Pakāsanīyakammādikathā
336.‘‘ Kheḷasadisā ’’ ti
V2.155 iminā micchājīvena uppannapaccayānaṃ sadisūpacārena kheḷabhāvaṃ dasseti .
Tasmā kheḷā viyāti kheḷo , micchājīvapaccayā , kheḷe asati bhakkhati ajjhoharatīti kheḷāsakoti vacanattho kātabbo .
Etarahi pāḷiyaṃ , aṭṭhakathāyañca ‘‘ kheḷāpakassā ’’ ti oṭṭhajena paṭhamakkharena pāṭho atthi . 340. Patthaddhenāti ettha bhūso thaddho patthaddho , bāḷhathaddhoti attho .
Tena vuttaṃ ‘‘ niccalenā ’’ ti .
Potthakarūpasadisenāti ettha potthakarūpaṃ nāma vatthadantādimayaṃ , tena sadiso potthakarūpasadiso , tena .
340. Manusseti purise .
342. Rājañātakā
M0.518 nāmāti ettha raññā jāniyanti ‘‘ amhākaṃ garū ’’ ti rājañātā , teyeva rājañātakāti attho daṭṭhabbo .
Tadatthaṃ adhippāyena dassento āha ‘‘ rājā amhe jānātī ’’ tiādi .
342. Mā kuñjara nāgamāsadoti bho , kuñjara , buddhanāgaṃ vadhakacittena mā upagaccha .
Dukkhan ti dukkhakāraṇattā dukkhaṃ .
Kathaṃ taṃ dukkhanti āha ‘‘ na hi nāgahatassā ’’ tiādi .
Nāgahatassa sugatipaṭikkhepena buddhanāgassa ghāto duggatidukkhakāraṇanti dasseti .
Itoti ito jātito .
Yatoti yasmā .
Ito paraṃ yatoti ito paraṃ gacchantassāti vāM3.415 attho .
Madoti mānamado .
Pamādoti pamattabhāvo .
Paṭikuṭitoti saṅkuṭito .
Alakkhikoti ahiriko .
Yatra hi nāmāti yo nāma .
342. Mā āsadoti mā vadhakacittena upagaccha .
Itoti imamhā jīvitamhā .
342. MāM2.254 kuñjara nāgamāsadoti he kuñjara buddhanāgaṃ vadhakacittena mā upagaccha .
Dukkhan ti dukkhakāraṇattā dukkhaṃ .
Itoti ito jātito .
Yatoti yasmā , yantassa vā , gacchantassāti attho .
Mā ca madoti mado tayā na kātabboti attho .Pahaṭṭhakaṇṇavāloti pahaṭṭho kaṇṇo ca vālo ca etassāti pahaṭṭhakaṇṇavālo .
Bandhaniccaleti rajjuvallīhi bandho viya niccale , pahaṭṭhakaṇṇavāleti sambandho .
‘‘ Katvā ’’ ti iminā ‘‘ abhidhāvī ’’ ti pade kiriyāvisesanabhāvaṃ dasseti .
‘‘ Yatoti yasmā , yatoti vā gatassā ’’ ti likhitaṃ .
Dukkhañhi kuñjara nāgamāsadoti ettha kuñjarasaddassa āmantanapadabhāvaṃ āvikaronto āha ‘‘ bho kuñjarā ’’ ti .
Nāgasaddassa ahināgahatthināgesu pavattanato vuttaṃ ‘‘ buddhanāgan ’’ ti .
Āsadoti padassa ākodhena sadanaṃ upagamanaṃ āsadoti dassento āha ‘‘ vadhakacittena upagamanaṃ nāmā ’’ ti .
Dukkhan ti etarahi ca āyatiñca dukkhakāraṇaṃ .
Dukkhaṃ hīti hisaddo padapūraṇamattaṃ , atha vā dukkhamevāti attho .
‘‘ Buddhanāgaṃ ghātakassā ’’ ti iminā nāgaṃ hanatīti nāgahatoti vacanatthaṃ dasseti .
Paṭikuṭiyova osakkīti ettha tathāgatassa paṭimukhaṃ kuṭena gamanametassāti paṭikuṭiyo , paṭikuṭiyo eva hutvā osakkīti dassento āha ‘‘ tathāgatābhimukhoyeva piṭṭhimehi pādehi osakkī ’’ ti .
‘‘ Paṭikuṭitoti apasakkitvā saṅkucito hutvā vā paṭisakkatī ’’ ti likhitaṃ .
‘‘ Na jānātī ’’ ti iminā lakkha dassanaṅkesūti dhātupāṭhesu ( pāṇinī 1539 saddanītidhātumālāyaṃ 18 dakārantadhātu ) vuttesu atthesu idha dassanatthoti dasseti .
Na lakkhitabboti aññehi sappurisehi na lakkhitabboti attho .
Ettha ṇyapaccayo kattukammesu hoti , yakārassa kakāraṃ katvā alakkhikoti vuttaṃ .
343.‘‘ Bhuñjitabbabhojanan ’’ ti
V2.156 iminā tikabhojanan ti ettha yupaccayassa kammatthabhāvaṃ dasseti .
Tan ti tikabhojanaṃ .
343. Tikabhojanan ti tīhi bhuñjitabbabhojanaṃ , tiṇṇaṃ ekato paṭiggahetvā bhuñjituṃ paññapessāmīti attho .
343. Tikabhojanan ti tīhi bhuñjitabbabhojanaṃ .
‘‘ Tikabhojanīyan ’’ tipi pāṭho .
Parikappato hi tiṇṇaṃ bhuñjituṃ anujānāmi , tato uddhaṃ gaṇabhojanameva hoti , tassāpi idameva vuttaṃ .
Idha apubbaṃ natthi .
‘‘ AkataviññattiladdhaṃM0.533 tiṇṇaṃ bhuñjantānaṃ kiñcāpi taṃ gaṇabhojanaṃ nāma na hoti , viññattivasena pana na vaṭṭatī ’’ ti likhitaṃ .
343. Tikabhojanan ti tīhi bhuñjitabbaṃ bhojanaṃ , tato adhikehi ekato paṭiggahetvā bhuñjituṃ na vaṭṭanakaṃ gaṇabhojanapaṭipakkhaṃ bhojananti attho .Kokālikotiādīni catunnaṃ devadattapakkhiyānaṃ gaṇapāmokkhānaṃ nāmāni .
Tayo atthavase paṭiccāti etthāpi ‘‘ mā pāpicchāpakkhaṃ nissāya saṅghaṃ bhindeyyun ’’ ti pesalānaṃ bhikkhūnaṃ phāsuvihārāyāti yojetabbaṃ .
Kulānuddayatāya cāti kulānaṃ pasādarakkhaṇatthaṃ .
Kokālikotiādīni devadattaparisāya gaṇapāmokkhānaṃ nāmāni .
Yathādhammoti ‘‘ gaṇabhojane pācittiyan ’’ ti ( pāci .209) vuttāya mātikāvibhaṅgapāḷiyā anurūpaṃ
M0.519 .
Āyukappan ti ekaṃ mahākappaṃ asītibhāgaṃ katvā tato ekabhāgamattaṃ kālaṃ antarakappasaññitaṃ kālaṃ .
Vajjan ti vajjameva .
‘‘ Vajjamimaṃ phuseyyā ’’ ti likhitaṃ .
‘‘ Vajjanīyaṃ puggalaṃ phuseyyā ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Imassa mano na phuseyyā ’’ ti vattabbampi siyā .Pañcavatthuyācanakathāti pañca vatthūni yācanassa kathā .
Āyasmantaṃ ānandaṃ etadavocāti ( udā . aṭṭha .48) devadatto sabbaṃ saṅghabhedassa pubbabhāgaṃ nipphādetvā ‘‘ ekaṃseneva ajja āveṇikaṃ uposathaṃ saṅghakammañca karissāmī ’’ ti cintetvā etaṃ ‘‘ ajjatagge ’’ tiādivacanaṃ avoca .
Tattha aññatreva bhagavatāti vinā eva bhagavantaṃ , taṃ satthāraṃ akatvāti attho .
Aññatra bhikkhusaṅghā uposathaṃ karissāmi saṅghakammāni cāti bhagavato ovādakārakaṃ bhikkhusaṅghaṃ vinā maṃ anuvattantehi bhikkhūhi saddhiṃ āveṇikaṃ uposathaṃ saṅghakammāni ca karissāmi .
Ajjatagge , bhante , devadatto saṅghaṃ bhindissatīti bhedakārakānaṃ sabbesaṃ devadattena sajjitattā ‘‘ ekaṃseneva devadatto ajja saṅghaṃ bhindissatī ’’ ti maññamāno evamāha .
Bhindissatīti dvidhā karissati .
Etamatthaṃ
V3.379 viditvāti etaṃ avīcimahānirayuppattisaṃvattaniyaṃ kappaṭṭhiyaṃ atekicchaṃ devadattena nibbattiyamānaṃ saṅghabhedakammaṃ sabbākārato viditvā .
Imaṃ udānan ti kusalākusalesu yathākkamaṃ sappurisāsappurisānaṃ sukarā paṭipatti , na pana nesaṃ akusalakusalesūti idamatthavibhāvanaṃ udānaṃ udānesi .
Tattha sukaraṃ sādhunā sādhūti attano paresañca hitaṃ sādhetīti sādhu , sammāpaṭipanno .
Tena sādhunā sāriputtādinā sāvakena paccekasambuddhena sammāsambuddhena aññena vā lokiyasādhunā sādhu sundaraṃ bhaddakaṃ attano paresañca hitasukhāvahaṃ sukaraṃ sukhena kātuṃ sakkā .
Sādhu pāpena dukkaran ti tadeva pana vuttalakkhaṇaṃ sādhu pāpena devadattādināM3.416 pāpapuggalena dukkaraṃ kātuṃ na sakkā , na so taṃ kātuṃ sakkotīti attho .
Pāpaṃ pāpena sukaran ti pāpaṃ asundaraṃ attano paresañca anatthāvahaṃ pāpena yathāvuttapāpapuggalena sukaraṃ sukhena kātuṃ sakkuṇeyyaṃ .
Pāpamariyehi dukkaran ti ariyehi pana buddhādīhi taṃ pāpaṃ dukkaraṃ durabhisambhavaṃ .
Setughātoyeva hi tesaṃ tatthāti dīpeti .
Saṅghabhedakathāvaṇṇanā
Cakkabhedan ti sāsanabhedaṃ .Āyukappan ti avīcimahāniraye āyukappaṃ sandhāya vuttaṃ .
Avīcimahāniraye āyukappo nāma eko antarakappoti jinālaṅkāraṭīkādīsu ( mi . pa .4.1.3; kathā . aṭṭha .654-657; itivu . aṭṭha .18; sārattha . ṭī . cūḷavagga 3.343; a . ni . ṭī .3.662) vutto .
‘‘ Eko asaṅkhyeyyakappo ’’ ti sammohavinodanādīsu ( vibha . aṭṭha .809; ma . ni . aṭṭha .3.128; vi . vi . ṭī .1.410; vajira . ṭī . pārājikaṇḍa 410) vutto .
Āyukappan ti ettha kiñcāpi avīcimhi āyuparimāṇaṃ natthi , yena pana kammena yattakaṃ anubhavitabbaṃ , tassa āyukappanti veditabbaṃ .
Kappan ti mahāniraye āyukappaṃ , taṃ antarakappanti keci .
Keci pana ‘‘ asaṅkhyeyyakappan ’’ ti .
Seṭṭhaṃ puññan ti mahantaṃ puññaṃ .
Iminā brahaṃ puññan ti brahasaddo mahantatthoti dasseti .
Braha vuddhiyanti dhātupāṭhesu ( pāṇinī 735; saddanītidhātumālāyaṃ 16 hakārantadhātu ) vuttattā brahasaddo mahantavācako hoti .
Brahadhātuto apaccayaṃ katvā ‘‘ brahā ’’ tipi , mapaccayaṃ katvā ‘‘ brahmā ’’ tipi pāṭho atthi .
Āyukappamevāti saggesu āyukappameva .
Chasakyapabbajjākathādivaṇṇanā niṭṭhitā .