ tiādi .
Tattha ‘‘ devasikan ’’ ti padaṃ ‘‘ samāpajjanaṃ , volokanan ’’ ti tīsuyeva padesu yojetabbaṃ .
Aṭṭhuppattivasenāti kāraṇuppattivasena .
Kāraṇañhi arati phalaṃ etasmāti atthoti vuccati , atthassa uppatti atthuppatti , sāyeva aṭṭhuppatti tthakārassa ṭṭhakāraṃ katvā , aṭṭhuppattiyā vaso aṭṭhuppattivaso , tena .
Idaṃ padaṃ ‘‘ suttantadesanā jātakakathā ’’ ti dvīhipi padehi yojetabbaṃ .
Idan ti phalasamāpattisamāpajjanādi .
Āciṇṇan ti ā bandhitaṃ , punappunaṃ vā upacitaṃ vaḍḍhitaṃ , paguṇaṃ vā .
Cāriyapakkamanan ti cāriyatthaṃ pakkamanaṃ .
Evaṃ
M0.523 dvinnaṃ pariyāyānaṃ vasena āciṇṇānāciṇṇadukassa visesaṃ dassetvā idāni paññattadukassa visesaṃ dassento āha ‘‘ suttantapariyāyena cattāro satipaṭṭhānā ’’ tiādi .
Taṃ bhāsitābhāsitadukasadisameva .‘‘ Paññattaṃ apaññattan ’’ ti dukaṃ ‘‘ bhāsitaṃ abhāsitan ’’ ti dukena atthato samānameva , tathā duṭṭhulladukaṃ garukadukena .
Teneva tesaṃ ‘‘ cattāro satipaṭṭhānā … pe … idaṃ apaññattaṃ nāmā ’’ tiādinā sadisaniddeso kato .
Evaṃ dvinnaṃ suttantavinayapariyāyānaṃ vasena pañcannaṃ dukānaṃ viseso dassito .
Āpattānāpattiduke ‘‘ na mocanādhippāyassā ’’ ti pāṭhassa anantare pacchimavākye ṭhito ādisaddo ānetabbo .
Iti ādinā nayenāti hi attho .
Tattha tatthāti tasmiṃ tasmiṃ sikkhāpade .
Idaṃ padaṃ pacchimavākyepi anuvattetabbaṃ .
Lahukagarukaduke pañcāpattikkhandhāti thullaccayapācittiyapāṭidesanīyadukkaṭadubbhāsitavasena pañca āpattirāsayo .
Dve āpattikkhandhāti pārājikasaṅghādisesavasena dve āpattirāsayo .
Sāvasesānāvasesaduke cha āpattikkhandhāti pārājikāpattito avasesā cha āpattirāsayo .
Sāvasesāpattin ti avasesasīlehi sahitāpattiṃ .
Natthi etissaṃ āpannāyaṃ sīlāvasesāti anavasesāpatti .
Duṭṭhullāduṭṭhulladuke lahukagarukadukasadisameva .
Ayaṃ pana viseso – garukāpatti duṭṭhullā nāma
V2.160 , lahukāpatti aduṭṭhullā nāmāti evaṃ vinayapariyāyavaseneva catunnaṃ dukānaṃ viseso dassito .Etthāti ‘‘ adhammaṃ dhammoti dīpentī ’’ tiādivacane .
Catunnaṃ saṅghakammānan ti apalokanādivasena catunnaṃ saṅghakammānaṃ .
Karontehi hetubhūtehi , hetvatthe cetaṃ karaṇavacanaṃ .
Tatthāti ‘‘ te imehī ’’ tiādivacane .
Apakassantīti ettha kasadhātussa gatyatthaṃ dassento āha ‘‘ parisaṃ ākaḍḍhantī ’’ ti .
Vijaṭentīti vijaṭaṃ karonti , visuṃ karontīti attho .
Ekamantaṃ ussādentīti ekasmiṃ ante ussadaṃ karonti .
Avapakassantīti ettha dvinnaṃ upasaggānaṃ vasena ativiyattho daṭṭhabboti āha ‘‘ ati viya ākaḍḍhantī ’’ ti .
Ativiyatthaṃ āvikaronto āha ‘‘ yathā visaṃsaṭṭhāva
M0.524 honti , evaṃ karontī ’’ ti .
Yathāti yenākārena kariyamāneti sambandho .‘‘ Visun ’’ ti iminā āveṇi saddo ‘‘ visun ’’ tiatthavācako anipphannapāṭipadikoti dasseti .
Vatthūsūti bhedakaravatthūsu .
Imaṃ gaṇhathāti imaṃ vādaṃ gaṇhatha .
Visun ti āveṇiṃ .
Imasmiṃ khandhake vuttavacanaṃ parivārapāḷiyā saṃsandento āha ‘‘ parivāre panā ’’ tiādi .
Tattha pañcahi ākārehīti ‘‘ kammena uddesena voharanto anussāvanena salākaggāhenā ’’ ti ( pari .458) evaṃ pañcahi kāraṇehi .
Tassāti parivāre vuttavacanassa .
Idhāti imasmiṃ saṅghabhedakakkhandhake , vuttena iminā saṅghabhedalakkhaṇenāti yojanā .
‘‘ Atthato nānākaraṇaṃ natthī ’’ ti iminā saddato nānākaraṇaṃ atthīti dīpeti .
Assāti saṅghabhedalakkhaṇassa .
Taṃ pana nānākaraṇābhāvanti yojanā .
Tatthevāti parivāre eva .
Sabbatthāti sabbasmiṃ saṅghabhedakakkhandhake .
Iti saṅghabhedakakkhandhakavaṇṇanāya yojanā samattā .
Saṅghabhedakakkhandhakavaṇṇanā niṭṭhitā .
8. Vattakkhandhakavaṇṇanā
Āgantukavattakathāvaṇṇanā