4. Indriyasaṃyuttaṃ
1. Suddhikavaggo
1. Suddhikasuttavaṇṇanā
471. Catubhūmaka
V2.189M2.487 … pe … labbhanti kusalābyākatabhāvato tesaṃ tiṇṇaṃ indriyānaṃ .Vīriyindriyasamādhindriyāni … pe … sabbattha labbhanti kusalattikasādhāraṇattā .
Catubhūmaka … pe … vasenāti catubhūmakadhammaparicchedavasena ceva kusalādīhi sabbasaṅgāhakadhammaparicchedavasena ca vuttanti attho .
Dutiyasamaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā
477. Dukkhasaccavasenāti dukkhasaccabhāvena na pajānanti .
Tañhi pariññeyyatāya dukkhasaccasaṅgahaṃ .
Samudayasaccavasenāti taṇhāvijjādiṃ saddhindriyassa samudayasaccabhāvena na pajānanti .
Nirodhan ti saddhindriyassa anupādāya nirodhanimittaṃ nibbānaṃ .
Paṭipadan ti saddhindriyanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ ariyamaggaṃ .
Sesesūti vīriyindriyādīsu .
Sukkapakkheti ‘‘ saddhindriyaṃ pajānantī ’’ tiādinayappavatte anavajjapakkhe .
Adhimokkhavasena āvajjanasamudayāti ‘‘ atthi dinnan ’’ tiādinayappavattapubbabhāgabhūtasaddhādhimokkhavasena āvajjanuppattiyā .
Tasmā paṭhamuppannā saddhā eva hettha ‘‘ āvajjanan ’’ ti vuttā , na manodvārāvajjanaṃ .
Esa nayo sesesupi .
Tasmā paṭhamuppannā āvajjanā paggahuppattiṭṭhānānaṃ tikkhānaṃ vīriyindriyādīnaṃ paṭhamuppattiyā āvajjanapariyāyena vuttāti daṭṭhabbaṃ .
Dubbalā hi paṭhamuppannā paggahābhāvato vīriyindriyādīnaṃ samudayoti balavabhāvappattavīriyindriyādikassa āvajjanaṭṭhāniyāni hontīti tesaṃ samudayoti vuttā , pubbe adhimuccanādivasena pavattassa āvajjanassa samudayāti attho .
Puna chandavasenāti kattukāmatākusalacchandavasena saddhādīnaṃ uppādetukāmatākārappavattassa
V2.190 chandassa vasena .Manasikāravasena āvajjanasamudayāti saddhindriyādivasena pavattassa dubbalassa tassa nibbattakayonisomanasikāravasena āvajjanassa uppattiyā .
Evampīti ‘‘ adhimokkhavasenā ’’ tiādinā vuttākārenapi .
Chasu suttesūti
M2.488 dutiyato paṭṭhāya chasu suttesu .Catusaccameva kathitaṃ .
Assādaggahaṇena hi samudayasaccaṃ , ādīnavaggahaṇena dukkhasaccaṃ , nissaraṇaggahaṇena nirodhamaggasaccāni gahitānīti .
Paṭhamasutte pana indriyānaṃ sarūpadassanamevāti .
8. Dabbasuttavaṇṇanā
478. Soto āpajjīyati etenāti sotāpatti , anāgataṃ pati paṭhamamaggo .
Sototi ariyamaggasoto daṭṭhabbo .
Āpajjīyatītiādito paṭipajjīyati .
Paṭhamamaggapaṭilābhanimittāni sotāpannassa aṅgāni idha ‘‘ sotāpattiyaṅgānī ’’ ti vuttāni .
Tāni pana tīsu ṭhānesu saddhā ariyakantasīlañcāti veditabbāni .
Savisayeti sakavisaye .
Jeṭṭhakabhāvadassanatthan ti padhānabhāvadassanatthaṃ .
Yattha saddhādiindriyānaṃ sātisayakiccaṃ , tesaṃ kiccātirekataṃ dassetunti attho .
Idāni tamatthaṃ upamāhi vibhāvetuṃ ‘‘ yathā hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Patvāti attano kiccātirekaṭṭhānaṃ paṭilabhitvā .
Pubbaṅgaman ti saddahanakiccesu purecāraṃ dhorayhaṃ .
Sesāni vīriyindriyādīni .
Tadanvayānīti tadanugatāni tassa saddhindriyādikassa pakkhikāni .
Esa nayo sesesupi .
Jhānavimokkheti jhānasaṅkhāte vimokkhe samādhipadhānatāya jhānānaṃ .
Evañca katvā ‘‘ sotāpattiyaṅgāni patvā ’’ ti idañca vacanaṃ samatthitaṃ hoti .
Saddhūpanisañhi sīlanti .
Ariyasaccāni patvāti cattāri saccāni abhisametabbāni pāpuṇitvā .
9-10.Paṭhamavibhaṅgasuttādivaṇṇanā
479-480.
Nepakkaṃ vuccati paññāti āha –
‘‘ paññāyetaṃ nāman ’’ ti .
Nipāyati saṃkilesadhamme visoseti nikkhāmetīti nipako , thiratikkhasatipuggalo , tassa bhāvo nepakkan ti satiyāpi nepakkabhāvo yujjateva .
Evañhi ‘‘ satinepakkenā ’’ ti idaṃ vacanaṃ samatthitaṃ hoti , satiyā ca nepakkenāti evaṃ vuccamānena satiniddeso nāma kato hotiyeva .
Asukaṃ nāma suttaṃ vā kammaṭṭhānaṃ vā me bhāsitan ti .
Vossajjīyati saṅkhāragataṃ etasmiṃ adhigateti vossaggo , nibbānaṃ .
Taṃ ārammaṇaṃ
M2.489 karitvāti āha –‘‘ nibbānārammaṇaṃ katvā ’’ ti .
Gacchantiyāti saṅkhārānaṃ udayañca vayañca udayabbayaṃ gacchantiyā bujjhantiyā .
Tenāha
V2.191 ‘‘ udayabbayapariggāhikāyā ’’ ti .Saddhāsatipaññindriyāni pubbabhāgāni ‘‘ itipi so bhagavā arahaṃ , cirakatampi cirabhāsitampi saritā anussaritā , udayatthagāminiyā paññāyā ’’ ti ca vuttattā .
‘‘ Āraddhavīriyo viharati , so anuppannānan ’’ tiādinā ca vuttattā vīriyindriyaṃ missakaṃ .
‘‘ Vossaggārammaṇaṃ karitvā ’’ ti vuttattā samādhindriyaṃ nibbattitalokuttarameva .
Ayamevāti yvāyaṃ navame vutto .
Ayameva pubbabhāgamissakalokuttarattadhammaparicchedo .
Suddhikavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Mudutaravaggo
1. Paṭilābhasuttavaṇṇanā
481. Sammappadhāne ārabbhāti sammappadhāne bhāvanāvasena ārabbha .
Tenāha ‘‘ bhāvento ’’ ti .
Yathā vīriyindriyaniddese ‘‘ cattāro sammappadhāne ārabbha vīriyaṃ paṭilabhatī ’’ ti desanā āgatā , evaṃ satindriyaniddese ‘‘ cattāro satipaṭṭhāne ārabbha satiṃ paṭilabhatī ’’ ti , tasmā ‘‘ satindriyepi eseva nayo ’’ ti vuttaṃ .
Saddhindriyādiniddesesu pana na tathā deseti .
2. Paṭhamasaṃkhittasuttavaṇṇanā
482. Indriyānaṃ tikkhādibhāvo vipassanāvasena vā maggavasena vā phalavasena vā gahetabboti vuttaṃ ‘‘ tatoti … pe … veditabban ’’ ti .
Nanu cettha mudubhāvo eva pāḷiyaṃ gahitoti ?
Saccametaṃ , taṃ pana tikkhabhāve asati na hoti tikkhādibhāvoti vuttaṃ .
Yato hi ayaṃ mudu , ito taṃ tikkhanti vattabbataṃ labhati apekkhāsiddhattā tikkhamudubhāvānaṃ pārāpāraṃ viya .
Idāni ‘‘ tato ’’ tiādinā saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘ samattānī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha samattānīti sampannāni .
Itaraṃ
M2.490 tasseva vevacanaṃ .Samattānīti vā pariyattāni , samattānīti attho .
‘‘ Tato mudutarāni dhammānusārīmaggassā ’’ ti kasmā vuttaṃ ?
Tatoti hi sotāpattimaggavipassanindriyāni adhippetāniyeva ,‘‘ tato mudutarānī ’’ ti vuttapaṭhamamaggo dhammānusārī vā siyā saddhānusārī vāti byabhicarati ?
Nāyaṃ doso , sotāpattimaggekadesavaseneva
V2.192 laddhabbapaṭhamamaggāpekkhāya vipassanāya vibhāgassa adhippetattā .Yo hi sotāpanno hutvā iriyāpathaṃ akopetvā yathānisinnova sakadāgāmimaggaṃ pāpuṇāti , tassa vipassanindriyāni sandhāya avibhāgena vuttaṃ –
‘‘ tato mudutarāni sotāpattimaggassa vipassanindriyāni nāmā ’’ ti .
Yo pana sotāpanno hutvā kālantarena sakadāgāmī hoti , tassa sotāpattimaggatthāya pavattāni vipassanindriyāni nāma honti .
So ce dhammānusārīgotto , tassa yathāvuttavipassanindriyato mudutarānīti ‘‘ tato mudutarāni dhammānusārīmaggassā ’’ ti vuttaṃ .
Vipassanindriyāni nāmāti ānetvā sambandho .
Dhammānusārīvipassanindriyato saddhānusārīvipassanindriyānaṃ mudubhāvassa kāraṇaṃ sayameva vakkhati .
Dhammena paññāya maggasotaṃ anussaratīti dhammānusārī , paññuttaro ariyo .
Saddhāya maggasotaṃ anussaratīti saddhānusārī , saddhuttaro ariyo .
Evaṃ vipassanāvasena dassetvā maggavasena dassetuṃ ‘‘ tathā ’’ tiādi āraddhaṃ .
Sampayogato sabhāvato ca arahattamaggapariyāpannāni arahattamaggindriyāni .
Arahattaphalindriyānīti etthāpi eseva nayo .
Idāni phalavasena dassetuṃ ‘‘ samattāni paripuṇṇānī ’’ tiādi vuttaṃ .
Sotāpattimaggaṭṭhapuggalavasena nānattaṃ jātaṃ , tasmā te dvepi idha tatiyavāre na labbhantīti adhippāyo .
Dhammānusārīsaddhānusārīnaṃ nānattaṃ kathaṃ jātanti āha ‘‘ āgamanenapi maggenapī ’’ ti .
Tadubhayaṃ dassento ‘‘ saddhānusārīpuggalo ’’ tiādimāha .
Uddisāpentoti uddesaṃ gaṇhanto .
Maggo tikkho hoti upanissayindriyānaṃ tikkhavisadabhāvato .
Tenāha ‘‘ sūraṃ ñāṇaṃ vahatī ’’ ti .
Asaṅkhārenāti saraseneva .
Appayogenāti tasseva vevacanaṃ .
Dhammānusārīpuggalo hi āgamanamhi kilese vikkhambhento appadukkhena appakasirena akilamantova vikkhambhetuṃ sakkoti .
Saddhānusārīpuggalo pana dukkhena kasirena kilamanto hutvā vikkhambhetuṃ sakkoti , tasmā dhammānusārissa pubbabhāgamaggakkhaṇe
M2.491 kilesacchedakañāṇaṃ adandhaṃ tikhiṇaṃ hutvā vahati , yathā nāma tikhiṇena asinā kadaliṃ chindantassa chinnaṭṭhānaṃ maṭṭhaṃ hoti , asi khippaṃ vahati , saddo na suyyati , balavavāyāmakiccaṃ na hoti , evarūpā dhammānusārino pubbabhāgabhāvanā hoti , saddhānusārino pana pubbabhāgakkhaṇe kilesacchedakañāṇaṃ dandhaṃ na tikhiṇaṃ asūraṃ hutvā vahati , yathā nāma nātitikhiṇena asinā kadaliṃ chindantassa chinnaṭṭhānaṃ na maṭṭhaṃ hoti , asi sīghaṃ na vahati , saddo suyyati , balavavāyāmakiccaṃ icchitabbaṃV2.193 hoti , evarūpā saddhānusārino pubbabhāgabhāvanā hoti .Evaṃ santepi kilesakkhaye nānattaṃ natthi .
Tenāha ‘‘ kilesakkhaye panā ’’ tiādi .
Avasesā ca kilesā khīyanti saṃyojanakkhayāya yogattā .
3. Dutiyasaṃkhittasuttavaṇṇanā
483. Tatoti phalato phalavemattatāya cariyamānattā .
Indriyavemattatā saddhādīnaṃ indriyānaṃ nānattena .
Phalanānattan ti arahattaphalādinānattaṃ .
Puggalanānattan ti anāgāmiādipuggalanānattaṃ .
4. Tatiyasaṃkhittasuttavaṇṇanā
484. Sīlakkhandhādīhi saddhindriyādīhi ca parito pūraṇena paripūraṃ arahattamaggaṃ karonto nipphattito arahattaphalaṃ ārādheti nipphādeti .
Tayo padesamaggeti sīlakkhandhādīnaṃ apāripūriyā ekadesabhūte tayo heṭṭhimamagge .
Padesaṃ heṭṭhimaphalattayaṃ .
Catūsūti imasmiṃ vagge paṭhamādīsu catūsu suttesu .
Kāmañcettha tatiye ‘‘ tatoti phalavasena nissakkan ’’ ti vuttaṃ , catutthe ‘‘ paripūraṃ paripūrakārī ārādheti , padesaṃ padesakārī ’’ ti ,‘‘ catūsupi suttesu missakāneva indriyāni kathitānī ’’ ti pana vacanato vipassanāvasenapi yojanā labbhatevāti daṭṭhabbaṃ .
5-7.Paṭhamavitthārasuttādivaṇṇanā
485-487.
Vipassanāvasena nissakkaṃ veditabbaṃ , na maggaphalavasena , imasmiṃ sutte sabbasova vipassanindriyānaṃ eva adhippetattā .
Idāni tamatthaṃ
M2.492 pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘ paripuṇṇāni hī ’’ tiādi vuttaṃ .Avihādīsu pañcasu suddhāvāsesu tattha tattha āyuvemajjhaṃ anatikkamitvā antarā kilesaparinibbānena parinibbāyanato antarāparinibbāyī , asaṅkhārena appayogena sarasatova parinibbāyanato asaṅkhāraparinibbāyī , tabbipariyāyato sasaṅkhāraparinibbāyī , uddhaṃ vāhibhāvena uddhamassa taṇhāsotaṃ vaṭṭasotaṃ vāti uddhaṃsoto , uddhaṃ vā gantvā paṭilabhitabbato uddhamassa maggasotanti uddhaṃsoto , akaniṭṭhabhavaṃ gacchatīti akaniṭṭhagāmīti evamettha saddattho daṭṭhabbo .
Imasmiṃ pana ṭhāneti ‘‘ vipassanāvasena nissakkan ’’ ti vuttaṭṭhāne .
Arahattamaggeyeva ṭhatvāti imasmiṃyeva
V2.194 bhave arahattamaggeyeva , na vipassanāya ca ṭhatvā .Pañca nissakkāni nīharitabbānīti ‘‘ tato mudutarehi antarāparinibbāyī hotī ’’ tiādīni pañca nissakkāni niddhāretvā kathetabbāni .
Idāni tamatthaṃ vivaranto ‘‘ arahattamaggassa hī ’’ tiādimāha .
Tattha avihādīsu uppajjitvā uppannasamanantarāya parinibbāyanato paṭhamaantarāparinibbāyī .
Tattha āyuppamāṇavemajjhaṃ appatvāva parinibbāyanato dutiyaantarāparinibbāyī , āyuvemajjhaṃ patvā parinibbāyanato tato paraṃ tatiyaantarāparinibbāyī veditabbo .
‘‘ Pañca nissakkānī ’’ ti kasmā vuttaṃ ?
Nanu asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyīti vattabbanti ?
Na vattabbanti dassento āha ‘‘ asaṅkhāraparinibbāyissa sasaṅkhāraparinibbāyinopi eteva pañca janā ’’ ti .
Tīṇi nissakkānīti ‘‘ tato mudutarehi sotāpanno hotī ’’ tiādīni tīṇi nissakkapadāni .
Idha sakadāgāmī na gahito , so anāgāmimagge ṭhatvā nīharitabbo , anāgāmimaggassa vipassanindriyehi mudutarehi sakadāgāmī hoti .
Sakadā … pe … mudutarānīti idaṃ sakadāgāmimaggassa vipassanindriyehi ekabījisaṅkhātasotāpannavipassanindriyāni mudutarāni hontīti tīṇi katvā vuttaṃ .
Dhammānusārītiādidvayaṃ kolaṃkolādidvayena gahitaṃ hotīti .
Sakadāgāmimaggassa hītiādi vuttasseva atthassa vivaraṇaṃ .
Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva .
Chaṭṭhasattamāni vuttanayānevāti chaṭṭhasattamāni suttāni dutiyatatiyesu vuttanayāneva .
Tattha pana missakāni indriyāni kathitāni , idha pubbabhāgavipassanindriyāni kathitānīti ayameva viseso .
8. Paṭipannasuttavaṇṇanā
488. Tan ti
M2.493 maggaphalavasena nissakkaṃ .Pāḷiyaṃ vuttameva ‘‘ arahattaphalasacchikiriyāya paṭipanno hotī ’’ tiādinā .
Aṭṭhahīti catūhi phalehi catūhi ca maggehīti aṭṭhahi .
Bahibhūto na antobhāvo .
Lokuttarāneva indriyāni kathitāni maggaphalacittuppādapariyāpannattā .
9-10.Sampannasuttādivaṇṇanā
489-490.
Indriyasampannoti ettha sampanna saddo paripūriatthoti āha ‘‘ paripuṇṇindriyo ’’ ti .
Missakāni indriyāni kathitāni sāmaññatova desitattā .
Mudutaravaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Chaḷindriyavaggo
2. Jīvitindriyasuttavaṇṇanā
492. Itthibhāveti
V2.195 itthitāya .Indaṭṭhaṃ karoti tathāsattajanasāmaññakāraṇabhāvato .
Itthiyā eva indriyaṃ itthindriyaṃ .
Esa nayo purisindriye .
Jīviteti sahajātadhammānaṃ jīvane pālane pavattane .
Vaṭṭindriyānīti vaṭṭahetubhūtāni indriyāni .
Imesu hi upādinnaindriyesu sati vaṭṭaṃ vattati paññāyati .
3. Aññindriyasuttavaṇṇanā
493. Ajānitapubbaṃ dhamman ti catusaccadhammamāha , tathā tesaṃyeva ñātadhammānan ti .
Ayaṃ panettha attho – ājānātīti aññā , paṭhamamaggena ñātamanatikkamitvā jānātīti attho .
Sotāpannādīnaṃ chaariyānaṃ etaṃ nāmaṃ .
Aññassa indriyāni aññindriyāni .
Aññātāvīsūti ājānitavantesu .
Yasmā aggaphaladhammesu ñāṇakiccaṃ sātisayaṃ , tasmā taṃ kiccaṃ sesadhammesupi samāropetvā vuttaṃ ‘‘ aññātāvīsu arahattaphaladhammesū ’’ ti .
Tattha tattha tesu tesu maggaphalesu .
Tena tenākārenāti anaññātajānanādiākārena .
4. Ekabījisuttavaṇṇanā
494. Vipassanato
M2.494 nissakkan ti vipassanindriyehi nissakkaṃ .Idāni tameva saṅkhepato vuttamatthaṃ vivaranto ‘‘ samattānī ’’ tiādimāha .
Tīṇi nissakkāni evamidha pañca nissakkāni nīharitabbāni ekabījiādivibhāvanato .
Tenāha ‘‘ sakadāgāmimaggassa hī ’’ tiādi .
Sotāpattimaggassa vipassanindriyāni nāma tenattabhāvena sakadāgāmimaggaṃ pattuṃ gacchantassa sotāpannassa vipassanindriyāni .
Pañcapi te sotāpattimaggassa bhedāyevāti ‘‘ sakadāgāmimagge ṭhatvā nīharitabbānī ’’ ti vuttaṃ .
Ekabījīti ettha khandhabījaṃ nāma kathitaṃ .
Yassa hi sotāpannassa ekaṃ khandhabījaṃ atthi , ekaṃ attabhāvaggahaṇaṃ , so ekabīji nāma .
Tenāha –
‘‘ sotāpanno hutvā ’’ tiādi .
Mānusakaṃ
V2.196 bhavan ti idaṃ panettha desanāmattaṃ , devabhavaṃ nibbattetītipi vattuṃ vaṭṭatiyeva .Bhagavatā gahitanāmānetāni .
Ettakañhi pamāṇaṃ gato sattakkhattuparamo nāma hoti , ettakaṃ kolaṃkolo , ettakaṃ ekabījīti bhagavatā etesaṃ nāmaṃ gahitaṃ .
Dve tayo bhaveti devamanussesu eva dve tayo bhave .
Sambodhicatusaccadhammo paraṃ ayanaṃ nissayo gati etassāti sambodhiparāyaṇo .
Kulato kulaṃ gacchatīti kolaṃkolo .
Sotāpattiphalasacchikiriyato paṭṭhāya hi nīcakule uppatti nāma natthi , mahābhogesu kulesu eva nibbattatīti attho .
Kevalopi hi kula-saddo mahābhogakulameva vadati .
Dve vā tīṇi vā kulānīti devamanussavasena dve vā tayo vā bhaveti ayampi missakabhavena kathito .
Jātassa kumārassa viya ariyāya jātiyā jātassa nāmametaṃ , yadidaṃ niyatoti sattakkhattuparamādikoti ca samaññāti dassento āha ‘‘ bhagavatā gahitanāmavasenevā ’’ tiādi .
Yadi pubbahetuniyamato sotāpanno ca niyatoti sotāpattimaggato uddhaṃ tiṇṇaṃ maggānaṃ upanissayābhāvato pubbahetukiccaṃ natthīti sotāpattimaggassa upanissayabhāvo āpajjati .
Yadi tassapi pubbahetuupanissayo siyā , tāva niyamato sotāpattimagguppattito pubbe eva niyamito , yāvañca akaniṭṭhaṃ tassa pubbahetu nāma
M2.495 , ahetukatā āpannā , iccassa ahetu appaccayā nipphatti pāpuṇāti .Kiñca hetu ce ?
Niyamato sotāpanno ca niyatoti paṭhamamaggādhigameneva anukkamena upari tiṇṇaṃ maggānaṃ kiccāni nipphajjanti , evaṃ sattakkhattuparamatādiniyame sati sattamabhavādito uddhaṃ pavattatāya dukkhassa mūlabhūtā kilesā paṭhamamaggeneva khīṇāti upari tayo maggā akiccā siyuṃ .
Tenāha ‘‘ paṭhamamaggassa upanissayo kato nāmā ’’ tiādi .
Yadi upari tayo maggā sattakkhattuparamāditaṃ niyamenti , tato ca añño sotāpanno natthīti sotāpattimaggassa akiccakatā nippayojanatā āpajjeyya .
Atha sakkāyadiṭṭhiādippahānaṃ tassa kiccaṃ , tesaṃ tesaṃ pahānena sattakkhattuparamādiniyamatāya .
Bhavitabbaṃ , yāva uparimaggā eva hontīti sattabhavādito uddhamapavattanato tena vinānena sakkāyadiṭṭhiādippahānena ca tena vinā bhavitabbanti āha –
‘‘ paṭhamamagge anuppanneva upari tayo maggā uppannāti āpajjatī ’’ ti .
Tiṇṇaṃ maggānan ti upari tiṇṇaṃ maggānaṃ .
Vipassanā niyametīti yujjatīti vuttamatthaṃ vivaranto ‘‘ sace hī ’’ tiādimāha .
Sotāpanno
V2.197 vaṭṭajjhāsayo .Tatrekacce pākaṭe paññāte dassento ‘‘ anāthapiṇḍiko ’’ tiādimāha .
Idhaṭṭhakavokiṇṇasukkhavipassakassāti yo imasmiṃ kāmabhave ṭhito manussadevavasena vokiṇṇabhavūpapattiko sukkhavipassako ca , tassa vasena .
Nāmaṃ kathitan ti sattakkhattuparamoti nāmaṃ kathitaṃ .
Keci pana ‘‘ kāmabhave sattakkhattuṃyeva uppajjati , na tato ’’ ti vadanti , taṃ vīmaṃsitabbaṃ .
Sodhessāmīti jambudīpe kenaci tepiṭakena bhikkhunā saddhiṃ piṭakattayameva mayhaṃ uggahaparipucchāvasena sodheyyāmīti paratīraṃ jambudīpaṃ gato .
Yo bhikkhu sakkotīti yojanā .
Aniccānupassanādīsu ekamukhena abhiniviṭṭhenapi abhidhammapariyāyena tīhi eva vimokkhehi maggaṃ labhatīti abhinivesabhedena tayo puggalā suññatato vuṭṭhitā , tathā tayo appaṇihitato vuṭṭhitāti cha honti , teva saddhādhurapaññādhuravasena dvādasa sakadāgāmino .
Tathā arahanto , tayo antarāparinibbāyino
M2.496 eko upahaccaparinibbāyī eko uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmīti pañca , te asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyibhedena dasāti avihādīsu catūsupi cattālīsa , akaniṭṭhe pana uddhaṃsoto natthīti aṭṭhacattālīsa anāgāmino .Vipassanā kathitā sammasanacārassa kathitattā .
5-10.Suddhakasuttādivaṇṇanā
495-500.
Yathā cakkhussa sahajātatadindriyanissitadhammesu adhipateyyaṃ anuvattanīyattā , evaṃ taṃdvārikadhammesupi adhipateyyaṃ tehi anuvattanīyattāti vuttaṃ –
‘‘ adhipateyyasaṅkhātena indaṭṭhenā ’’ ti .
Esa nayo sesindriyādīsupi .
Catusaccavasena kathitāni sabhāvādivibhāvanassa kathitattā .
Chaḷindriyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
4. Sukhindriyavaggo
1-5.Suddhikasuttādivaṇṇanā
501-505.
Yathā cakkhu dassane adhipateyyaṭṭhena cakkhundriyaṃ , evaṃ sukhavedanā sukhane adhipateyyaṭṭhena
V2.198 sukhindriyaṃ .Esa nayo sesesupi .
Sesaṃ tebhūmakan ti sesaṃ bhūmittayavasena tebhūmakaṃ .
6. Paṭhamavibhaṅgasuttavaṇṇanā
506. Kāyikan ti ayamassa nissayavasena niddesoti āha –
‘‘ kāyapasādavatthukan ’’ ti .
Sarūpaniddeso sukhaṃ sukhindriyassa sarūpanti .
Sādanīyaṭṭhena dhammapadāni attani assādayatīti sātaṃ , madhuraṃ .
Vedayitan ti vediyanaṃ , anubhavananti attho .
Aññadhammavisiṭṭhoti phassādīhi aññehi dhammehi visadiso .
Kāyikan ti pasādakāyasannissitaṃ .
Cetasikan ti cetosannissitaṃ , tena vuttaṃ ‘‘ ettha panā ’’ tiādi .
Kāyapasāda … pe … natthi , tasmā ‘‘ cattāro pasādakāye vatthuṃ katvā ’’ ti vuttaṃ .
9. Kaṭṭhopamasuttavaṇṇanā
509. Dvinnaṃ
M2.497 araṇīnan ti adharuttarāraṇīnaṃ .Kiñci dvayaṃ saṅghaṭṭitamattaṃ hutvā na samodhānagataṃ hotīti taṃnivattanatthaṃ ‘‘ saṅghaṭṭanasamodhānā ’’ ti vuttaṃ .
Punappunaṃ saṅghaṭṭanena hi tejopātubhāvo .
Adharāraṇī viya vatthārammaṇaṃ asatipi vāyāme tajjasamphassapaccayato .
Uttarāraṇī viya phasso vatthārammaṇādiphassena pavattanato .
Saṅghaṭṭo viya phassasaṅghaṭṭanaṃ araṇidvayasaṅghaṭṭanā viya phassasseva vatthārammaṇesu saṅghaṭṭanākārena pavattito .
Aggi viya vedanā anudahanaṭṭhena khaṇikāvāyañca .
Vatthārammaṇaṃ vā uttarāraṇī viya indhanāpātagahaṇādīsu ussāhassa viya pavattisambhavato .
Phasso adharāraṇī viya nirussāhanirīhatāvasena attasādhanato .
10. Uppaṭipāṭikasuttavaṇṇanā
510. Rasanaṃ bhañjanaṃ nirujjhanaṃ raso .
Yo yo dhammānaṃ raso yathādhammaraso , tena yathādhammarasena .
Paṭipāṭiyāti kamena , ubhayenapi dhammānaṃ pahānakkamenāti vuttaṃ hoti .
Imasmiṃ indriyavibhaṅgeti imasmiṃ indriyasaṃyuttasaññite indriyavibhaṅge .
Adesitattāti sesasuttāni viya ‘‘ sukhindriyan ’’ tiādinā adesitattā idaṃ uppaṭipāṭikasuttaṃ nāma .
Valiyā kharasamphassāya phuṭṭhassa .
Tan ti kaṇṭakavedanādiṃ .
Etassa dukkhindriyassa .
Tesaṃ
V2.199 tesan ti domanassindriyādīnaṃ .Kāraṇavasenevāti taṃtaṃasādhāraṇakāraṇavasena .
Tesañhi visesakāraṇaṃ dassento ‘‘ pattacīvarādīnaṃ vā ’’ ti āha .
Ekatovāti punappunaṃ paduddhāraṇaṃ akatvā ekajjhameva .
Dutiyajjhānādīnaṃ upacārakkhaṇe eva nirujjhantīti ānetvā sambandho .
Tesaṃ dukkhindriyadomanassādīnaṃ .
Atisayanirodhoti suṭṭhu pahānaṃ ujuppaṭipakkhena vūpasamo .
Nirodhoyevāti nirodhamattameva .
Nānāvajjaneti yena āvajjanena appanāvīthi hoti , tato bhijjāvajjane , anekāvajjane vā .
Appanāvīthiyañhi upacāro ekāvajjano , itaro anekāvajjano anekakkhattuṃ pavattanato .
Visamanisajjāya uppannakilamatho visamāsanupatāpo
M2.498 .Pītipharaṇenāti pītiyā pharaṇarasattā .
Pītisamuṭṭhānānaṃ vā paṇītarūpānaṃ kāyassa byāpanato vuttaṃ .
Tenāha ‘‘ sabbo kāyo sukhokkanto hotī ’’ ti .
Vitakkavicārapaccayepīti pi -saddo aṭṭhānapayutto , so ‘‘ pahīnassā ’’ ti ettha ānetvā sambandhitabbo ‘‘ pahīnassapi domanassindriyassā ’’ ti .
Etaṃ domanassindriyaṃ uppajjatīti sambandho .
‘‘ Tassa mayhaṃ aticiraṃ vitakkayato vicārayato kāyopi kilami , cittampi vihaññī ’’ ti ca vacanato kāyacittakhedānaṃ vitakkavicārapaccayatā veditabbā .
Vitakkavicārabhāve uppajjati domanassindriyanti ānetvā sambandhitabbaṃ .
Tatthassa siyā uppattīti tattha dutiyajjhānupacāre assa domanassassa uppatti bhaveyya .
‘‘ Tatthassa siyā uppattī ’’ ti idaṃ parikappavacanaṃ upacārakkhaṇe domanassassa suppahīnabhāvadassanatthaṃ .
Tathā hi vuttaṃ ‘‘ na tveva dutiyajjhāne pahīnapaccayattā ’’ ti .
Pahīnampi somanassindriyaṃ pīti viya na dūreti katvā ‘‘ āsannattā ’’ ti vuttaṃ .
Nānāvajjanupacāre pahīnampi pahānaṅgaṃ paṭipakkhena avihatattā antarantarā uppajjeyyāti imamatthaṃ dassento ‘‘ appanāppattāyā ’’ tiādimāha .
‘‘ Tādisāya āsevanāya icchitabbattā yathā maggavīthito pubbe dve tayo javanavārā sadisānupassanāva pavattanti , evamidhāpi appanāvārato pubbe dve tayo javanavārā upekkhāsahagatāva pavattantī ’’ ti vadanti .
Aparisesan ti suvikkhambhitanti katvā vikkhambhanena anavasesaṃ .
Tathattāyāti tathabhāvāya paṭhamajjhānasamaṅgitāya .
Sā panassa uppādanena vā uppannassa samāpajjanena vā hotīti vuttaṃ ‘‘ uppādanatthāya samāpajjanatthāyā ’’ ti .
Dvīsūti navamadasamesu suttantesu .
Sukhindriyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
5. Jarāvaggo
1. Jarādhammasuttavaṇṇanā
511. Pamukhe
V2.200 , pāsādassa ca pacchimabhāge ātapo pacchātapo , tasmiṃ pacchātape .So hi pāsādassa pamukhabhāvena kato .
Kiṃ pana bhagavato vajirasāraṃ sarīraṃ otāpetabbaṃ hotīti āha –
‘‘ sammāsambuddhassā ’’ tiādi
M2.499 .Ayañca imaṃ suttaṃ desitasamaye .
Na sakkoti byāmappabhāya kāyaci pabhāya anabhibhavanīyattā .
Kiñcāpi buddhābhā sūriyābhāya anabhibhavanīyā , ghammasabhāvatāya pana rasmīnaṃ parito pharantī sūriyābhā tikhiṇā uṇhāti āha ‘‘ rasmitejan ’’ ti .
Idāni tamatthaṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘ yatheva hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Suvaṇṇāvaṭṭaṃ viyāti acche suvaṇṇapatte vinivattaāvaṭṭaṃ viya .
Garahaṇacchariyaṃ nāma kiretaṃ ‘‘ acchariyametaṃ avisicchephalavadan ’’ tiādīsu viya .
Na evametarahīti attano pākaṭavasena vadati , na itaresampīti .
Sirājālāti sirāsantānā .
Evarūpaṃ na hotīti aññesaṃ pākatikasattānaṃ vuttākāraṃ viya na hoti puññasambhārassa uḷāratamattā vipaccanassa pariyantagatattā .
Tenāha ‘‘ aññesaṃ apākaṭan ’’ ti .
Valiyāvaṭṭakan ti appakaṃ valiyāvaṭṭaṃ .
Tenāha ‘‘ kesaggappamāṇan ’’ ti .
Sabbānīti sirājālāni .
Purato vaṅkoti thokaṃ purato natamattaṃ sandhāyāha .
Tena vuttaṃ ‘‘ svāyaṃ aññesaṃ apākaṭo ’’ ti .
Nayaggāhatoti anumānato .
Dhī tan ti dhī -saddayoge upayogavacanaṃ .
Dhīti jigucchanatthe nipāto .
Dhikkāroti jigucchāpayogo .
Taṃ phusatūti tuyhaṃ pāpuṇātu .
2. Uṇṇābhabrāhmaṇasuttavaṇṇanā
512. Aññamaññassāti añño aññassa .
Na paccanubhoti attano avisayabhāvato .
Idāni taṃ aññavisayataṃ anvayato byatirekato vibhāvetuṃ ‘‘ sace hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Visayāni paṭisaranti etthāti paṭisaraṇaṃ .
Indriyaviññāṇāni hi asatipi tādise adhippāye attano ārammaṇassa yāthāvato sampajānanato pavedanavijānanāni karontāni viya pavattanti , tathā lokassa aññattha siddhito .
Tenāha bhagavā –
‘‘ mano paṭisaraṇaṃ , manova nesaṃ
V2.201 gocaravisayaṃ paccanubhotī ’’ ti manodvārikajavanamano hi savisesaṃ manovisayaṃ paccanubhoti , pañcadvārikajavanamano mananamattameva paccanubhavati .Rajjanādi ggahaṇañcettha nidassanamattaṃ , tasmā saddahanādipi gahitamevāti daṭṭhabbaṃ , pañcadvārappavattivasena tathā vuttaṃ .
Ekasmiṃ pana dvāreti cakkhudvāre .
Dubbalabhojakāti
M2.500 appānubhāvā rājabhoggā .Āyan ti bhoguppattiṭṭhānaṃ .
Yottabandhādinimittaṃ laddhabbakahāpaṇo yottakahāpaṇo .
Addubandhādinimittaṃ gahetabbakahāpaṇo addukahāpaṇo .
Māghātaghosanāya katāya hiṃsānimittaṃ gahetabbakahāpaṇo māpahārakahāpaṇo .
Tassa parimāṇaṃ dassetuṃ ‘‘ aṭṭhakahāpaṇo ’’ tiādi vuttaṃ .
Satavatthukan ti satakarīsavatthukaṃ .
Maggasatīti ariyamaggasati .
Bhāvanamanuyuñjantassa hi javanamano ussakkitvāva maggasatiṃ paṭisarati tappariyosānattā .
Tan ti nibbānaṃ .
Sāti phalavimutti .
Paṭisarati aggamaggasatiyā .
Phalavimutti nibbānanti ubhayaṃ maggassa siddhāyevāti .
Ārammaṇavasena natthi etassa paṭisaraṇanti appaṭisaraṇaṃ asaṅkhatāmatassa santiniccasabhāvattā .
Sayaṃ pana sabbesaṃyeva ariyānaṃ paṭisaraṇaṃ .
Tenāha ‘‘ nibbānaṃ arahato gatī ’’ ti ( pari .339).
Nibbānaṃ anupaviṭṭhaṃ nibbānanissayattā .
Na tato paraṃ gacchati gatassa aññassa tādisassa abhāvā .
Nibbānaṃ pari sabbaso osānanti nibbānapariyosānaṃ .
Mūlajātā jātamūlā .
Tato eva patiṭṭhitā .
Kā panassāti āha ‘‘ maggena āgatasaddhā ’’ ti .
Maggo daḷhāya asaṃhāriyasaddhāya mūlaṃ diṭṭhisampayuttāni ceva vicikicchācittañcāti pañca akusalacittāni samucchedavasena pahīnāni .
Pañca nīvaraṇānīti ettha apāyagamanīyāni paṭhamamaggeneva pahīnāni , itarāni vikkhambhanavasena jhānena pahīnānīti pañcasu orambhāgiyakilesasaṃyojanesu ekadesavigameneva bahiddhāsaṃyojano viya jātoti vuttaṃ ‘‘ jhānaanāgāmiṭṭhāne ṭhito ’’ ti .
Tenāha ‘‘ so aparihīna … pe … nibbāyeyyā ’’ ti .
5. Paṭhamapubbārāmasuttavaṇṇanā
515. Pubbakoṭṭhake evaṃ āgatasuttaṃ ādiṃ katvā phalindriyāneva kathitāni aggaphalavasena desanāya āgatattā .
10. Āpaṇasuttavaṇṇanā
520. Upari
V2.202 saha vipassanāya tayo maggāti vipassanāya saha sotāpattiphalato upari tayo maggā .Maggādhigamena idāni paccakkhabhūtattā
M2.501 ‘‘ ime kho te dhammā ’’ ti vuttā .Tattha yaṃ aggabhūtaṃ , tassa vasena dassetuṃ ‘‘ arahattaphalindriyaṃ nāmā ’’ ti vuttaṃ indriyabhāvasāmaññena ekajjhaṃ katvā .
Ativijjhitvā passāmīti sacchikatvā yāthāvato passāmi .
Catūhi indriyehīti vīriyindriyādīhi catūhi indriyehi .
Sā vipassanāmaggaphalasahagatā siyāti missakā vuttā .
Jarāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
6. Sūkarakhatavaggo
1. Sālasuttavaṇṇanā
521. Sūrabhāvenāti atisūrabhāvena .
Bujjhanatthāyāti saccapaṭivedhāya .
2. Mallikasuttavaṇṇanā
522. Cattāri indriyānīti paññindriyaṃ ṭhapetvā sesāni cattāri .
‘‘ Ariyañāṇaṃ lokuttaran ’’ ti vuttaṃ maggañāṇaṃ katvā .
Ariya-saddo pana yathā tathā visuddhepi hotīti tādisaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ tampi panā ’’ tiādi .
Yathā hi cattārindriyāni missakāni , evaṃ paññindriyampi missakanti vuccamāne na koci virodhoti adhippāyenāha ‘‘ tampi pana … pe … vaṭṭatī ’’ ti .
3. Sekhasuttavaṇṇanā
523. Na sakkoti indriyānaṃ aparipakkattā .
Atthīti pajānāti nayaggāhena , na paccakkhato .
Na hi ariyāpi anadhigataṃ maggaphalaṃ paccavekkhituṃ sakkonti .
6. Patiṭṭhitasuttavaṇṇanā
526. Sāsavesūti
V2.203 caturāsavavinimuttesu sesadhammesu ārammaṇesu .Tesupi uppajjanakaanatthato cittaṃ rakkhati nāma .
8. Sūkarakhatasuttavaṇṇanā
528. Taṃ
M2.502 sandhāyāti taṃ sūkarakhataleṇaṃ sandhāya .Etaṃ ‘‘ sūkarakhatāyan ’’ ti vacanaṃ vuttaṃ .
Bhāvanapuṃsakan ti bhāvajotakaṃ napuṃsakavacanaṃ yathā ‘‘ visamaṃ vātā vāyanti , ekamantaṃ nisīdī ’’ ti .
Kiccapaṭipatti tesaṃ saṃkāsanaṭṭhena sapatiso , sapatiso eva sappatisso , sajeṭṭhakoti āha ‘‘ sappatissoti sajeṭṭhako ’’ ti .
Sūkarakhatavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
7. Bodhipakkhiyavaggavaṇṇanā
531-650.
Sattānaṃ phalānaṃ hetubhūtāni ‘‘ imesaṃ kho , bhikkhave , pañcannaṃ indriyānaṃ bhāvitattā ’’ tiādinā vuttāni , pañcindriyāniyeva phalūpacārena ‘‘ satta phalānī ’’ ti vuttāni .
Tāni ca pubbabhāgāni ‘‘ imesaṃ , bhikkhave , pañcannaṃ indriyānaṃ bhāvitattā … pe … sattānisaṃsā pāṭikaṅkhā ’’ ti vacanato .
Tesan ti sattānaṃ phalānaṃ .
‘‘ Dvinnaṃ phalānaṃ aññataraṃ phalan ’’ ti evaṃ atītasutte vuttāni heṭṭhā dve phalāni nāmāti vadanti .
Yehi pana indriyehi aññatra pana antarāparinibbāyiṃ sesāni phalāni honti , tāni cattāri sapubbabhāgāni lokuttarānīti vuttaṃ siyā .
Indriyasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā .