Saṅghabhedakathā
Saṅghabhedakakathāvaṇṇanā
344. Soti devadatto , gato kirāti sambandho .
Tatthevāti vihārasīmāyameva .
Āveṇikan ti bhikkhusaṅghato āveṇikaṃ .
345. Āgilāyatīti ettha ātyūpasaggo abhibhavanattho , giledhātu bādhanatthoti āha ‘‘ vedanābhibhūtā bādhatī ’’ ti .
Tan ti piṭṭhiṃ .
345. Atha kho āyasmā sāriputto ādesanāpāṭihāriyānusāsaniyātiādīsu parassa cittaṃ ñatvā kathanaṃ ādesanāpāṭihāriyaṃ , sāvakānañca buddhānañca satataṃ dhammadesanaṃ anusāsanīpāṭihāriyaṃ , iddhividhaṃ iddhipāṭihāriyaṃ .
Tattha iddhipāṭihāriyena saddhiṃ anusāsanīpāṭihāriyaṃ mahāmoggallānattherassa āciṇṇaṃ , ādesanāpāṭihāriyena saddhiṃ anusāsanīpāṭihāriyaṃ dhammasenāpatissa .
Tena vuttaṃ ‘‘ āyasmā sāriputto ādesanāpāṭihāriyānusāsaniyā bhikkhū dhammiyā kathāya ovadī ’’ tiādi .
Tadā hi dvīsu aggasāvakesu dhammasenāpati tesaṃ bhikkhūnaṃ cittacāraṃ ñatvā dhammaṃ desesi , mahāmoggallānatthero vikubbanaṃ dassetvā dhammaṃ desesi , pāḷiyañcettha dvinnampi therānaṃ desanāya dhammacakkhupaṭilābhova dassito .
Dīghabhāṇakā pana evaṃ vadanti ‘‘ bhagavatā pesitesu dvīsu aggasāvakesu dhammasenāpati tesaṃ cittacāraṃ ñatvā dhammaṃ desesi , therassa dhammadesanaṃ sutvā pañcasatāpi bhikkhū sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu .
Atha nesaṃ mahāmoggallānatthero vikubbanaṃ dassetvā dhammaṃ desesi , taṃ sutvā sabbe arahattaphale patiṭṭhahiṃsū ’’ ti .
345.‘‘ Aññataraṃ āsanaṃ gahetvā nisīdī ’’ ti vacanato visabhāgaṭṭhānaṃ gatassa pesalassapi bhikkhuno tesaṃ āsane nisīdituṃ vaṭṭatīti siddhaṃ .
Āgilāyatīti rujjati .
Devadattaṃ uṭṭhāpesīti jaṇṇukena hadayamajjhe paharitvā uṭṭhāpesi .
Nanu taṃ āvusoti ettha taṃ vacanaṃ nanu mayā vuttosīti attho .
Parassa cittaṃ ādisitvā desayati etāyāti ādesanā , sā eva pāṭihāriyaṃ ādesanāpāṭihāriyaṃ .
Anusāsati etāyāti anusāsanī , imamevatthaṃ dassento āha ‘‘ evampi te ’’ tiādi .
Ādesanāpāṭihāriyānusāsaniyāti
V0.486 tassa tassa cittācāraṃ ādissa ādissa desanā , ādesanāpāṭihāriyānusāsanī .
Iddhi eva pāṭihāriyaṃ iddhipāṭihāriyaṃ , iddhipāṭihāriyasaṃyuttāya anusāsaniyā ovadatīti attho .
345. Parassa cittaṃ ñatvā kathanaṃ ādesanāpāṭihāriyaṃ .
Kevalaṃ dhammadesanā anusāsanīpāṭihāriyaṃ .
Tadubhayampi dhammī kathā nāma .
Tāya thero ovadi .
Iddhividhaṃ iddhipāṭihāriyaṃ nāma .
Tena sahitā anusāsanī eva dhammī kathā .
Tāya thero ovadi .
‘‘ Thullaccayaṃ desāpehī ’’ ti idaṃ bhedapurekkhārassa uposathādikaraṇe thullaccayassa uposathakkhandhakādīsu paṭhamameva paññattattā vuttaṃ , itarathā etesaṃ ādikammikattā anāpattiyeva siyā . 346. Mamānukrubban ti ettha anutyūpasaggo anukiriyattho karadhātu antapaccayo gacchantādigaṇoti dassento āha ‘‘ mamānukiriyaṃ kurumāno ’’ ti .
Mamānukubban ti maṃ anukaronto .
346. Sarasīti saro .
‘‘ Dukkhito ’’ ti iminā kapaṇoti ettha kapadhātu hiṃsanatthoti dasseti .
Mahāvarāhassāti varāhasaddassa sūkaratthaṃ paṭikkhipanto āha ‘‘ mahānāgassā ’’ ti .
‘‘ Pathavin ’’ ti iminā mahiṃ vikubbatoti ettha mahīsaddassa evaṃnāmakaṃ mahānadiṃ
M0.520 paṭikkhipati .
‘‘ Padālentassā ’’ ti iminā karadhātuyā vityūpasaggavasena padālanatthaṃ dasseti .
Mahiṃ vikubbatoti mahiṃ dantehi vilikhantassa .
Mahiṃ vikrubbatoti mahiṃ dantehi vilikhantassa .
Idañca hatthīnaṃ sabhāvadassanaṃ .Bhisaṃ
V2.157 ghasamānassāti ettha mānasaddo katvatthoti āha ‘‘ bhisaṃ ghasantassā ’’ ti .
Ghasantassāti bhakkhantassa .
Saṃkhāditvāti suṭṭhu khāditvā .
Nadīsu bhisaṃ ghasānassāti yojetabbaṃ .
Bhisaṃ ghasamānassāti yojanā .Nadīnāmakaṃ taṃ pokkharaṇinti yojanā .
Iminā nadīsu jaggatoti ettha nadī nāma pokkharaṇīti dasseti .
Jaggatoti hatthiyūthaṃ pālentassa .
346. Sarasīti
V3.380 saro .
Suvikkhālitan ti suṭṭhu vikkhālitaṃ , suvisodhitaṃ katvāti attho .
Nadīti cettha mahāsaro adhippeto .
Jaggatoti hatthiyūthaṃ pālentassa .
Bhiṅkovāti hatthipotako viya .
Nadīsūti saresu .
Jaggatoti yūthaṃ pālentassa . 347.‘‘ Sutāti sotā ’’ ti iminā pāḷiyā dvidhābhāvaṃ dasseti .
‘‘ Nissandeho ’’ ti iminā asandiddhoti ettha dihadhātuṃ dasseti , disadhātuṃ nivatteti .
347. Dūteyyan ti
M3.417 dūtakammaṃ .
Gantumarahatīti dūteyyasaṅkhātaṃ sāsanaṃ harituṃ dhāretvā harituṃ arahati .
Sotāti yaṃ assa sāsanaṃ denti , tassa sotā .
Sāvetāti taṃ uggaṇhitvā ‘‘ idaṃ nāma tumhehi vuttan ’’ ti paṭisāvetā .
Uggahetāti suuggahitaṃ katvā uggahetā .
Dhāretāti sudhāritaṃ katvā dhāretā .
Viññātāti attanā tassa atthaṃ jānitā .
Viññāpetāti paraṃ vijānāpetā .
Sahitāsahitassāti ‘‘ idaṃ sahitaṃ , idaṃ asahitan ’’ ti evaṃ sahitāsahitassa kusalo upagatānupagatesu cheko sāsanaṃ ārocento sahitāsahitaṃ sallakkhetvā āroceti .
Na byathatīti na vedhati na chambhati .
Uggavādinin ti pharusavacanena samannāgataṃ .
Pucchitoti paṭiññatthāya pucchito .
347. DūteyyaṃV2.242 gantun ti dūtakammaṃ pattuṃ , dūtakammaṃ kātunti attho .
Sahitāsahitassāti yuttāyuttassa , yaṃ vattuṃ , kātuñca yuttaṃ , tattha kusalo .
Atha vā adhippetānādhippetassa vacanassa kusalo , byañjanamatte na tiṭṭhati , adhippetatthameva ārocetīti attho . 350. Buddhasahassenapīti pisaddo garahattho , pageva ekena buddhenāti dasseti .
350. Tīhi , bhikkhave , asaddhammehītiādi vuttanayameva .
Oramattakena visesādhigamena antarā vosānaṃ āpādīti ettha pana ayamattho .
Oramattakenāti appamattakena jhānābhiññāmattena .
Visesādhigamenāti uttarimanussadhammādhigamena .
Antarāti vemajjhe .
Vosānaṃ āpādīti akatakiccova samāno ‘‘ katakiccomhī ’’ ti maññamāno samaṇadhammato vigamaṃ āpajji .
Idaṃ vuttaṃ hoti – jhānābhiññāhi uttarikaraṇīye adhigantabbe maggaphale anadhigate satiyeva taṃ anadhigantvā samaṇadhammato vigamaṃ āpajjīti .
Iti bhagavā iminā suttena visesato puthujjanabhāve ādīnavaṃ pakāseti ‘‘ bhāriyo puthujjanabhāvo , yatra hi nāma jhānābhiññāpariyosānā sampattiyo nibbattetvāpi anekānatthāvahaṃ nānāvidhadukkhahetuasantaguṇasambhāvanaṃ asappurisasaṃsaggaṃ ālasiyānuyogañca avijahanto avīcisaṃvattanikaṃ kappaṭṭhiyaṃ atekicchaṃ kibbisaṃ pasavatī ’’ ti .
350.‘‘ Vosānaṃ pariniṭṭhānaṃ vā ’’ ti ca likhitaṃ .
350. Gāthāsu
M2.255 jātūti ekaṃsena .Mā udapajjatha mā hotūti attho .
Pāpicchānaṃ yathāgatīti pāpicchānaṃ puggalānaṃ yādisī gati abhisamparāyo .
Taṃ atthajātaṃ .
Imināpi kāraṇena jānāthāti devadattassa ‘‘ paṇḍito ’’ tiādinā upari vakkhamānākāraṃ dasseti .
Pamādaṃ anuciṇṇoti pamādaṃ āpanno .
‘‘ Satto ’’ ti iminā kocisaddassa padhānapadaṃ dasseti .
Gāthāsu māti paṭisedhe nipāto .
Jātūti ekaṃsena .
Kocīti sabbasaṅgāhakavacanaṃ .
Lokasmin ti sattaloke .
Idaṃ vuttaṃ hoti – imasmiṃ sattaloke koci puggalo ekaṃsena pāpiccho mā hotūti .
Jātūti daḷhatthe nipāto .
Mā udapajjathāti mā uppajjeyya .
Āsīsāyan ti avassaṃbhāvīatthasiddhiyaṃ .
Sā hi idha āsīsāti adhippetā , na patthanā .
Īdise anāgatatthe atītavacanaṃ saddavidū icchanti .
Dubbheti dubbheyya .
Aṭṭhāti ākhyātapadassa atthaṃ dassento āha ‘‘ ṭhito ’’ ti .
Jalaṃva yasasā aṭṭhā , devadattoti vissutoti attano kittiyā parivārena ca jalanto viya obhāsanto viya ṭhito devadattoti evaṃ vissuto pākaṭo ahosi .
Visakumbhenāti ekena visapuṇṇakumbhena .
Soti so puggalo .
Na padūseyya visamissaṃ kātuṃ na sakkotīti attho .
Devadattoti me sutanti ettha ‘‘ me ’’ ti padaṃ bhagavantaṃ sandhāya vuttanti āha ‘‘ bhagavatā ’’ ti .
Tadevāti sutameva .
Idan ti ‘‘ devadattoti me sutan ’’ ti vacanaṃ .
Tadamināpi jānātha , pāpicchānaṃ yathā gatīti pāpicchānaṃ puggalānaṃ yathāgati yādisī nibbatti yādiso abhisamparāyoti imināpi kāraṇena jānāthāti devadattaṃ nidassento evamāha .
Paṇḍitoti samaññātoti pariyattibāhusaccena paṇḍitoti ñāto .
Bhāvitattoti sammatoti jhānābhiññāhi bhāvitacittoti sambhāvito .
Tathā hi so ‘‘ mahiddhiko godhiputto , mahānubhāvo godhiputto ’’ ti
M3.419 dhammasenāpatināpi pasaṃsito ahosi .
‘‘ Me sutan ’’ tipi pāṭho , mayā sutaṃ sutamattaṃ , katipāheneva atathābhūtattā tassa taṃ paṇḍiccādisavanamattamevāti attho .
Bhayānakoti vipulagambhīrabhāvena bhayānako .
Tenāpi dūsetuṃ na sakkuṇeyyataṃ dasseti .Anucinātīti anuvaḍḍheti .
So
V3.382 pamādaṃ anuciṇṇo , āsajja naṃ tathāgatan ti so evaṃbhūto devadatto ‘‘ buddhopi sākiyaputto , ahampi sākiyaputto , buddhopi samaṇo , ahampi samaṇo , buddhopi iddhimā , ahampi iddhimā , buddhopi dibbacakkhuko , dibbasotacetopariyañāṇalābhī , buddhopi atītānāgatapaccuppanne dhamme jānāti , ahampi te jānāmī ’’ ti attano pamāṇaṃ ajānitvā sammāsambuddhaṃ attanā samasamaṭṭhapanena pamādaṃ āpajjanto ‘‘ idānāhaṃ buddho bhavissāmi , bhikkhusaṅghaṃ pariharissāmī ’’ ti abhimārapayojanādinā tathāgataṃ āsajja āsādetvā viheṭhetvā .
‘‘ Pamādamanujiṇṇo ’’ tipi paṭhanti .
Tassattho – pamādaṃ vuttanayena pamajjanto pamādaṃ nissāya bhagavatā saddhiṃ yugaggāhacittuppādena saheva jhānābhiññāhi anujiṇṇo parihīnoti .
‘‘ So pamādamanuyuñjanto ’’ ti pāṭho .
Anādaraṃ kusalesu .
Vādenāti dosakathanena .
Upahiṃsatīti bādhati .‘‘ Patvā ’’ ti iminā āsajjanan ti ettha sadadhātuyā gatyatthaṃ , kiriyāvisesanañca dasseti .
Avīcinirayaṃ pattoti ettha idāni na devadatto avīcinirayaṃ patto hoti , āyatiṃ pana avīciniraye avassambhāviyattā ‘‘ avīcinirayaṃ patto ’’ ti vuttanti āha ‘‘ āsaṃsāyaṃ atītavacanan ’’ ti .
Āsaṃsāyan ti avassambhāviyatthe .
Avīcinirayaṃ patto , catudvāraṃ bhayānakan ti jālānaṃ tattha uppannasattānaṃ vā nirantaratāya ‘‘ avīcī ’’ ti laddhanāmaṃ catūsu passesu catumahādvārayogena catudvāraṃ atibhayānakaṃ mahānirayaṃ paṭisandhiggahaṇavasena patto .
Tathā hi vuttaṃ –
‘‘ Catukkaṇṇo catudvāro , vibhatto bhāgaso mito ;
Ayopākārapariyanto , ayasā paṭikujjito .
‘‘ Tassa ayomayā bhūmi , jalitā tejasā yutā ;
Samantā yojanasataṃ , pharitvā tiṭṭhati sabbadā ’’ ti .( ma . ni .3.250,267; a . ni .3.36);
Teneva ‘‘ avīcinirayaṃ patto ’’ ti idaṃ pana āsaṃsāyaṃ atītavacananti vuttaṃ , āsaṃsāti cettha avassambhāvinī atthasiddhi adhippetā .
Avassambhāviniñhi atthasiddhimapekkhitvā anāgatampi bhūtaṃ viya voharanti , tañca saddalakkhaṇānusārena veditabbaṃ .
Bhesmā hi udadhī mahāti ettha bhesmā saddo bhayānakapariyāyoti āha ‘‘ bhayānako ’’ ti .
Aduṭṭhassāti aduṭṭhacittassa .
Dubbheti dusseyya .
Tameva pāpaṃ phusatīti tameva aduṭṭhadubbhiṃ pāpapuggalaṃ pāpaṃ nihīnaṃ pāpaphalaṃ phusati pāpuṇāti abhibhavati .
Bhesmāti vipulabhāvena gambhīrabhāvena ca bhiṃsāpano , bhiṃsāpento viya vipulagambhīroti attho .
Vādenāti dosena .
Upahiṃsatīti bādhati āsādeti .
Vādo tamhi na rūhatīti tasmiṃ tathāgate
M3.420 parena āropiyamāno doso na ruhati na tiṭṭhati , visakumbho viya samuddassa na tassa vikāraṃ janetīti attho .
Udadhi mahāti kittako mahā ?
Bhesmā yāva bhayānako , tāva mahāti vuttaṃ hoti .Evaṃ chahi gāthāhi pāpicchatādisamannāgatassa nirayūpagabhāvadassanena dukkhato aparimuttiṃ dassetvā idāni tappaṭipakkhadhammasamannāgatassa dukkhakkhayaṃ dassento ‘‘ tādisaṃ mittan ’’ ti osānagāthamāha .
Tassattho – yassa sammā paṭipannassa maggānugo paṭipattimaggaṃ anugato sammā paṭipanno appicchatādiguṇasamannāgamena sakalassa vaṭṭadukkhassa khayaṃ pariyosānaṃ
V3.383 pāpuṇeyya , tādisaṃ buddhaṃ buddhasāvakaṃ vā paṇḍito sappañño attano mittaṃ kubbetha tena mettiṃ kareyya , tañca sevetha tameva payirupāseyyāti .
Kiṃ panetaṃ suttaṃ devadattassa nirayūpapattito pubbe bhāsitaṃ , udāhu pacchāti ?
Itivuttakaṭṭhakathāyaṃ ( itivu . aṭṭha .89) tāva –
‘‘ Devadatte hi avīcimahānirayaṃ paviṭṭhe devadattapakkhikā aññatitthiyā ‘ samaṇena gotamena abhisapito devadatto pathaviṃ paviṭṭho ’ ti abbhācikkhiṃsu .
Taṃ sutvā sāsane anabhippasannā manussā ‘ siyā nu kho etadevaṃ , yathā ime bhaṇantī ’ ti āsaṅkaṃ uppādesuṃ .
Taṃ pavattiṃ bhikkhū bhagavato ārocesuṃ .
Atha kho bhagavā ‘ na , bhikkhave , tathāgatā kassaci abhisapaṃ denti , tasmā na devadatto mayā abhisapito , attano kammeneva nirayaṃ paviṭṭho ’ ti vatvā tesaṃ micchāgāhaṃ paṭisedhento imāya aṭṭhuppattiyā idaṃ suttaṃ abhāsī ’’ ti –
Vuttaṃ , tasmā tesaṃ matena tassa nirayūpapattito pacchāpi bhagavā idaṃ suttamabhāsīti veditabbaṃ .
Idha pana tassa nirayūpapattito paṭhamameva uppanne vatthumhi bhāsitaṃ pāḷiāruḷhanti daṭṭhabbaṃ .
Saṅghabhedakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Saṅghabhedakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .