Issues
Chọn phiên bản
Mahāvaggaṭīkā
Mahāvaggaṭīkā

1. Ambapālisuttavaṇṇanā

Tác giả: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

1. Ambapālisuttavaṇṇanā

367. Ekāyanvāyan tiM2.450V2.156 sandhivasena vuttaṃ o-kārassa va-kāraṃ a-kārassa dīghaṃ katvā .
Ayaṃ kira saṃyuttābhilāpo , tattha ayana-saddo maggapariyāyo .
Na kevalaṃ ayameva , atha kho aññepi maggapariyāyāti paduddhāraṃ karonto ‘‘ maggassa hī ’’ tiādiṃ vatvā yadi maggapariyāyo āyana-saddo , kasmā puna maggoti vuttanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ tasmā ’’ tiādi .
Tattha ekamaggoti ekova maggo .
Na hi nibbānagāmimaggo añño atthīti .
Nanu satipaṭṭhānaṃ idha maggoti adhippetaṃ , tadaññepi bahū maggadhammā atthīti ?
Saccaṃ atthi , te pana satipaṭṭhānaggahaṇeneva gahitā tadavinābhāvato .
Tathā hi ñāṇavīriyādayo niddese gahitā , uddese satiyā eva gahaṇaṃ veneyyajjhāsayavasenāti daṭṭhabbaṃ , satiyā maggabhāvadassanatthañca .
Na dvedhāpathabhūtoti iminā imassa dvayabhāvābhāvaṃ viya anibbānagāmibhāvābhāvañca dasseti .
Nibbānagamanaṭṭhenāti nibbānaṃ gacchati etenāti nibbānagamanaṃ , so eva aviparītabhāvanāya attho , tena nibbānagamanaṭṭhena , nibbānādhigamūpāyatāyāti attho .
Magganīyaṭṭhenāti gavesitabbatāya .
Rāgādīhīti ‘‘ rāgo malaṃ , doso malaṃ , moho malan ’’ ti ( vibha .924) evaṃ vuttehi rāgādīhi malehi .
Sā panāyaṃ saṃkiliṭṭhacittānaṃ visuddhi sijjhamānā yasmā sokādīnaṃ anuppādāya saṃvattati , tasmā vuttaṃ ‘‘ sokaparidevānaṃ samatikkamāyā ’’ tiādi .
Tattha socanaṃ ñātibyasanādinimittaṃ cetaso santāpo antonijjhānaṃ soko .
Ñātibyasanādinimittameva sokādhikatājanito ‘‘ kahaṃ ekaputtakā ’’ tiādinā paridevanavasena vācāvippalāpo paridevanaṃ paridevo .
Tassa āyatiṃ anuppajjanaṃ idha samatikkamoti āha ‘‘ pahānāyā ’’ ti .
Dukkhadomanassānan ti ettha cetasikadukkhatāya domanassassapi dukkhasaddeneva gahaṇeM2.451 siddhe saddena anivattanatoV2.157 sāmaññajotanāya visesavacanaṃ seṭṭhanti ‘‘ domanassānan ’’ teva vuttaṃ .
Cetasikadomanassassāti bhūtakathanaṃ daṭṭhabbaṃ .
Ñāyati etena yāthāvato paṭivijjhīyati catusaccanti ñāyo vuccati ariyamaggo .
Nanu ayampi maggo , kiṃ maggo eva maggassa adhigamāya hotīti codanaṃ sandhāyāha –
‘‘ ayaṃ hī ’’ tiādi .
Taṇhāva kammakilesavipākānaṃ vinanaṭṭhena saṃsibbanaṭṭhena vānaṃ .
Tena taṇhāvānena virahitattā tassa abhāvāti attho .
Attapaccakkhāyāti attapaccakkhatthāya .
Vaṇṇabhāsanan ti pasaṃsāvacanaṃ .
Visuddhin ti visujjhanaṃ kilesappahānaṃ .
Uggahetabban ti ettha vācuggatakaraṇaṃ uggaho .
Paricayakaraṇaṃ paripucchāmūlakattā taggahaṇeneva gahitanti daṭṭhabbaṃ .
Na tato heṭṭhāti idha adhippetakāyādīnaṃ vedanādisabhāvattābhāvā kāyavedanācittavimuttassa tebhūmakadhammassa visuṃ vipallāsavatthantarabhāvena gahitattā ca heṭṭhā gahaṇesu vipallāsavatthūnaṃ aniṭṭhānaṃ sandhāya vuttaṃ .
Pañcamassa pana vipallāsavatthuno abhāvena ‘‘ na uddhan ’’ ti āha .
Ārammaṇavibhāgena hettha satipaṭṭhānavibhāgoti .
Tayo satipaṭṭhānāti satipaṭṭhānasaddassa atthuddhāradassanaṃ , na idha pāḷiyaṃ vuttassa satipaṭṭhānasaddassa atthadassanaṃ .
Ādīsu hīti ettha ādi -saddena ‘‘ phassasamudayā vedanānaṃ samudayo , nāmarūpasamudayā cittassa samudayo , manasikārasamudayā dhammānaṃ samudayo ’’ ti ( saṃ . ni .5.408) satipaṭṭhānāti vuttānaṃ satigocarānaṃ pakāsake suttapadese saṅgaṇhāti .
Evaṃ paṭisambhidāmaggapāḷiyampi avasesapāḷipadesadassanattho ādi -saddo daṭṭhabbo .
Satiyā paṭṭhānan ti satiyā patiṭṭhātabbaṭṭhānaṃ .
Ariyoti ārakattādinā ariyaṃ sammāsambuddhamāha .
Etthāti etasmiṃ saḷāyatanavibhaṅgasutte ( ma . ni .3.311).
Tattha hi –
‘‘ Tayo satipaṭṭhānā yadariyo … pe … marahatīti iti kho panetaṃ vuttaṃ , kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ .
Idha , bhikkhave , satthā sāvakānaṃ dhammaṃ deseti anukampako hitesī anukampaṃ upādāya –
‘ idaṃ voM2.452 hitāya idaṃ vo sukhāyā ’ ti .
Tassa sāvakā na sussūsanti , na sotaṃ odahanti , na aññā cittaṃ upaṭṭhapenti , vokkamma ca satthusāsanā vattanti .
Tatra , bhikkhave , tathāgato na ceva anattamano hoti , na ca anattamanataṃ paṭisaṃvedeti , anavassuto ca viharati sato sampajāno .
Idaṃ , bhikkhave , paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ .
Yadariyo sevati … pe .
.
.
marahati .
Puna caparaṃ , bhikkhave , satthāV2.158 … pe … idaṃ vo sukhāyāti .
Tassa ekacce sāvakā na sussūsanti … pe … ekacce sāvakā sussūsanti … pe … na ca vokkamma satthusāsanā vattanti .
Tatra , bhikkhave , tathāgato na ceva anattamano hoti , na ca anattamanataṃ paṭisaṃvedeti , na ceva attamano hoti , na ca attamanataṃ paṭisaṃvedeti .
Anattamanatañca attamanatañca tadubhayaṃ abhinivajjetvā upekkhako viharati sato sampajāno .
Idaṃ , bhikkhave , dutiyaṃ satipaṭṭhānaṃ … pe … marahati .
Puna caparaṃ , bhikkhave ,… pe … sukhāyāti , tassa sāvakā sussūsanti … pe … vattanti .
Tatra , bhikkhave , tathāgato attamano ceva hoti , attamanatañca paṭisaṃvedeti , anavassuto ca viharati sato sampajāno .
Idaṃ , bhikkhave , tatiyaṃ satipaṭṭhānan ’’ ti –
Evaṃ paṭighānunayehi anavassutatā niccaṃ upaṭṭhitassatitāya tadubhayavītivattatā ‘‘ satipaṭṭhānan ’’ ti vuttā .
Buddhānaṃyeva hi niccaṃ upaṭṭhitassatitā hoti āveṇikadhammabhāvato , na paccekabuddhādīnaṃ .
Pa-saddo ārambhaṃ joteti , ārambho ca pavattīti katvā āha ‘‘ pavattayitabbatoti attho ’’ ti .
Satiyā karaṇabhūtāya paṭṭhānaṃ paṭṭhapetabbaṃ satipaṭṭhānaṃ .
Ana-saddo hi bahulavacanena kammatthopi hotīti .
Tathāssa kattuatthopi labbhatīti ‘‘ patiṭṭhātīti paṭṭhānan ’’ ti vuttaṃ .
Upaṭṭhātīti ettha upa -saddo bhusatthavisiṭṭhaṃ pakkhandanaṃ dīpetīti ‘‘ okkanditvā pakkhanditvā pavattatīti attho ’’ ti vuttaṃ .
Puna bhāvatthaṃ satisaddaṃ paṭṭhānasaddañca vaṇṇento ‘‘ atha vā ’’ tiādimāha .
Tena purimavikappe sati-saddo paṭṭhāna-saddo ca kattuatthoti viññāyati .
Saraṇaṭṭhenāti cirakatassa cirabhāsitassa ca anussaraṇaṭṭhena .
Idan ti yaṃ ‘‘ satiyeva satipaṭṭhānan ’’ ti vuttaṃ , idaṃ idha imasmiṃ suttapadese adhippetaṃ .
YadiM2.453 evan ti yadi sati eva satipaṭṭhānaṃ , sati nāma eko dhammo , evaṃ sante kasmā satipaṭṭhānāti bahuvacananti āha ‘‘ satīnaṃ bahuttā ’’ tiādi .
Yadi bahukā tā satiyo , atha kasmā maggoti ekavacananti yojanā .
Magganaṭṭhenāti niyyānaṭṭhena .
Niyyāniko hi maggadhammo , teneva niyyānikabhāvena ekattupagato ekantato nibbānaṃ gacchati , atthikehi ca tadatthaṃ maggīyatīti āha ‘‘ vuttañhetan ’’ tiādi .
Tattha catassopi cetāti kāyānupassanādivasena catubbidhāpi ca etā satiyo .
Aparabhāgeti ariyamaggakkhaṇe .
Kiccaṃ sādhayamānāti pubbabhāge kāyādīsu ārammaṇesu subhasaññādividhamanavasena visuṃ visuṃ pavattitvā maggakkhaṇe sakiṃyevaV2.159 tattha catubbidhassapi vipallāsassa samucchedavasena pahānakiccaṃ sādhayamānā ārammaṇakaraṇavasena nibbānaṃ gacchanti , tamevassa catukiccasādhanataṃ upādāya bahuvacananiddeso , tathāpi atthato bhedābhāvato maggoti ekavacanena vuccati .
Tenāha –
‘‘ tasmā catassopi eko maggoti vuttā ’’ ti .
Kathetukamyatāpucchā itarāsaṃ pucchānaṃ idha asambhavato niddesādivasena desetukāmatāya ca tathā vuttattā .
‘‘ Ayañceva kāyo bahiddhā ca nāmarūpan ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.271,287,297; pārā .11) khandhapañcakaṃ ,‘‘ sukhañca kāyena paṭisaṃvedetī ’’ tiādīsu vedanādayo tayo arūpakkhandhā ,‘‘ yā tasmiṃ samaye kāyassa passaddhi paṭippassaddhī ’’ tiādīsu ( dha . sa .40) vedanādayo tayo cetasikā khandhā ‘‘ kāyo ’’ ti vuccanti , tato visesanatthaṃ ‘‘ kāyeti rūpakāye ’’ ti āha .
Kāyānupassīti ettha tassīlatthaṃ dassento ‘‘ kāyaṃ anupassanasīlo ’’ ti āha .
Aniccato anupassatīti catusamuṭṭhānikakāyaṃ ‘‘ aniccan ’’ ti anupassati , evaṃ passanto eva cassa aniccākārampi anupassatīti vuccati , tathābhūtassa cassa niccagāhassa visesopi na hotīti vuttaṃ ‘‘ no niccato ’’ ti .
Tathā hesa ‘‘ niccasaññaṃ pajahatī ’’ ti ( paṭi . ma .1.28) vutto .
Ettha ca aniccato eva anupassatīti evakāro luttaniddiṭṭhoti tena nivattitamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ no niccato ’’ ti vuttaṃ .
Na cettha dukkhānupassanādinivattanamāsaṅkitabbaṃ paṭiyoginivattanaparattā eva-kārassa , upari desanāāruḷhattā ca tāsaṃ .
Dukkhato anupassatītiādīsupi eseva nayo .
Ayaṃ pana viseso – aniccassa dukkhattāM2.454 tameva kāyaṃ dukkhato anupassati , dukkhassa anattattā anattato anupassatīti .
Yasmā pana yaṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattā , na taṃ abhinanditabbaṃ , yañca na abhinanditabbaṃ , na tattha rajjitabbaṃ , tasmā vuttaṃ ‘‘ aniccato anupassati , no niccato , dukkhato anupassati , no sukhato , anattato anupassati , no attato , nibbindati , no nandati , virajjati , no rajjatī ’’ ti .
So evaṃ arajjanto rāgaṃ nirodheti , no samudeti , samudayaṃ na karotīti attho .
Evaṃ paṭipanno ca paṭinissajjati , no ādiyati .
Ayañhi aniccādianupassanā tadaṅgavasena saddhiṃ kāyatannissayakhandhābhisaṅkhārehi kilesānaṃ pariccajanato saṅkhatadosadassanena tabbiparīte nibbāne tanninnatāya pakkhandanato ‘‘ pariccāgapaṭinissaggo ceva pakkhandanapaṭinissaggo cā ’’ ti vuccati .
Tasmā tāya samannāgato bhikkhu vuttanayena kilese ca pariccajati , nibbāne ca pakkhandati , tathābhūto ca pariccajanavasena kileseV2.160 na ādiyati , nāpi adosadassitāvasena saṅkhatārammaṇaṃ .
Tena vuttaṃ ‘‘ paṭinissajjati , no ādiyatī ’’ ti .
Idāni nissitāhi anupassanāhi yesaṃ dhammānaṃ pahānaṃ hoti , taṃ dassetuṃ ‘‘ aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahatī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha niccasaññan ti saṅkhārā niccāti evaṃ pavattaṃ viparītasaññaṃ .
Diṭṭhicittavipallāsapahānamukheneva saññāvipallāsappahānanti saññāgahaṇaṃ , saññāsīsena vā tesampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .
Nandin ti sappītikataṇhaṃ .
Sesaṃ vuttanayameva .
Viharatīti iminā kāyānupassanāsamaṅgino iriyāpathavihāro vuttoti āha –
‘‘ iriyatī ’’ ti , iriyāpathaṃ pavattetīti attho .
Ārammaṇakaraṇavasena abhibyāpanato ‘‘ tīsu bhavesū ’’ ti vuttaṃ , uppajjanavasena pana kilesā parittabhūmakā evāti .
Yadipi kilesānaṃ pahānaṃ ātāpananti taṃ sammādiṭṭhiādīnampi attheva , ātappa-saddoviya pana ātāpa-saddopi vīriye eva niruḷhoti vuttaṃ ‘‘ vīriyassetaṃ nāman ’’ ti .
Atha vā paṭipakkhappahāne sampayuttadhammānaṃ abbhussahanavasena pavattamānassa vīriyassa sātisayaṃ tadātāpananti vīriyameva tathā vuccati , na aññe dhammā .
Ātāpīti cāyamīkāro pasaṃsāya , atisayassa vā dīpakoti ātāpīgahaṇena sammappadhānasamaṅgitaṃ dasseti .
Sammā samantato sāmañca pajānanto sampajāno , asammissato vavatthāne aññadhammānupassitābhāvenaM2.455 sammā aviparītaṃ , sabbākārapajānanena samantato , uparūpari visesāvahabhāvena pavattiyā sāmaṃ pajānantoti attho .
Yadi paññāya anupassati , kathaṃ satipaṭṭhānatāti āha ‘‘ na hī ’’ tiādi .
Tasmā satiyā laddhupakārāya eva paññāya ettha yathāvutte kāye kammaṭṭhāniko bhikkhu anupassako , tasmā ‘‘ kāyānupassī ’’ ti vuccati .
Antosaṅkhepo antolīnatā , kosajjanti attho .
Upāyapariggahoti ettha sīlavisodhanādi gaṇanādi uggahakosallādi ca upāyo , tabbipariyāyato anupāyo veditabbo .
Yasmā ca upaṭṭhitassatī yathāvuttaṃ upāyaṃ na pariccajati , anupāyañca na upādiyati , tasmā vuttaṃ ‘‘ muṭṭhassati … pe … asamattho hotī ’’ ti .
Tenāti upāyānupāyānaṃ pariggahaparivajjanesu apariccāgāpariggahesu ca asamatthabhāvena .
Assa yogino .
Yasmā satiyevettha satipaṭṭhānaṃ vuttā , tasmāssa sampayuttadhammā vīriyādayo aṅganti āha –
‘‘ sampayogaṅgañcassa dassetvā ’’ ti .
Aṅga -saddo cettha kāraṇapariyāyo daṭṭhabbo .
Sati ggahaṇenevettha sammāsamādhissapi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ tassā samādhikkhandhe saṅgahitattā .
Yasmā vā satisīsenāyaṃV2.161 desanā .
Na hi kevalāya satiyā kilesappahānaṃ sambhavati , nibbānādhigamo vā , nāpi kevalā sati pavattati , tasmāssa jhānadesanāyaṃ savitakkādivacanassa viya sampayogaṅgadassanatāti aṅga-saddassa avayavapariyāyatā daṭṭhabbā .
Pahānaṅgan ti ‘‘ vivicceva kāmehī ’’ tiādīsu viya pahātabbaṅgaṃ dassetuṃ .
Yasmā ettha pubbabhāgamaggo adhippeto , na lokuttaramaggo , tasmā pubbabhāgiyameva vinayaṃ dassento ‘‘ tadaṅgavinayena vā vikkhambhanavinayena vā ’’ ti āha .
Assāti yogino .
Tesaṃ dhammānan ti vedanādidhammānaṃ .
Tesañhi tattha anadhippetattā ‘‘ atthuddhāranayenetaṃ vuttan ’’ ti āha .
Yaṃ panāti vibhaṅge , vibhaṅgapakaraṇeti adhippāyo .
Etthāti ‘‘ loke ’’ ti etasmiṃ pade , tā ca lokiyā eva anupassanā nāma sammasananti katvā .
Dukkhatoti vipariṇāmasaṅkhāradukkhatāhi dukkhasabhāvato , dukkhāti anupassitabbāti attho .
Sesapadadvayepi eseva nayo .
Yo sukhaṃM2.456 dukkhato addāti yo bhikkhu sukhaṃ vedanaṃ vipariṇāmadukkhatāya dukkhanti paññācakkhunā addakkhi .
Dukkhamaddakkhi sallatoti dukkhavedanaṃ pīḷājananato antotudanato dunnīharaṇato ca sallanti addakkhi passi .
Adukkhamasukhan ti upekkhāvedanaṃ .
Santan ti sukhadukkhānaṃ viya anoḷārikatāya paccayavasena vūpasantasabhāvattā ca santaṃ .
Aniccatoti hutvā abhāvato udayabbayavantato tāvakālikato niccapaṭikkhepato ca aniccanti yo addakkhi .
Sa ve sammaddaso bhikkhūti so bhikkhu ekaṃsena , paribyattaṃ vā vedanāya sammā passanakoti attho .
Dukkhātipīti saṅkhāradukkhatāya dukkhā itipi .
Sabbaṃ taṃ vedayitaṃ dukkhasmiṃ antogadhaṃ pariyāpannanti vadāmi saṅkhāradukkhanti vattabbato .
Sukhadukkhatopi cāti sukhādīnaṃ ṭhitivipariṇāmañāṇasukhatāya ca vipariṇāmaṭṭhitiaññāṇadukkhatāya ca vuttattā tissopi sukhato tissopi ca dukkhato anupassitabbāti attho .
Satta anupassanā heṭṭhā pakāsitā eva .
Ārammaṇā … pe … bhedānan ti rūpādiārammaṇanānattassa nīlāditabbhedassa , chandādiadhipatinānattassa hīnāditabbhedassa , ñāṇajhānādisahajātanānattassa sasaṅkhārikāsaṅkhārika-savitakka-savicārāditabbhedassa , kāmāvacarādibhūminānattassa , ukkaṭṭhamajjhimāditabbhedassa , kusalādikammanānattassa , devagatisaṃvattaniyatāditabbhedassa , kaṇhasukkavipākanānattassa , diṭṭhadhammavedanīyatāditabbhedassa , parittabhūmakādikiriyānānattassa , tihetukāditabbhedassa vasena anupassitabbanti yojanā .
Ādi -saddena savatthukāvatthukādinānattassa puggalattayasādhāraṇāditabbhedassaV2.162 ca saṅgaho daṭṭhabbo .
Sarāgādīnan ti mahāsatipaṭṭhānasutte ( dī . ni .2.381; ma . ni .1.114) āgatānaṃ sarāgavītarāgādibhedānaṃ .
Salakkhaṇa-sāmaññalakkhaṇānan ti phusanāditaṃtaṃsalakkhaṇānañceva aniccatādisāmaññalakkhaṇānañca vasenāti yojanā .
Suññatadhammassāti anattatāsaṅkhātasuññatasabhāvassa .
‘‘ Salakkhaṇa-sāmaññalakkhaṇānan ’’ ti hi iminā yo ito bāhirakehi sāminivāsīkārakavedakaadhiṭṭhāyakabhāvena parikappito attā , tassa saṅkhāresu niccatā sukhatā viya katthacipi abhāvo vibhāvito .
Natthi etesaṃ attāti anattā , yasmā pana saṅkhāresu ekadhammopi attāM2.457 na hoti , tasmā te na attātipi anattāti ayaṃ tesaṃ suññatadhammo .
Tassa suññatadhammassa , yaṃ vibhāvetuṃ abhidhamme ( dha . sa .121)‘‘ tasmiṃ kho pana samaye dhammā hontī ’’ tiādinā suññatavāradesanā vuttā .
Sesaṃ suviññeyyameva .
Ambapālisuttavaṇṇanā niṭṭhitā .