Issues
ဗားရှင်းရွေးချယ်ပါ
Mahāvaggaṭīkā
Mahāvaggaṭīkā

1. Āhārasuttavaṇṇanā

စာရေးဆရာ: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

1. Āhārasuttavaṇṇanā

232. PurimanayatotiV2.139M2.431 ‘‘ satisambojjhaṅgaṭṭhānīyānaṃ dhammānan ’’ tiādinā āgatanayato .
Evan ti idāni vuccamānākārena .
Sati ca sampajaññañca satisampajaññaṃ .
Satipadhānaṃ vā abhikkantādīsu satthakabhāvapariggaṇhakañāṇaṃ satisampajaññaṃ .
Taṃ sabbattha satokārībhāvāvahattā satisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattati .
Yathā ca paccanīkadhammappahānaṃ anurūpadhammadesanā ca anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya hoti , evaṃ satirahitapuggalavajjanā satokārīpuggalasevanā ca tattha ca yuttapayuttatā satisambojjhaṅgassa uppādāya hotīti imamatthaṃ dasseti ‘‘ satisampajaññan ’’ tiādinā .
Arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hoti .
Tathā hi arahāva ‘‘ sativepullappatto ’’ ti vuccati .
Dhammānaṃ , dhammesu vā vicayo , so eva heṭṭhā vuttanayena sambojjhaṅgo , tassa dhammavicayasambojjhaṅgassa .
Paripucchakatāti ācariyaṃ payirupāsitvā pañcapi nikāye sahaṭṭhakathāya pariyogāhetvā yaṃ yaṃ tattha gaṇṭhiṭṭhānaṃ , tassa tassa ‘‘ idaṃ , bhante , kathaṃ imassa ko attho ’’ ti evaṃ khandhādīsu atthapucchakabhāvo .
Tenāha ‘‘ khandha … pe … bahulatā ’’ ti .
Vatthuvisadakiriyāti cittacetasikānaṃ pavattiṭṭhānabhāvato sarīraṃ tappaṭibaddhāni ca cīvarādīni idha ‘‘ vatthūnī ’’ ti adhippetāni , tāni yathā cittassa sukhāvahāni honti , tathā karaṇaṃ tesaṃ visadabhāvakaraṇaṃ .
Tena vuttaṃ ‘‘ ajjhattikabāhirānan ’’ tiādi .
Ussannadosan ti vātādiussannadosaṃ .
Sedamalamakkhitan ti sedena ceva jallikāsaṅkhātena sarīramalena ca makkhitaṃ .
Ca -saddena aññampi sarīrassa ca cittassa ca pīḷāvahaṃ saṅgaṇhāti .
Senāsanaṃ vāti vā -saddena pattādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Avisade sati , visayabhūte vā .
Kathaṃ bhāvanamanuyuttassa tāni visayoti ?
Antarantarā pavattanakacittuppādavasena evaṃ vuttaṃ .
Te hi cittuppādā cittekaggatāya ijjhantiyāpi aparisuddhabhāvāya saṃvattanti .
Cittacetasikesu nissayādipaccayabhūtesu .
Ñāṇampīti pi -saddo sampiṇḍane .
Tena na kevalaṃ taṃ vatthuyevaM2.432 , atha kho tasmiṃ aparisuddhe ñāṇampi aparisuddhaṃ hotīti nissayāparisuddhiyā nissitāparisuddhi viya visayassa aparisuddhatāya visayīnaṃ aparisuddhiṃ dasseti anvayato byatirekato ca .
SamabhāvakaraṇaṃV2.140 kiccato anūnādhikabhāvakaraṇaṃ .
Yathāpaccayaṃ saddheyyavatthusmiṃ adhimokkhakiccassa paṭutarabhāvena paññāya avisadatāya vīriyādīnañca anubalappadānasithilatādinā saddhindriyaṃ balavaṃ hoti .
Tenāha ‘‘ itarāni mandānī ’’ ti .
Tatoti tasmā saddhindriyassa balavabhāvato itaresañca mandattā .
Kosajjapakkhe patituṃ adatvā sampayuttadhammānaṃ paggaṇhanaṃ anubalappadānaṃ paggaho , paggahakiccaṃ kātuṃ na sakkotīti sambandhitabbaṃ .
Ārammaṇaṃ upagantvā ṭhānaṃ , anissajjanaṃ vā upaṭṭhānaṃ , vikkhepapaṭipakkho .
Yena vā sampayuttā avikkhittā honti , so avikkhepo .
Rūpagataṃ viya cakkhunā yena yāthāvato visayasabhāvaṃ passati , taṃ dassanakiccaṃ kātuṃ na sakkoti balavatā saddhindriyena abhibhūtattā .
Sahajātadhammesu hi indaṭṭhaṃ karontānaṃ saha pavattamānānaṃ dhammānaṃ ekarasatāvaseneva atthasiddhi , na aññathā .
Tasmāti vuttamevatthaṃ kāraṇabhāvena paccāmasati .
Tan ti saddhindriyaṃ .
Dhammasabhāvapaccavekkhaṇenāti yassa saddheyyavatthuno uḷāratādiguṇe adhimuccanassa sātisayappavattiyā saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ , tassa paccayapaccayuppannatādivibhāgato yāthāvato vīmaṃsanena .
Evañhi evaṃdhammatānayena sabhāvasarasato pariggayhamāne savipphāro adhimokkho na hoti –
‘‘ ayaṃ imesaṃ dhammānaṃ sabhāvo ’’ ti paññābyāpārassa sātisayattā .
Dhuriyadhammesu hi yathā saddhāya balavabhāve paññāya mandabhāvo hoti , evaṃ paññāya balavabhāve saddhāya mandabhāvo hoti .
Tena vuttaṃ –
‘‘ taṃ dhammasabhāvapaccavekkhaṇena … pe … hāpetabban ’’ ti .
Tathā amanasikaraṇenāti yenākārena bhāvanamanuyuñjantassa saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ , tenākārena bhāvanaṃ nānuyuñjanenāti vuttaṃ hoti .
Idha duvidhena saddhindriyassa balavabhāvo attano vā paccayavisesena kiccuttariyato vīriyādīnaṃ vā mandakiccatāya .
Tattha paṭhamavikappe hāpanavidhi dassito , dutiyavikappe pana yathā manasikaroto vīriyādīnaṃ mandakiccatāya saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ , tathā amanasikārena vīriyādīnaṃ paṭutarabhāvāvahena manasikārena saddhindriyaṃ tehiM2.433 samataṃ karontena hāpetabbaṃ .
Iminā nayena sesindriyesupi hāpanavidhi veditabbo .
Vakkalittheravatthūti so hi āyasmā saddhādhimutto tattha ca katādhikāro satthu rūpakāyadassane pasuto eva hutvā viharanto satthārā –
‘‘ kiṃ te , vakkali , iminā pūtikāyena diṭṭhena , yo kho , vakkali , dhammaṃ passati , so maṃ passatī ’’ tiādinā ( saṃ . ni .3.87) ovadiyamāno kammaṭṭhāne niyojitopi taṃ ananuyuñjanto paṇāmito attānaṃV2.141 vinipātetuṃ papātaṭṭhānaṃ abhiruhi .
Atha naṃ satthā yathānisinnova obhāsavissajjanena attānaṃ dassetvā –
‘‘ Pāmojjabahulo bhikkhu , pasanno buddhasāsane ;
Adhigacche padaṃ santaṃ , saṅkhārūpasamaṃ sukhan ’’ ti .( dha . pa .381)–
Gāthaṃ vatvā ‘‘ ehi , vakkalī ’’ ti āha .
So tena vacanena amateneva abhisitto haṭṭhatuṭṭho hutvā vipassanaṃ paṭṭhapesi , saddhāya bahulabhāvato vipassanāvīthiṃ nārohati .
Taṃ ñatvā bhagavā indriyasamattapaṭipādanāya kammaṭṭhānaṃ sodhetvā adāsi .
So satthārā dinnanayena vipassanaṃ ussukkāpetvā maggapaṭipāṭiyā arahattaṃ pāpuṇi .
Tena vuttaṃ –
‘‘ vakkalittheravatthu cettha nidassanan ’’ ti .
Etthāti saddhindriyassa adhimattabhāve sesindriyānaṃ sakiccākaraṇe .
Itarakiccabhedan ti upaṭṭhānādikiccavisesaṃ .
Passaddhādīti ādi -saddena samādhiupekkhāsambojjhaṅgānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Hāpetabban ti yathā saddhindriyassa balavabhāvo dhammasabhāvapaccavekkhaṇena hāyati , evaṃ vīriyindriyassa adhimattatā passaddhiyādibhāvanāya hāyati samādhipakkhikattā tassā .
Tathā hi samādhindriyassa adhimattataṃ kosajjapātato rakkhantī vīriyādibhāvanā viya vīriyindriyassa adhimattataṃ uddhaccapātato rakkhantī ekaṃsato hāpeti .
Tena vuttaṃ ‘‘ passaddhādibhāvanāya hāpetabban ’’ ti .
Soṇattherassa vatthūti sukumārasoṇattherassa vatthu .
So hi āyasmāpi satthu santikā kammaṭṭhānaṃ gahetvā sītavane viharanto –
‘‘ mama sarīraṃ sukhumālaṃ , na ca sakkā sukheneva sukhaṃ adhigantuṃ , kāyaṃ kilametvāpi samaṇadhammo kātabbo ’’ ti ṭhānacaṅkamanameva adhiṭṭhāyaM2.434 padhānamanuyuñjanto pādatalesu phoṭesu uṭṭhitesupi vedanaṃ ajjhupekkhitvā daḷhavīriyaṃ karonto accāraddhavīriyatāya visesaṃ pavattetuṃ nāsakkhi .
Satthā tattha gantvā vīṇopamovādena ovaditvā vīriyasamatāyojanavidhiṃ dassento kammaṭṭhānaṃ sodhetvā gijjhakūṭaṃ gato .
Theropi satthārā dinnanayena vīriyasamataṃ yājetvā bhāvento vipassanaṃ ussukkāpetvā arahatteva patiṭṭhāsi .
Tena vuttaṃ ‘‘ soṇattherassa vatthu dassetabban ’’ ti .
Sesesupīti satisamādhipaññindriyesupi .
Samatan ti saddhāpaññānaṃ aññamaññaṃ anūnādhikabhāvaṃ , tathā samādhivīriyānañca .
Yathā hi saddhāpaññānaṃ visuṃ visuṃ dhuriyadhammabhūtānaṃ kiccato aññamaññanātivattanaṃ visesato icchitabbaṃ .
Yato tesaṃ samadhuratāya appanā sampajjati , evaṃ samādhivīriyānaṃ kosajjuddhaccapakkhikānaṃV2.142 samatāya sati aññamaññupatthambhanato sampayuttadhammānaṃ antadvayapātābhāvena sammadeva appanā ijjhatīti .
Balavasaddhotiādi vuttasseva atthassa byatirekamukhena samatthanaṃ .
Tassattho – yo balavatiyā saddhāya samannāgato avisadañāṇo , so mudhappasanno hoti , na aveccappasanno .
Tathā hi so avatthusmiṃ pasīdati , seyyathāpi titthiyasāvakā .
Kerāṭikapakkhan ti sāṭheyyapakkhaṃ bhajati .
Saddhāhīnāya paññāya atidhāvanto ‘‘ deyyavatthupariccāgena vinā cittuppādamattenapi dānamayaṃ puññaṃ hotī ’’ tiādīni parikappeti hetupatirūpakehi vañcito , evaṃbhūto ca lūkhatakkaviluttacitto paṇḍitānaṃ vacanaṃ nādiyati , saññattiṃ na gacchati .
Tenāha ‘‘ bhesajjasamuṭṭhito viya rogo atekiccho hotī ’’ ti .
Yathā cettha saddhāpaññānaṃ aññamaññaṃ samabhāvo atthāvaho , visamabhāvo anatthāvaho , evaṃ samādhivīriyānaṃ aññamaññaṃ samabhāvo atthāvaho , itaro anatthāvaho , tathā samabhāvo avikkhepāvaho , itaro vikkhepāvaho .
Kosajjaṃ abhibhavati , tena appanaṃ na pāpuṇātīti adhippāyo .
Esa nayo uddhaccaṃ abhibhavatīti etthāpi .
Tadubhayan ti saddhāpaññādvayaṃ samādhivīriyadvayañca .
Samaṃ kātabban ti samataṃ kātabbaṃ .
Samādhikammikassāti samathakammaṭṭhānikassa .
Evan ti evaṃ sante , saddhāya thokaṃ balavabhāve satīti attho .
Saddahantoti ‘‘ pathavī pathavīti manasikāramattenaM2.435 kathaṃ jhānuppattī ’’ ti acintetvā ‘‘ addhā sambuddhena vuttavidhi ijjhatī ’’ ti saddahanto saddhaṃ janento .
Okappentoti ārammaṇaṃ anupavisitvā viya adhimuccanavasena avakappento pakkhandanto .
Ekaggatā balavatī vaṭṭati samādhipadhānattā jhānassa .
Ubhinnan ti samādhipaññānaṃ .
Samādhikammikassa samādhino adhimattatāya paññāya adhimattatāpi icchitabbāti āha ‘‘ samatāyapī ’’ ti , samabhāvenāpīti attho .
Appanāti lokiyaappanā .
Tathā hi ‘‘ hotiyevā ’’ ti sāsaṅkaṃ vadati , lokuttarappanā pana tesaṃ samabhāveneva icchitā .
Yathāha ‘‘ samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ bhāvetī ’’ ti ( a . ni .4.170).
Yadi visesato saddhāpaññānaṃ samādhivīriyānañca samānataṃ icchati , kathaṃ satīti āha –
‘‘ sati pana sabbattha balavatī vaṭṭatī ’’ ti .
Sabbatthāti līnuddhaccapakkhikesu pañcindriyesu .
Uddhaccapakkhikekadese gaṇhanto ‘‘ saddhāvīriyapaññānan ’’ ti āha .
Aññathā pīti ca gahetabbā siyā .
Tathā hi ‘‘ kosajjapakkhikena samādhinā ’’ icceva vuttaṃ , na ca ‘‘ passaddhisamādhiupekkhāhī ’’ ti .
Sāti sati .
Sabbesu rājakammesu niyuttoti sabbakammiko .
Tenāti yena kāraṇena sabbattha icchitabbā , tena āha aṭṭhakathāyaṃ .
Sabbattha niyuttā sabbatthikāV2.143 , sabbena vā līnuddhaccapakkhikena bojjhaṅgena atthetabbā sabbatthiyā , sabbatthiyāva sabbatthikā .
Cittan ti kusalacittaṃ .
Tassa hi satipaṭisaraṇaṃ parāyaṇaṃ appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya .
Tenāha –
‘‘ ārakkhapaccupaṭṭhānā ’’ tiādi .
Khandhādibhede anogāḷhapaññānan ti pariyattibāhusaccavasenapi khandhāyatanādīsu appatiṭṭhitabuddhīnaṃ .
Bahussutasevanā hi sutamayañāṇāvahā .
Taruṇavipassanāsamaṅgīpi bhāvanāmayañāṇe ṭhitattā ekaṃsato paññavā eva nāma hotīti āha –
‘‘ samapaññāsa … pe … puggalasevanā ’’ ti .
Ñeyyadhammassa gambhīrabhāvavasena tapparicchedakañāṇassa gambhīrabhāvagahaṇanti āha –
‘‘ gambhīresu khandhādīsu pavattāya gambhīrapaññāyā ’’ ti .
Tañhi ñeyyaṃ tādisāya paññāya caritabbato gambhīrañāṇacariyaṃ , tassā vā paññāya tattha pabhedato pavatti gambhīrañāṇacariyā , tassā paccavekkhaṇāti āha ‘‘ gambhīrapaññāya pabhedapaccavekkhaṇā ’’ ti .
Yathā sativepullappatto nāma arahā eva , evaṃ so eva paññāvepullappattopīti āhaM2.436 ‘‘ arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hotī ’’ ti .
Vīriyādīsupi eseva nayoti .
‘‘ Tattaṃ ayokhilaṃ hatthe gamentī ’’ tiādinā vuttapañcavidhabandhanakammakāraṇā niraye nibbattasattassa sabbapaṭhamaṃ karontīti devadūtasuttā dīsu ( ma . ni .3.250), tassā ādito vuttattā ca āha –
‘‘ pañcavidhabandhanakammakāraṇato paṭṭhāyā ’’ ti .
Sakaṭavahanādikāleti ādi -saddena tadaññamanussehi tiracchānehi ca vibādhanīyakālaṃ saṅgaṇhāti .
Ekaṃ buddhantaran ti idaṃ aparāparaṃ petesu eva uppajjanakasattavasena vuttaṃ , ekaccānaṃ vā petānaṃ , ekaccatiracchānānaṃ viya tathā dīghāyukatāpi siyāti tathā vuttaṃ .
Tathā hi kālo nāgarājā catunnaṃ buddhānaṃ rūpadassāvī .
Evaṃ ānisaṃsadassāvinoti ‘‘ vīriyāyatto eva sakalalokiyalokuttaravisesādhigamo ’’ ti evaṃ ānisaṃsadassanasīlassa .
Gamanavīthin ti sapubbabhāgaṃ nibbānagāminiṃ paṭipadaṃ .
Saha vipassanāya ariyamaggapaṭipāṭi , sattavisuddhiparamparā vā .
Sā hi vaṭṭato niyyānāya gantabbā paṭipadāti katvā gamanavīthi nāma .
Kāyadaḷhībahuloti kāyassa posanapasuto .
Piṇḍan ti raṭṭhapiṇḍaṃ .
Paccayadāyakānaṃ attani kārassa attano sammāpaṭipattiyā mahapphalabhāvassa karaṇena piṇḍāya bhikkhāya paṭipūjanā piṇḍāpacāyanā .
Nīharantoti pattatthavikato nīharanto .
Taṃ saddaṃ sutvāti taṃ upāsikāya vacanaṃ paṇṇasāladvāre ṭhitova pañcābhiññatāya dibbasotena sutvāti vadanti .
Manussasampatti , dibbasampattiV2.144 , ante nibbānasampattīti tisso sampattiyo .
Sitaṃ karontovāti ‘‘ akiccheneva mayā vaṭṭadukkhaṃ samatikkantan ’’ ti paccavekkhaṇāvasāne sañjātapāmojjavasena sitaṃ karonto eva .
Alasānaṃ bhāvanāya nāmamattampi ajānantānaṃ kāyassa posanabahulānaṃ yāvadatthaṃ paribhuñjitvā seyyasukhādiṃ anuyuñjantānaṃ tiracchānakathikānaṃ dūratova vajjanaṃ kusītapuggalaparivajjanā .
‘‘ Divasaṃ caṅkamena nisajjāyā ’’ tiādinā bhāvanārambhavasena āraddhavīriyānaṃ daḷhaparakkamānaṃ kālenakālaṃM2.437 upasaṅkamanā āraddhavīriyapuggalasevanā .
Tenāha ‘‘ kucchiṃ pūretvā ’’ tiādi .
Visuddhimagge pana ‘‘ jātimahattapaccavekkhaṇā , sabrahmacārimahattapaccavekkhaṇā ’’ ti idaṃ dvayaṃ na gahitaṃ ,‘‘ thinamiddhavinodanatā , sammappadhānapaccavekkhaṇā ’’ ti idaṃ dvayaṃ gahitaṃ .
Tattha ānisaṃsadassāvitāya eva sammappadhānapaccavekkhaṇā gahitā lokiyalokuttaravisesādhigamassa vīriyāyattatādassanabhāvato .
Thinamiddhavinodanaṃ tadadhimuttatāya gahitaṃ , vīriyuppādane yuttapayuttassa thinamiddhavinodanaṃ atthato siddhameva .
Tattha thinamiddhavinodanaṃ kusītapuggalaparivajjana-āraddhavīriyapuggala-sevana- tadadhimuttatāpaṭipakkhavidhamana-paccayūpasaṃhāravasena , apāyabhayapaccavekkhaṇādayo samuttejanavasena vīriyasambojjhaṅgassa uppādakāti daṭṭhabbā .
Buddhānussatiyā upacārasamādhiniṭṭhattā vuttaṃ ‘‘ yāva upacārā ’’ ti .
Sakalasarīraṃ pharamānoti pītisamuṭṭhānehi paṇītarūpehi sakalasarīraṃ pharamāno .
Dhammasaṅghaguṇe anussarantassapi yāva upacārā sakalasarīraṃ pharamāno pītisambojjhaṅgo uppajjatīti yojanā .
Evaṃ sesaanussatīsu pasādanīyasuttantapaccavekkhaṇāya ca yojetabbaṃ tassāpi vimuttāyatanabhāvena taggatikattā .
Evarūpe kāleti dubbhikkhabhayādīsūti vuttakāle .
Samāpattiyā … pe … na samudācarantīti idaṃ upasamānussatiyā vasena vuttaṃ .
Saṅkhārānañhi sappadesavūpasamepi nippadesavūpasame viya tattha sapaññāya pavattanato bhāvanāmanasikāro kilesavikkhambhanasamattho hutvā upacārasamādhiṃ āvahanto tathārūpapītisomanassasamannāgato pītisambojjhaṅgassa uppādāya hotīti .
Pasādanīyesu ṭhānesu pasādasinehābhāvena saṃsūcitahadayatā lūkhatā .
Sā ca tattha ādaragāravākaraṇena viññāyatīti āha ‘‘ asakkaccakiriyāya saṃsūcitalūkhabhāve ’’ ti .
Kāyacittadarathavūpasamalakkhaṇā passaddhi eva yathāvuttabodhiaṅgabhūto passaddhisambojjhaṅgo , tassaV2.145 passaddhisambojjhaṅgassa .
Paṇītabhojanasevanatāti paṇītasappāyabhojanasevanatā .
Utuiriyāpathasukhaggahaṇehi sappāyautuiriyāpathaṃ gahitanti daṭṭhabbaṃ .
Tañhi tividhampi sappāyaṃ seviyamānaṃ kāyassa kallatāpādanavasena cittassa kallataṃM2.438 āvahantaṃ duvidhāyapi passaddhiyā kāraṇaṃ hoti .
Sattesu labbhamānaṃ sukhadukkhaṃ ahetukanti ayameko anto , issarādivisamahetukanti ayaṃ dutiyo , ete ubho ante anupagamma yathāsakaṃ kammunā hotīti ayaṃ majjhimā paṭipatti .
Majjhatto payogo yassa so majjhattapayogo , tassa bhāvo majjhattapayogatā .
Ayañhi pahānasāraddhakāyatā-saṅkhātapassaddhakāyatāya kāraṇaṃ hontī passaddhidvayaṃ āvahati .
Eteneva sāraddhakāyapuggalaparivajjana-passaddhakāyapuggalasevanānaṃ tadāvahanatā saṃvaṇṇitāti daṭṭhabbaṃ .
Vatthuvisadakiriyā indriyasamattapaṭipādanā ca ‘‘ paññāvahā ’’ ti vuttā .
Samathāvahāpi tā honti samathāvahabhāveneva paññāvahattāti vuttaṃ ‘‘ vatthuvisada … pe … veditabbā ’’ ti .
Karaṇakosallabhāvanākosallānaṃ nānantariyabhāvato rakkhaṇakosallassa ca taṃmūlakattā ‘‘ nimittakusalatā nāma kasiṇanimittassa uggahaṇakusalatā ’’ icceva vuttaṃ .
Atisithilavīriyatādīhīti ādi -saddena paññāpayogamandataṃ appamādavekallañca saṅgaṇhāti .
Tassa paggaṇhanan ti tassa līnassa cittassa dhammavicayasambojjhaṅgādisamuṭṭhāpanena layāpattito samuṭṭhāpanaṃ .
Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘ Yasmiñca kho , bhikkhave , samaye līnaṃ cittaṃ hoti , kālo tasmiṃ samaye dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāya , kālo vīriyasambojjhaṅgassa bhāvanāya , kālo pītisambojjhaṅgassa bhāvanāya .
Taṃ kissa hetu ?
Līnaṃ , bhikkhave , cittaṃ , taṃ etehi dhammehi susamuṭṭhāpayaṃ hoti .
Seyyathāpi , bhikkhave , puriso parittaṃ aggiṃ ujjāletukāmo assa , so tattha sukkhāni ceva tiṇāni pakkhipeyya , sukkhāni gomayāni pakkhipeyya , sukkhāni kaṭṭhāni pakkhipeyya , mukhavātañca dadeyya , na ca paṃsukena okireyya , bhabbo nu kho so puriso parittaṃ aggiṃ ujjāletunti .
Evaṃ , bhante ’’ ti ( saṃ . ni .5.234).
Ettha ca yathāsakaṃ āhāravasena dhammavicayasambojjhaṅgādīnaṃ bhāvanā samuṭṭhāpanāti veditabbā , sā anantaraṃ vibhāvitā eva .
AccāraddhavīriyatādīhītiM2.439V2.146 ādi -saddena paññāpayogabalavataṃ pamoduppilāvanañca saṅgaṇhāti .
Tassa niggaṇhanan ti tassa uddhatassa cittassa samādhisambojjhaṅgādisamuṭṭhāpanena uddhatāpattito nisedhanaṃ .
Vuttampi cetaṃ bhagavatā –
‘‘ Yasmiñca kho , bhikkhave , samaye uddhataṃ cittaṃ hoti , kālo tasmiṃ samaye passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya , kālo samādhisambojjhaṅgassa bhāvanāya , kālo upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya .
Taṃ kissa hetu ?
Uddhataṃ , bhikkhave , cittaṃ , taṃ etehi dhammehi suvūpasamayaṃ hoti .
Seyyathāpi , bhikkhave , puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetukāmo assa , so tattha allāni ceva tiṇāni ….
pe … paṃsukena ca okireyya , bhabbo nu kho so puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetunti .
Evaṃ , bhante ’’ ti ( saṃ . ni .5.234).
Etthāpi yathāsakaṃ āhāravasena passaddhisambojjhaṅgādīnaṃ bhāvanā samuṭṭhāpanāti veditabbā .
Tattha passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanā vuttā eva , samādhisambojjhaṅgassa vuccamānā , itarassa anantaraṃ vakkhati .
Paññāpayogamandatāyāti paññābyāpārassa appabhāvena .
Yathā hi dānaṃ alobhappadhānaṃ , sīlaṃ adosappadhānaṃ , evaṃ bhāvanā amohappadhānā .
Tattha yadā paññā na balavatī hoti , tadā bhāvanā pubbenāparaṃ visesāvahā na hoti , anabhisaṅkhato viya āhāro purisassa yogino cittassa abhiruciṃ na uppādeti , tena taṃ nirassādaṃ hoti .
Tathā bhāvanāya sammadeva vīthipaṭipattiyā abhāvena upasamasukhaṃ na vindati , tenapi cittaṃ nirassādaṃ hoti .
Tena vuttaṃ ‘‘ paññāpayoga … pe … nirassādaṃ hotī ’’ ti .
Tassa saṃveguppādanañca pasāduppādanañca tikicchananti taṃ dassento ‘‘ aṭṭha saṃvegavatthūnī ’’ tiādimāha .
Tattha jātijarābyādhimaraṇāni yathārahaṃ sugatiyaṃ duggatiyañca hontīti tadaññameva pañcavidhabandhanādikhuppipāsādiaññamaññavibādhanādihetukaṃ apāyadukkhaṃ daṭṭhabbaṃ .
Tayidaṃ sabbaṃ tesaṃ tesaṃ sattānaṃ paccuppannabhavanissitaṃ gahitanti atīte anāgate ca kāleM2.440 vaṭṭamūlakadukkhāni visuṃ gahitāniyeva .
Ye pana sattā āhārūpajīvino tattha ca uṭṭhānaphalūpajīvino , tesaṃ aññehi asādhāraṇaṃ jīvikadukkhaṃ aṭṭhamaṃ saṃvegavatthu gahitanti daṭṭhabbaṃ .
Ayaṃ vuccati samaye sampahaṃsanāti ayaṃ sampahaṃsitabbasamaye vuttanayena saṃvegajananavasena ceva pasāduppādanavasena ca sammadeva pahaṃsanā , saṃvegajananapubbakapasāduppādanena bhāvanācittassa tosanātiattho .
SammāpaṭipattiṃV2.147 āgammāti līnuddhaccavirahena samathavīthipaṭipattiyā ca sammadeva bhāvanāpaṭipattiṃ āgamma .
Alīnan tiādīsu kosajjapakkhikānaṃ dhammānaṃ anadhimattatāya alīnaṃ , uddhaccapakkhikānaṃ anadhimattatāya anuddhataṃ , paññāpayogasampattiyā upasamasukhādhigamena ca anirassādaṃ , tato eva ārammaṇe samappavattaṃ samathavīthipaṭipannañca .
Tattha alīnatāya paggahe , anuddhatāya ca niggahe , anirassādatāya sampahaṃsane na byāpāraṃ āpajjati .
Alīnānuddhaccatāhi ārammaṇe samappavattaṃ , anirassādatāya samathavīthipaṭipannaṃ , samappavattiyā vā alīnaṃ anuddhataṃ , samathavīthipaṭipattiyā anirassādanti daṭṭhabbaṃ .
Ayaṃ vuccati samaye ajjhupekkhanatāti ayaṃ ajjhupekkhitabbasamaye cittassa paggahaniggahasampahaṃsanesu byāvaṭatāsaṅkhātaṃ paṭipakkhaṃ abhibhuyya upekkhanā vuccati .
Esāti samādhibojjhaṅgo anuppanno uppajjati .
Arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hotīti etena nippariyāyato samādhivepullappattopi arahā evāti dasseti .
Anurodhavirodhapahānavasena majjhattabhāvo upekkhāsambojjhaṅgassa kāraṇaṃ tasmiṃ sati sijjhanato , asati ca asijjhanato , so ca majjhattabhāvo visayavasena duvidhoti āha ‘‘ sattamajjhattatā saṅkhāramajjhattatā ’’ ti .
Tadubhayavasena cassa virujjhanaṃ passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya eva dūrīkatanti anurujjhanasseva pahānavidhiṃ dassento ‘‘ sattamajjhattatā ’’ tiādimāha .
Tathā hissa sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanaṃ ‘‘ uppattiyā kāraṇan ’’ ti vuccati .
Upekkhāya hi visesato rāgo paṭipakkho , tato rāgabahulassa puggalassa upekkhā ‘‘ visuddhimaggo ’’ ti vuccati .
Dvīhākārehīti kammassakatāpaccavekkhaṇaṃ attasuññatāpaccavekkhaṇanti imehi dvīhi kāraṇehi .
Dvīhevāti avadhāraṇaṃ saṅkhārasahitāya saṅkhyāsamānatāya dassanatthaṃ .
Saṅkhyā eva hettha samānaṃ , naM2.441 saṅkhyeyyaṃ sabbathā samānanti .
Assāmikabhāvo anattaniyatā .
Sati hi attani tassa kiñcanabhāvena cīvaraṃ aññaṃ vā kiñci attaniyaṃ nāma siyā , so pana koci natthevāti adhippāyo .
Anaddhaniyan ti , na addhānakkhamaṃ , na ciraṭṭhāyi ittaraṃ aniccanti attho .
Tāvakālikan ti tasseva vevacanaṃ .
Mamāyatīti mamattaṃ karoti .
Mamāti taṇhāya pariggayha tiṭṭhati .
Dhanāyantāti dhanaṃ dabbaṃ karontā .
Assāti upekkhāsambojjhaṅgassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hoti .
Tathā hi arahato eva chaḷaṅgupekkhānipphatti .
AsubhārammaṇāV2.148 dhammāti asubhappakārā asubhajhānassa ārammaṇabhūtā dhammā .
Kāmaṃ indriyabaddhāpi kesādayo asubhappakārā eva , visesato pana jigucchitabbe jigucchāvahe gaṇhanto ‘‘ dasā ’’ ti āha .
Yathā manasikaroto sabhāvasarasato tattha asubhasaññā santiṭṭhati , tathā pavatto manasikāro upāyamanasikāro .
Asubhe asubhapaṭikkūlākārassa uggaṇhanaṃ , yathā vā tattha uggahanimittaṃ uppajjati , tathā manasikāro asubhanimittassa uggaho .
Upacārappanāvahāya asubhabhāvanāya anuyuñjanā asubhabhāvanānuyogo .
Manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ suṭṭhu susaṃvaraṇe sati avasaraṃ alabhanto kāmacchando pahīyateva , tathā bhojane mattaññuno mitāhārassa thinamiddhābhibhavābhāvā otāraṃ alabhamāno kāmacchando pahīyati .
Yo pana āhāre paṭikkūlasaññaṃ tabbipariṇāmassa tadādhārassa tassa ca udariyabhūtassa ativiya jegucchataṃ , kāyassa ca āhāratiṭṭhakataṃ sammadeva jānāti , so sabbaso bhojane pamāṇassa jānanena visesato bhojane mattaññū nāma .
Tassa kāmacchando pahīyateva , aṭṭhakathāyaṃ pana appāhārataṃyeva dassetuṃ ‘‘ catunnan ’’ tiādi vuttaṃ .
Asubhakammikatissatthero dantaṭṭhidassāvī .
Pahīnassāti vikkhambhanavasena pahīnassa .
Abhidhammapariyāyena sabbopi lobho kāmacchandanīvaraṇanti ‘‘ arahattamaggena āyatiṃ anuppādo ’’ ti vuttaṃ .
Mejjati hitapharaṇavasena siniyhatīti mitto , hitesī puggalo , tasmiṃ mitte bhavā , mittassa vā esāti mettā , hitesitā .
Sā eva paṭipakkhatoM2.442 cetaso vimuttīti mettācetovimutti .
Tattha mettāyanassa sattesu hitapharaṇassa uppādanaṃ pavattanaṃ mettānimittassa uggaho .
Tenāha ‘‘ odissakā ’’ tiādi .
Tattha attapiyasahāyamajjhattaverivasena odissakatā .
Sīmāsambhede kate anodissakatā .
Ekādidisāpharaṇavasena disāpharaṇatā mettāya uggaṇhane veditabbā .
Uggaho yāva upacārā daṭṭhabbo .
Uggahitāya āsevanā bhāvanā , sabbā itthiyo purisā ariyā anariyā devā manussā vinipātikāti sattodhikaraṇavasena pavattā sattavidhā , aṭṭhavīsatividhā vā , dasahi disāhi disodhikaraṇavasena pavattā dasavidhā , ekekāya disāya sattādiitthādiaverādibhedena asītādhikacatusatappabhedā ca odhisopharaṇamettā .
Sabbe sattā , pāṇā , bhūtā , puggalā , attabhāvapariyāpannāti etesaṃ vasena pañcavidhā .
Ekekasmiṃ averā hontu , abyāpajjā , anīghā , sukhī attānaṃ pariharantūti catudhā pavattiyā vīsatividhā anodhisopharaṇamettā , taṃ sandhāyāha –
‘‘ odhiso … pe … bhāventassapī ’’ ti .
Tvaṃ etassātiādinā kammassakatāpaccavekkhaṇaṃ dassetiV2.149 .
Paṭisaṅkhāne ṭhitassāti kodhe yathāvuttassa ādīnavassa tappaṭipakkhato akodhe mettāya ānisaṃsassa ca paṭisaṅkhāne sammadeva jānane .
Sevantassāti bhajantassa byāpādo pahīyati .
Atibhojane nimittaggāhoti āhārassa adhikabhojane thinamiddhassa nimittaggāho ,‘‘ ettake bhutte thinamiddhaṃ uppajjati , ettake no ’’ ti thinamiddhassa kāraṇākāraṇaggāhoti attho .
Divā sūriyālokan ti divā gahitanimittaṃ sūriyālokaṃ , rattiyaṃ manasikarontassapīti evamettha attho veditabbo .
Dhutaṅgānaṃ vīriyanissitattā vuttaṃ ‘‘ dhutaṅganissitasappāyakathāyapī ’’ ti .
Kukkuccampi katākatānusocanavasena pavattamānaṃ cetaso avūpasamāvahatāya uddhaccena samānalakkhaṇamevāti tadubhayassa pahānakāraṇaṃ dassento bhagavā –
‘‘ atthi , bhikkhave , cetaso vūpasamo ’’ tiādimāha .
Tasmā bāhusaccādi tassa pahānakāraṇanti dassetuṃ ‘‘ apica cha dhammā ’’ tiādimāha .
Tattha bahussutassa ganthato , atthato dhammaṃ vicārentassa attavedādipaṭilābhasambhavato vikkhepo na hoti .
YathāvihitapaṭipattiyāM2.443 yathādhammapaṭikārappattiyā ca vippaṭisāro anavasarovāti ‘‘ bāhusaccenapi … pe … uddhaccakukkuccaṃ pahīyatī ’’ ti vuttaṃ .
Yadaggena bahussutassa paṭisaṅkhānavato uddhaccakukkuccaṃ pahīyati , tadaggena paripucchakatāvinayapakataññutāhipi taṃ pahīyatīti daṭṭhabbaṃ .
Vuddhasevitā ca vuddhasīlitaṃ āvahatīti cetaso vūpasamakarattā uddhaccakukkuccassa pahānakārī vuttā , vuddhabhāvaṃ pana anapekkhitvā vinayadharā kukkuccavinodakā kalyāṇamittāti daṭṭhabbā .
Vikkhepo ca bhikkhūnaṃ yebhuyyena kukkuccahetuko hotīti ‘‘ kappiyākappiyaparipucchābahulassā ’’ tiādinā vinayanayeneva paripucchakatādayo niddiṭṭhā .
Pahīne uddhaccakukkucceti niddhāraṇe bhummaṃ .
Kukkuccassa domanassasahagatattā anāgāmimaggena āyatiṃ anuppādo vutto .
Kusalākusalā dhammātiādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ heṭṭhā vuttameva .
Kāmaṃ bāhusaccaparipucchakatāhi aṭṭhavatthukāpi vicikicchā pahīyati , tathāpi ratanattayavicikicchāmūlikā sesavicikicchāti katvā vuttaṃ ‘‘ tīṇi ratanāni ārabbhā ’’ tiādi .
Vinaye pakataññutāya ca sati sikkhāya kaṅkhāya asambhavo eva , tathā ratanattayaguṇāvabodhe sati pubbantādīsu saṃsayassāti āha –
‘‘ vinaye ’’ tiādi .
Okappanīyasaddhā saddheyyavatthuṃ anupavisitvā viya adhimuccanaṃ , tañca tathā adhimokkhuppādanameva .
Saddhāya ninnapoṇapabbhāratā adhimutti .
Arahattena kūṭaṃ gaṇhi sattapi bojjhaṅge vitthāretvā desanāya osāpitattā .
Āhārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .