1. Cāpālavaggo
1. Apārasuttavaṇṇanā
813. Chandaṃ
V2.205M2.503 nissāya pavatto samādhīti kattukamyatāchandaṃ adhipatiṃ katvā paṭiladdhasamādhi chandhasamādhi .Padhānasaṅkhārāti catukiccasādhakassa sammappadhānavīriyassetaṃ adhivacanaṃ .
Tehīti chandasamādhipadhānasaṅkhārehi .
Iddhiyā pādan ti nipphattipariyāyena ijjhanaṭṭhena , ijjhanti etāya saddhā iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti iminā vā pariyāyena ‘‘ iddhī ’’ ti saṅkhātānaṃ upacārajjhānādikusalacittasampayuttānaṃ chandasamādhipadhānasaṅkhārānaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena pādabhūtaṃ , sesacittacetasikarāsinti attho .
Sā eva ca yathāvuttaiddhi yasmā heṭṭhimā heṭṭhimā uparimāya uparimāya pādabhūtā , tasmā vuttaṃ ‘‘ iddhibhūtaṃ vā pādanti iddhipādan ’’ ti .
Sesesūti vīriyasamādhiādīsu .
Tattha hi vīriyaṃ cittaṃ vīmaṃsaṃ adhipatiṃ katvā paṭiladdhasamādhi vīmaṃsāsamādhīti attho veditabbo .
Idhāti imasmiṃ iddhipādasaṃyutte .
Ekaparicchedova atthaniddeso .
5. Iddhipadesasuttavaṇṇanā
817. Iddhipadesan ti iddhiyā ekadesaṃ .
Ko pana soti āha –
‘‘ tayo ca magge tīṇi ca phalānī ’’ ti .
6. Samattasuttavaṇṇanā
818. Samattan ti sāmaññassa samaṃ attanaṃ ijjhanaṃ samattaṃ paripuṇṇaṃ .
Vivaṭṭapādakā eva iddhipādā kathitā ‘‘ apārā pāraṃ gamanāya saṃvattantī ’’ tiādivacanato .
10. Cetiyasuttavaṇṇanā
822. Udenayakkhassa
V2.206 cetiyaṭṭhāneti udenassa nāma yakkhassa devāyatanasaṅkhepena iṭṭhakāhi kate mahājanassa cittīkataṭṭhāne .Katavihāroti bhagavantaṃ uddissa tattha katavihāro .
Vuccatīti purimavohārena
M2.504 ‘‘ udenacetiyan ’’ ti vuccati .Gotamakādīsupīti gotamakacetiyanti evamādīsupi .
Eseva nayoti cetiyaṭṭhāne katavihārabhāvaṃ atidisati .
Vaḍḍhitāti bhāvanāpāripūrivasena paribrūhitā .
Punappunaṃ katāti bhāvanāya bahulīkaraṇavasena aparāparaṃ pavattitā ānītā .
Yuttayānaṃ viya katāti yathā yuttamājaññayānaṃ chekena sārathinā adhiṭṭhitaṃ yathāruci pavattimarahati , evaṃ yathāruci pavattanārahataṃ gamitā .
Patiṭṭhānaṭṭhenāti adhiṭṭhānaṭṭhena .
Vatthu viya katāti sabbaso upakkilesavisodhanena iddhivisesānaṃ pavattiṭṭhānabhāvato suvisodhitaparissayavatthu viya katā .
Adhiṭṭhitāti paṭipakkhadūrībhāvato subhāvitabhāvena taṃtaṃadhiṭṭhānayogyatāya ṭhapitā .
Samantato citāti sabbabhāgena bhāvanupacayaṃ gamitā .
Tenāha ‘‘ suvaḍḍhitā ’’ ti .
Suṭṭhu samāraddhāti iddhibhāvanāya sikhappattiyā sammadeva saṃsevitā .
Aniyamenāti ‘‘ yassa kassacī ’’ ti aniyatavacanena .
Niyametvāti ‘‘ tathāgatassā ’’ ti sarūpaggahaṇena niyametvā .
Āyuppamāṇan ti paramāyuppamāṇaṃ vadati .
Tasseva gahaṇe kāraṇaṃ brahmajālavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ .
Mahāsīvatthero pana mahābodhisattānaṃ carimabhave paṭisandhidāyino kammassa asaṅkheyyāyukatāsaṃvattanasamatthataṃ hadaye ṭhapetvā buddhānaṃ āyusaṅkhārassa parissayavikkhambhanasamatthatā pāḷiyaṃ āgatā evāti imaṃ bhaddakappameva tiṭṭheyyāti avoca .
Khaṇḍiccādīhi abhisuyyatīti etena yathā iddhibalena jarāya na paṭighāto , evaṃ tena maraṇassapi na paṭighātoti atthato āpannamevāti .
‘‘ Kva saro khitto , kvacani patito ’’ ti aññathā vuṭṭhitenapi theravādena aṭṭhakathāvacanameva samatthitanti daṭṭhabbaṃ .
Tenāha ‘‘ so pana na ruccati … pe … niyamitan ’’ ti .
Pariyuṭṭhitacittoti yathā kiñci atthānatthaṃ sallakkhetuṃ na sakkā , evaṃ abhibhūtacitto .
So pana abhibhavo mahatā udakoghena appakassa udakassa ajjhottharaṇaṃ viya ahosīti vuttaṃ ‘‘ ajjhotthaṭacitto ’’ ti .
Aññoti therato , ariyehi vā añño yo koci paro
M2.505 puthujjano .Puthujjanaggahaṇañcettha yathā sabbena sabbaṃ appahīnavipallāso mārena pariyuṭṭhitacitto kiñci atthānatthaṃ sallakkhetuṃ na sakkoti , evaṃ thero bhagavatā kataṃ nimittobhāsaṃ sabbaso na
V2.207 sallakkhesīti dassanatthaṃ .Tenāha ‘‘ māro hī ’’ tiādi .
Cattāro vipallāsāti asubhe ‘‘ subhan ’’ ti saññāvipallāso , cittavipallāso , dukkhe ‘‘ sukhan ’’ ti saññāvipallāso , cittavipallāsoti ime cattāro vipallāsā .
Tenāti yadipi itare aṭṭha vipallāsā pahīnā , yathāvuttānaṃ catunnaṃ vipallāsānaṃ appahīnabhāvena .
Assāti therassa .
Maddatīti phusanamattena maddanto viya hoti , aññathā tena maddite sattānaṃ maraṇameva siyā , kiṃ sakkhissati na sakkhissatīti adhippāyo .
Kasmā na sakkhissati ?
Nanu esa aggasāvakassa mahiddhikassa mahānubhāvassa kucchiṃ paviṭṭhoti ?
Saccaṃ paviṭṭho , tañca kho attano mahānubhāvassa dassanatthaṃ , na vibādhanādhippāyena .
Vibādhanādhippāyena pana idha ‘‘ kiṃ sakkhissatī ’’ ti vuttaṃ hadayamaddanassa adhikatattā .
Nimittobhāsan ti ettha ‘‘ tiṭṭhatu bhagavā kappan ’’ ti sakalakappaṃ avaṭṭhānayācanāya ‘‘ yassa kassaci , ānanda , cattāro iddhipādā bhāvitā ’’ tiādinā aññāpadesena attano caturiddhipādabhāvanānubhāvena kappaṃ avaṭṭhānasamatthatāvasena saññuppādanaṃ nimittaṃ .
Tathā pana pariyāyaggahaṇaṃ muñcitvā ujukaṃyeva attano adhippāyavibhāvanaṃ obhāso .
Jānantoyevāti mārena pariyuṭṭhitabhāvaṃ jānanto eva .
Attano aparādhahetuko sattānaṃ soko tanuko hoti , na balavāti āha –
‘‘ dosāropanena sokatanukaraṇatthan ’’ ti .
Kiṃ pana thero mārena pariyuṭṭhitacittakāle pavattiṃ pacchā jānātīti ?
Na jānāti sabhāvena , buddhānubhāvena pana jānāti .
Anatthe niyojento guṇamāraṇena māreti , virāgavibandhanena vā jātinimittatāya tattha tattha jātaṃ mārento viya hotīti ‘‘ māretīti māro ’’ ti vuttaṃ .
Atipāpattā pāpimā .
Kaṇhadhammasamannāgato kaṇho .
Virāgādiguṇānaṃ antakaraṇato antako .
Sattānaṃ anatthāvahaṃ paṭipattiṃ na muñcatīti namuci .
Attano mārapāsena pamatte bandhati , pamattā vā bandhū etassāti pamattabandhu .
Sattamasattāhato paraṃ satta
M2.506 ahāni sandhāyāha ‘‘ aṭṭhame sattāhe ’’ ti , na pana pallaṅkasattāhādi viya niyatakiccassa aṭṭhamasattāhassa nāma labbhanato .Sattamasattāhassa hi parato ajapālanigrodhamūle brahmuno sakkassa ca paṭiññātadhammadesanaṃ bhagavantaṃ ñatvā ‘‘ idāni satte dhammadesanāya mama visayaṃ atikkāmessatī ’’ ti sañjātadomanasso hutvā ṭhito cintesi ,‘‘ handāhaṃ dāni naṃ upāyena parinibbāpessāmi , evamassa manoratho aññathattaṃ gamissati , mama manoratho ijjhissatī ’’ ti cintetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā ekamantaṃ ṭhito –
‘‘ parinibbātu dāni , bhante , bhagavā ’’ tiādinā parinibbānaṃ yāci .
Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ aṭṭhame sattāhe ’’ tiādi .
Tattha ajjāti āyusaṅkhāravossajjanadivasaṃ sandhāyāha .
Bhagavā cassa atibandhanādhippāyaṃ
V2.208 jānantopi taṃ anāvikatvā parinibbānassa akālabhāvameva pakāsento yācanaṃ paṭikkhipi .Tenāha ‘‘ na tāvāhan ’’ tiādi .
Maggavasena byattāti saccapaṭivedhaveyyattiyena byattā .
Tatheva vinītāti maggavasena kilesānaṃ samucchedavinayena vinītā .
Tathā visāradāti ariyamaggādhigameneva satthusāsane vesārajjappattiyā visāradā , sārajjakarānaṃ diṭṭhivicikicchādipāpadhammānaṃ vigamena visāradabhāvaṃ pattāti attho .
Yassa sutassa vasena vaṭṭadukkhato nissaraṇaṃ sambhavati , taṃ idha ukkaṭṭhaniddesena ‘‘ sutan ’’ ti adhippetanti āha ‘‘ tepiṭakavasenā ’’ ti .
Tiṇṇaṃ piṭakānaṃ samūho tepiṭakaṃ , tīṇi vā piṭakāni tipiṭakaṃ , tipiṭakameva tepiṭakaṃ , tassa vasena .
Tadevāti yaṃ taṃ tepiṭakaṃ sotabbabhāvena sutanti vuttaṃ , tameva .
Dhamman ti pariyattidhammaṃ .
Dhārentīti suvaṇṇabhājane pakkhittasīhavasaṃ viya avinassantaṃ katvā suppaguṇasuppavattibhāvena dhārenti hadaye ṭhapenti .
Iti pariyattidhammavasena bahussutadhammadharabhāvaṃ dassetvā idāni paṭivedhavasenapi taṃ dassento ‘‘ atha vā ’’ tiādi vuttaṃ .
Ariyadhammassāti maggaphaladhammassa , navavidhassa vā lokuttaradhammassa .
Anudhammabhūtan ti adhigamāyānurūpaṃ dhammabhūtaṃ .
Anucchavikapaṭipadan ti tameva vipassanādhammamāha , chabbidhā visuddhiyo vā .
Anudhamman ti nibbānadhammassa anudhammo , yathāvuttapaṭipadā , tassānurūpaṃ abhisallekhitaṃ appicchatādidhammaṃ .
Caraṇasīlāti samādāya vattanasīlā .
Anumaggaphaladhammo etissāti vā anudhammā , vuṭṭhānagāminivipassanā , tassa caraṇasīlā .
Attano ācariyavādan ti attano ācariyassa
M2.507 sammāsambuddhassa vādaṃ .Sadevakassa lokassa ācārasikkhāpanena ācariyo , bhagavā , tassa vādo , catusaccadesanā .
Ācikkhissantīti ādito kathessanti , attanā uggahitaniyāmena pare uggaṇhāpessantīti attho .
Desessantīti vācessanti , pāḷiṃ sammā pabodhessantīti attho .
Paññapessantīti pajānāpessanti , saṅkāsessantīti attho .
Paṭṭhapessantīti pakārehi ṭhapessanti , pakāsessantīti attho .
Vivarissantīti vivaṭaṃ karissanti .
Vibhajissantīti vibhattaṃ karissanti .
Uttānīkarissantīti anuttānaṃ gambhīraṃ uttānaṃ pākaṭaṃ karissanti .
Sahadhammenāti ettha dhamma -saddo kāraṇapariyāyo ‘‘ hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā ’’ tiādīsu ( vibha .720) viyāti āha ‘‘ sahetukena sakāraṇena vacanenā ’’ ti .
Sappāṭihāriyan ti sanissaraṇaṃ .
Yathā paravādaṃ bhañjitvā sakavādo patiṭṭhahati , evaṃ hetudāharaṇehi yathādhigatamatthaṃ sampādetvā dhammaṃ kathessanti .
Tenāha ‘‘ niyyānikaṃ katvā dhammaṃ desessantī ’’ ti
V2.209 , navavidhaṃ lokuttaraṃ dhammaṃ pabodhessantīti attho .Ettha ca ‘‘ paññapessantī ’’ tiādīhi chahi padehi cha atthapadāni dassitāni , ādito pana dvīhi padehi cha byañjanapadāni .
Ettāvatā tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ saṃvaṇṇanānayena saṅgahetvā dassitaṃ hoti .
Vuttañhetaṃ nettiyaṃ ( netti . saṅgahavāra )‘‘ dvādasa padāni suttaṃ , taṃ sabbaṃ byañjanañca attho cā ’’ ti .
Sikkhattayasaṅgahitan ti adhisīlasikkhādisikkhattayasaṅgahaṃ .
Sakalaṃ sāsanabrahmacariyan ti anavasesaṃ satthusāsanabhūtaṃ seṭṭhacariyaṃ .
Samiddhan ti sammadeva vaḍḍhitaṃ .
Jhānassādavasenāti tehi tehi bhikkhūhi samadhigatajhānasukhavasena .
Vuḍḍhippattan ti uḷārapaṇītabhāvūpagamanena sabbaso parivuḍḍhimupagataṃ .
Sabbapāliphullaṃ viya abhiññāsampadāhi sāsanābhivuḍḍhiyā matthakappattito .
Patiṭṭhitavasenāti patiṭṭhānavasena , patiṭṭhappattiyāti attho .
Paṭivedhavasena bahuno janassa hitaṃ bāhujaññaṃ .
Tenāha ‘‘ mahājanābhisamayavasenā ’’ ti .
Puthu puthulaṃ bhūtaṃ jātaṃ , puthuttaṃ bhūtaṃ pattanti vā puthubhūtaṃ .
Tenāha ‘‘ sabbākārena puthulabhāvappattan ’’ ti .
Suṭṭhu pakāsitan ti sammadeva ādikalyāṇādibhāvena paveditaṃ .
Satiṃ
M2.508 sūpaṭṭhitaṃ katvāti ayaṃ kāyādivibhāgo attabhāvasaññito dukkhabhāro mayā ettakaṃ kālaṃ vahito , idāni pana na vahitabbo , etassa avahanatthaṃ cirataraṃ kālaṃ ariyamaggasambhāro sambhato , svāyaṃ ariyamaggo paṭividdho , yato ime kāyādayo asubhādito sabhāvādito sammadeva pariññātāti catubbidhampi satiṃ yathātathaṃ visaye suṭṭhu upaṭṭhitaṃ katvā .Ñāṇena paricchinditvāti yasmā imassa attabhāvasaññitassa dukkhabhārassa vahane payojanabhūtaṃ attahitaṃ bodhimūle eva parisamāpitaṃ , parahitaṃ pana buddhaveneyyavinayanaṃ parisamāpitaṃ matthakappattaṃ , taṃ dāni māsattayeneva parisamāpanaṃ pāpuṇissati , tasmā āha ‘‘ visākhapuṇṇamāyaṃ parinibbāyissāmī ’’ ti , evaṃ buddhañāṇena paricchinditvā saccabhāgena vinicchayaṃ katvā .
Āyusaṅkhāraṃ vissajīti āyuno jīvitassa abhisaṅkharaṇaṃ phalasamāpattidhammaṃ na samāpajjissāmīti vissaji , taṃ vissajjaneneva tena abhisaṅkharīyamānaṃ jīvitasaṅkhāraṃ na pavattayissāmīti vissaji .
Tenāha ‘‘ tatthā ’’ tiādi .
Ṭhānamahantatāyapi pavattiākāramahantatāyapi mahanto pathavīkampo .
Tattha ṭhānamahantatāya bhūmicālassa mahantataṃ dassetuṃ ‘‘ tadā … pe … akampitthā ’’ ti vuttaṃ , sā pana jātikhettabhūtā dasasahassī lokadhātu eva , na yā kāci .
Yā mahābhinīhāramahājātiādīsupi akampittha , tadāpi
V2.210 tattakāya eva kampane kiṃ kāraṇaṃ ?Jātikhettabhāvena tasseva ādito pariggahassa katattā , pariggahaṇañcassa dhammatāvasena veditabbaṃ .
Tathā hi purimabuddhānampi tattakameva jātikhettaṃ ahosi .
Tathā hi vuttaṃ ‘‘ dasasahassī lokadhātu nissaddā hoti nirākulā … pe … mahāsamuddo ābhujati , dasasahassī pakampatī ’’ ti ca ādi .
Udakapariyantaṃ katvā chappakārappavedhanena .
Avītarāge bhiṃsetīti bhiṃsano , so eva bhiṃsanakoti āha ‘‘ bhayajanako ’’ ti .
Devabheriyoti devadundubhisaddassa pariyāyavacanamattaṃ , na cettha kāci bherī devadundubhīti adhippetā , atha kho uppātabhāvena labbhamāno ākāsato nigghosasaddo .
Tenāha ‘‘ devo ’’ tiādi .
Devoti megho .
Tassa hi tadā acchabhāvena ākāsassa vassābhāvena sukkhagajjitasaññite
M2.509 sadde niccharante devadundubhisamaññā .Tenāha ‘‘ devo sukkhagajjitaṃ gajjī ’’ ti .
Pītivegavissaṭṭhan ti ‘‘ evaṃ ciratarakālaṃ vahito ayaṃ attabhāvasaññito dukkhabhāro , dāni na cirasseva nikkhipissāmī ’’ ti sañjātasomanasso bhagavā sabhāveneva pītivegavissaṭṭhaṃ udānaṃ udāneti , evaṃ udānentena ayampi attho sādhito hotīti dassanatthaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ kasmā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tulīyatīti tulan ti tula-saddo kammasādhanoti dassetuṃ ‘‘ tulitan ’’ ti vuttaṃ .
Appānubhāvatāya paricchinnaṃ .
Tathā hi taṃ paṭipakkhena parito khaṇḍitabhāvena parittanti vuccati .
Paṭipakkhavikkhambhanato dīghasantānatāya vipulaphalatāya ca na tulaṃ na paricchinnaṃ .
Yehi kāraṇehi pubbe avisesato ‘‘ mahaggataṃ atulan ’’ ti vuttaṃ , tāni kāraṇāni rūpāvacarato āruppassa sātisayaṃ vijjantīti arūpāvacaraṃ atulan ti vuttaṃ , itarañca tulanti .
Appavipākan ti tīsupi kammesu yaṃ appavipākaṃ hīnaṃ , taṃ tulaṃ .
Bahuvipākan ti yaṃ mahāvipākaṃ paṇītaṃ , taṃ atulaṃ .
Yaṃ panettha majjhimaṃ , taṃ hīnaṃ ukkaṭṭhanti dvidhā bhinditvā dvīsu bhāgesu pakkhipitabbaṃ .
Hīnattikavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva appabahuvipākataṃ niddhāretvā tassa vasena tulātulabhāvo veditabbo .
Sambhavati etasmāti sambhavoti āha ‘‘ sambhava^ hetubhūtan ’’ ti .
Niyakajjhattaratoti sasantānadhammesu vipassanāvasena gocarāsevanāya ca rato .
Savipākaṃ samānaṃ pavattivipākamattadāyikammaṃ savipākaṭṭhena sambhavaṃ , na ca taṃ kāmādi^ bhavābhisaṅkhārakanti tato visesanatthaṃ sambhavanti vatvā ‘‘ bhavasaṅkhāran ’’ ti vuttaṃ .
Ossajīti ariyamaggena avassaji .
Kavacaṃ viya attabhāvaṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ attani sambhūtattā attasambhavaṃ
V2.211 kilesañca abhindīti kilesabhedasahabhāvikammossajjanaṃ dassento tadubhayassa kāraṇamāha ‘‘ ajjhattarato samāhito ’’ ti .Paṭhamavikappe avasajjanameva vuttaṃ .
Ettha avasajjanākāroti taṃ dassento ‘‘ atha vā ’’ tiādimāha .
Tattha tīrentoti ‘‘ uppādo bhayaṃ , anuppādo kheman ’’ tiādinā vīmaṃsanto .
Tulento tīrentotiādinā saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘ pañcakkhandhā ’’ tiādiṃ vatvā bhavasaṅkhārassa avasajjanākāraṃ sarūpato dasseti .
Evan tiādinā
M2.510 pana udānagāthāvaṇṇanāyaṃ ādito vuttamatthaṃ nigamanavasena dasseti .Abhītabhāvañāpanatthañcāti ayampi attho saṅgahitoti daṭṭhabbaṃ .
Cāpālavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .