10. Ānāpānasaṃyuttaṃ
1. Ekadhammavaggo
1. Ekadhammasuttavaṇṇanā
977. Etthāti
M2.518V2.220 etasmiṃ paṭhamasutte .Vuttameva , tasmā tattha vuttanayeneva veditabbanti adhippāyo .
6. Ariṭṭhasuttavaṇṇanā
982. No -saddo pucchāyaṃ , tasmā nūti iminā samānatthoti āha ‘‘ bhāvetha nū ’’ ti .
Kāmacchandoti vatthukāmesu icchāti āha ‘‘ pañcakāmaguṇikarāgo ’’ ti .
Dvādasasu āyatanadhammesu saparasantatipariyāpannesu .
Iminā kāmacchandappahānakittanena paṭighasaññāpaṭivinayakittanena ca anāgāmimaggaṃ katheti pañcorambhāgiyasaññojanasamucchedassa byākatattā .
Vipassanaṃ dassentoti ‘‘ vipassanaṃ anuyuñjathā ’’ ti dassento .
8. Padīpopamasuttavaṇṇanā
984.‘‘ Neva kāyopi kilamati na cakkhūnī ’’ ti aṭṭhakathāyaṃ paduddhāro kato .
‘‘ Kāyopi kilamati , cakkhūnipi vihaññantī ’’ ti vatvā yattha yathā hoti , tāni dassetuṃ ‘‘ dhātukammaṭṭhānasmiṃ hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Cakkhūni phandanti kilamantītiādi ativelaṃ upanijjhāyane hotīti katvā vuttaṃ .
Imasmiṃ pana kammaṭṭhāneti ānāpānakammaṭṭhāne .
Evamāhāti ‘‘ bhikkhu cepi ākaṅkheyya , neva kāyo kilameyyā ’’ ti evamāha .
Labbhatīti aṭṭhakathādhippāye ṭhatvā vuttaṃ , parato āgatena theravādena so anicchito .
Na
V2.221 hi tārakarūpamuttāvaḷikādisadisaṃ nimittūpaṭṭhānākāramattaṃ khaṇamattaṭṭhāyinaṃ kasiṇanimittesu viya ugghāṭanaṃ kātuṃ sakkoti .Tenāha ‘‘ na labbhatevā ’’ ti .
Ānisaṃsadassanatthaṃ gahito , ānāpānassatisamādhismiṃ siddhe ayaṃ guṇo sukheneva ijjhatīti .
Yasmā bhikkhūti imasmiṃ vāre nāgatan ti yathā purimavāre ‘‘ bhikkhu cepi ākaṅkheyyā ’’ ti
M2.519 āgataṃ , evaṃ idha ‘‘ bhāvite kho , bhikkhave , ānāpānassatisamādhimhī ’’ ti āgatavāre bhikkhuggahaṇamakataṃ , tasmā ‘‘ so ’’ ti na vuttaṃ .9. Vesālīsuttavaṇṇanā
985. Pākāraparikkhepavaḍḍhanenāti pākāraparikkhepena bhūmiyā vaḍḍhanena .
Rājagahasāvatthiyo viya idampi ca nagaraṃ … pe … sabbākāravepullataṃ pattaṃ .
Anekapariyāyenāti ettha pariyāya saddo kāraṇavacanoti āha ‘‘ anekehi kāraṇehī ’’ ti , ayaṃ kāyo aviññāṇakopi saviññāṇakopi evampi asubho evampi asubhoti nānāvidhehi kāraṇehīti attho .
Asubhākārasandassanappavattan ti kesādivasena tatthāpi vaṇṇādito asubhākārassa sabbaso dassanavasena pavattaṃ .
Kāyavicchandanīyakathan ti attano parassa ca karajakāye vicchandanuppādanakathaṃ .
Muttaṃ vātiādinā byatirekamukhena kāyassa amanuññataṃ dasseti .
Tattha ādito tīhi padehi adassanīyatāya asārakatāya ca , majjhe catūhi duggandhatāya , ante ekena lesamattenapi manuññatābhāvamassa dasseti .
Atha khotiādinā anvayato sarūpeneva amanuññatāya dassanaṃ .
‘‘ Kesalomādī ’’ ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vibhāgena dassetuṃ ‘‘ yepī ’’ tiādi vuttaṃ .
Vaṇṇentoti vitthārento .
Asubhāyāti asubhamātikāya .
Phātikamman ti bahulīkāro .
Kilesacorehi anabhibhavanīyattā jhānaṃ ‘‘ cittamañjūsan ’’ ti vuttaṃ .
Nissāyāti pādakaṃ katvā .
Apare pana ‘‘ tasmiṃ kira addhamāse na koci buddhaveneyyo ahosi , tasmā bhagavā evamāha –
‘ icchāmahaṃ , bhikkhave ’ tiādī ’’ ti vadanti .
Pare kirāti kira -saddo arucisaṃsūcanattho .
Tenāha ‘‘ idaṃ pana icchāmattan ’’ ti .
Anekakāraṇasammissoti ettha kāraṇaṃ nāma kāyassa asuciduggandhajegucchapaṭikūlatāva .
Sabbamakaṃsūti puthujjanā nāma sāvajjepi tattha anavajjasaññino hutvā karaṇakārāpanasamanuññatābhedaṃ
V2.222 sabbaṃ pāpaṃ akaṃsuM2.520 .Kāmaṃ dasānussatiggahaṇeneva ānāpānassati gahitā , sā pana tattha sannipatitabhikkhūsu bahūnaṃ sappāyā sātthikā ca , tasmā puna gahitā .
Tathā hi bhagavā tameva kammaṭṭhānaṃ imasmiṃ sutte kathesi .
Āhāre paṭikūlasaññā asubhakammaṭṭhānasadisā , cattāro pana āruppā ādikammikānaṃ ayogyāti tesaṃ idha aggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .
Vesāliṃ upanissāyāti vesālīnagaraṃ gocaragāmaṃ katvā .
Muhuttenevāti satthari saddhamme ca gāravena upagatabhikkhūnaṃ vacanasamanantarameva uṭṭhahiṃsūti katvā vuttaṃ .
Buddhakāle kira bhikkhū bhagavato sandesaṃ sirasā sampaṭicchituṃ ohitasotā viharanti .
Ānāpānapariggāhikāyāti assāsapassāse pariggaṇhanavasena pavattāya satiyā .
Sampayutto samādhīti tāya sampayuttaaññamaññapaccayabhūtāya uppanno samādhi .
Ānāpānassatiyaṃ vā samādhīti iminā upanissayapaccayasabhāvampi dasseti , ubhayatthāpi sahajātādīnaṃ sattannampi paccayānaṃ vasena paccayabhāvaṃ dasseti .
‘‘ Yathāpaṭipannā me sāvakā cattāro satipaṭṭhāne bhāventī ’’ tiādīsu uppādanavaḍḍhanaṭṭhena bhāvanāti vuccatīti tadubhayavasena atthaṃ dassento ‘‘ bhāvitoti uppādito vaḍḍhito vā ’’ ti āha .
Tattha bhāvaṃ vijjamānataṃ ito gatoti bhāvito , uppādito paṭiladdhamattoti attho .
Uppanno pana laddhāsevano bhāvito , paguṇabhāvaṃ āpādito vaḍḍhitoti attho .
Bahulīkatoti bahulaṃ pavattito .
Tena āvajjanādivasībhāvappattimāha .
Yo hi vasībhāvamāpādito , so icchiticchitakkhaṇe samāpajjitabbato punappunaṃ pavattissati .
Tena vuttaṃ ‘‘ punappunaṃ kato ’’ ti .
Yathā ‘‘ idheva , bhikkhave , samaṇo ( ma . ni .1.139; a . ni .4.241), vivicceva kāmehī ’’ ti ( dī . ni .1.226; ma . ni .1.271; saṃ . ni .2.152; a . ni .4.123) ca evamādīsu paṭhamapade vutto eva-saddo dutiyādīsupi vuttoyeva hoti , evamidhāpīti āha ‘‘ ubhayattha evasaddena niyamo veditabbo ’’ ti .
Ubhayattha niyamena laddhaguṇaṃ dassetuṃ ‘‘ ayaṃ hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Asubhakammaṭṭhānan ti asubhārammaṇaṃ jhānamāha .
Tañhi asubhesu yogakammabhāvato yogino sukhavisesānaṃ kāraṇabhāvato ca ‘‘ asubhakammaṭṭhānan ’’ ti vuccati .
Kevalan ti iminā ārammaṇaṃ nivatteti .
Paṭivedhavasenāti
M2.521 jhānapaṭivedhavasena .Jhānañhi bhāvanāvisesena ijjhantaṃ attano visayaṃ paṭivijjhantameva pavattati yathāsabhāvato paṭivijjhiyati cāti paṭivedhoti vuccati .
Oḷārikārammaṇattāti
V2.223 bībhacchārammaṇattā .Paṭikūlārammaṇattāti jigucchitabbārammaṇattā .
Pariyāyenāti kāraṇena , lesantarena vā .
Ārammaṇasantatāyāti anukkamena vicitabbataṃ pattārammaṇassa paramasukhumataṃ sandhāyāha .
Santehi sannisinne ārammaṇe pavattamāno dhammo sayampi sannisinnova hoti .
Tenāha ‘‘ santo vūpasanto nibbuto ’’ ti , nibbutasabbapariḷāhoti attho .
Ārammaṇasantatāya tadārammaṇānaṃ dhammānaṃ santatā lokuttaradhammārammaṇāhi paccavekkhaṇāhi veditabbā .
Nāssa santapaṇītabhāvāvahaṃ kiñci secananti asecanako .
Asecanakattā anāsittako , anāsittakattā eva abbokiṇṇo , asammisso parikammādinā .
Tato eva pāṭiyekko visuṃyeveko .
Āveṇiko asādhāraṇo .
Sabbametaṃ sarasato eva santabhāvaṃ dassetuṃ vuttaṃ , parikammaṃ vā santabhāvanimittaṃ .
Parikamman ti ca kasiṇakaraṇādinimittuppādapariyosānaṃ , tādisaṃ ettha natthīti adhippāyo .
Tadā hi kammaṭṭhānaṃ nirassādattā asantaṃ appaṇītaṃ siyā .
Upacāre vā natthi ettha santatāti yojanā .
Yathā upacārakkhaṇe nīvaraṇādivigamena aṅgapātubhāvena ca paresaṃ santatā hoti , na evamimassa .
Ayaṃ pana ādisamannā … pe … paṇīto cāti yojanā .
Kecīti uttaravihāravāsino .
Anāsittakoti upasecanena anāsittako .
Tenāha –
‘‘ ojavanto ’’ ti ojavantasadisoti attho .
Madhuroti iṭṭho .
Cetasikasukhapaṭilābhasaṃvattanaṃ tikacatukkajjhānavasena , upekkhāya vā santabhāvena sukhagatikattā sabbesampi jhānānaṃ vasena veditabbaṃ .
Jhānasamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭṭhasarīratāvasena pana kāyikasukhapaṭilābhasaṃvattanaṃ daṭṭhabbaṃ , tañca kho jhānato vuṭṭhitakāle .
Imasmiṃ pakkhe ‘‘ appitappitakkhaṇe ’’ ti idaṃ hetumhi bhummavacanaṃ daṭṭhabbaṃ .
Avikkhambhiteti jhānena sakasantānato anīhate appahīne .
Akosallasambhūteti akosallaṃ vuccati avijjā , tato sambhūte .
Avijjāpubbaṅgamā hi sabbe pāpadhammā .
Khaṇenevāti attano pavattikkhaṇeneva .
Antaradhāpetīti ettha antaradhāpanaṃ vināsanaṃ , taṃ pana jhānakattukaṃ
M2.522 idhādhippetanti pariyuṭṭhānappahānaṃ hotīti āha –‘‘ vikkhambhetī ’’ ti .
Vūpasametīti visesena upasameti .
Visesena upasamanaṃ pana sammadeva upasamanaṃ hotīti āha ‘‘ suṭṭhu upasametī ’’ ti .
Sāsanikassa jhānabhāvanā yebhuyyena nibbedhabhāgiyā hotīti āha ‘‘ nibbedhabhāgiyattā ’’ ti .
Ariyamaggassa pādakabhūto ayaṃ samādhi anukkamena vaḍḍhitvā ariyamaggabhāvaṃ upagato viya hotīti āha ‘‘ anupubbena ariyamaggavuḍḍhippatto ’’ ti .
Ayaṃ panattho virāganirodhapaṭinissaggānupassanānaṃ vasena sammadeva yujjati .
Sesaṃ suviññeyyameva .
10. Kimilasuttavaṇṇanā
986. Theroti
V2.224 ānandatthero .Ayaṃ desanāti ‘‘ kathaṃ vibhāvito nu kho kimilā ’’ tiādinā pavattā desanā .
Kāyaññataran ti rūpakāye aññatarakoṭṭhāse .
Evan ti yathā ānāpānaṃ anussaranto bhikkhu kāye kāyānupassī jāto , evaṃ sabbattha vāresu vedanānupassītiādi attho veditabbo .
Desanāsīsan ti desanāpadesaṃ .
Manasikārapadesena vedanā vuttāti taṃ sabbaṃ sarūpato aññāpadesato apadisati .
Yatheva hītiādinā tattha nidassanaṃ dasseti .
Cittasaṅkhārapadadvayeti ‘‘ cittasaṅkhārapaṭisaṃvedī passambhayaṃ cittasaṅkhāran ’’ ti etasmiṃ padadvaye .
Evaṃ santepīti pītimanasikāracittasaṅkhārapadesena yadi vedanā vuttā , evaṃ santepi .
Esā yathāvuttā vedanā ārammaṇaṃ na hoti .
Vedanārammaṇā ca anupassanā , tasmā vedanānupassanā na yujjati .
Yadi evaṃ mahāsatipaṭṭhānādīsu ‘‘ vedanā vediyatī ’’ ti vuttaṃ , taṃ kathanti āha –
‘‘ mahāsatipaṭṭhānādīsupī ’’ tiādi .
Tattha sukhādīnaṃ vatthun ti sukhādīnaṃ uppattiyā vatthubhūtaṃ rūpasaddādiṃ ārammaṇaṃ katvā vedanā vediyati , na puggalo puggalasseva abhāvato .
Vedanāppavattiṃ upādāya nissāya yathā ‘‘ puggalo vedanaṃ vediyatī ’’ ti vohāramattaṃ hoti .
Evaṃ idhāpi vedanāya assāsapassāse ārabbha pavatti , tathā pavattamanasikārasīsena ‘‘ vedanāsu vedanānupassī bhikkhu tasmiṃ samaye viharatī ’’ ti vutto .
Taṃ sandhāyāti taṃ vedanāya ārammaṇabhāvaṃ sandhāya
M2.523 .Ādīnaṃ padānaṃ .
Etassa ‘‘ vedanānupassanā na yujjatī ’’ ti vuttaanuyogassa .
Sappītike dve jhāne samāpajjatīti pītisahagatāni paṭhamadutiyajjhānāni paṭipāṭiyā samāpajjati .
Tassāti tena .
Paṭisaṃviditasaddāpekkhāya hi kattuatthe etaṃ sāmivacanaṃ .
Samāpattikkhaṇeti samāpajjanakkhaṇe .
Jhānapaṭilābhenāti jhānena samaṅgībhāvena .
Ārammaṇatoti ārammaṇamukhena tadārammaṇajhānapariyāpannā pīti paṭisaṃviditā hoti , ārammaṇassa paṭisaṃviditattāti vuttaṃ hoti .
Yathā nāma sappapariyesanaṃ carantena tassa āsaye paṭisaṃvidite sopi paṭisaṃvidito hoti mantāgadabalena tassa gahaṇassa sukarattā , evaṃ pītiyā āsayabhūte ārammaṇe paṭisaṃvidite sā pīti paṭisaṃviditāva hoti salakkhaṇato sāmaññalakkhaṇato ca tassā gahaṇassa sukarattā .
Vipassanakkhaṇeti vipassanāpaññāya tikkhavisadabhāvappattāya
V2.225 visayato dassanakkhaṇe .Lakkhaṇappaṭivedhenāti pītiyā salakkhaṇassa sāmaññalakkhaṇassa ca paṭivijjhanena .
Yañhi pītiyā visesato sāmaññato ca lakkhaṇaṃ , tasmiṃ vidite sā yāthāvato viditā eva hoti .
Tenāha ‘‘ asammohato pīti paṭisaṃviditā hotī ’’ ti .
Idāni tamatthaṃ pāḷiyā eva vibhāvetuṃ ‘‘ vuttañhetan ’’ tiādimāha .
Tattha dīghaṃ assāsavasenāti dīghassa assāsassa ārammaṇabhūtassa vasena .
Pajānato sā pīti paṭisaṃviditā hotīti sambandho .
Cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānatoti jhānapariyāpannaṃ ‘‘ avikkhepo ’’ ti laddhanāmaṃ cittassekaggataṃ taṃsampayuttāya paññāya pajānato .
Yathā hi ārammaṇamukhena pīti paṭisaṃviditā hoti , evaṃ taṃsampayuttadhammāpi ārammaṇamukhena paṭisaṃviditā eva hontīti .
Sati upaṭṭhitā hotīti dīghaṃ assāsavasena jhānasampayuttā sati tasmiṃ ārammaṇe upaṭṭhitā ārammaṇamukhena jhānepi upaṭṭhitā nāma hoti .
Tāya satiyāti evaṃ upaṭṭhitāya tāya satiyā yathāvuttena tena ñāṇena suppaṭividitattā ārammaṇassa tassa vasena tadārammaṇā sā pīti paṭisaṃviditā hoti .
Dīghaṃ passāsavasenātiādīsupi imināva nayena attho veditabbo .
Tena vuttaṃ ‘‘ eteneva nayena avasesapadānipi atthato veditabbānī ’’ ti .
Yathevātiādīsu
M2.524 ayaṃ saṅkhepattho – jhānapaṭilābhena yathā ārammaṇato pītiādayo paṭisaṃviditā honti tena vinā tesaṃ appavattanato .Evaṃ jhānasampayuttena taṃpariyāpannena vedanāsaṅkhātamanasikārapaṭilābhena ārammaṇato vedanā paṭisaṃviditā hoti aruṇuggamena viya sūriyassa tena vinā vedanāya appavattanato .
Tasmā vuttanayena atisayappavatti vedanā suppaṭividitā , tasmā suvuttametanti pubbe vuttacodanaṃ nirākaroti .
Ārammaṇeti assāsapassāsanimittaṃ vadati .
Cittānupassīyeva nāmesa hoti asammohato cittassa paṭisaṃviditattā .
Tenāha ‘‘ tasmā ’’ tiādi .
Cittapaṭisaṃviditavasenāti ādi -saddena itarā tissopi cittānupassanā saṅgaṇhāti .
Soti dhammānupassanaṃ anuyutto bhikkhu .
Yaṃ taṃ pahānaṃ pahāyakañāṇaṃ .
Paññāyāti aparāya vipassanāpaññāya aniccavirāgādito disvā duvidhāyapi ajjhupekkhitā hoti .
Idañhi catukkan ti aniccānupassanādivasena vuttaṃ catukkaṃ .
Tassāpi dhammānupassanāya .
Pajahatīti
V2.226 pahānan ti āha ‘‘ niccasaññaṃ … pe … pahānakarañāṇaṃ adhippetan ’’ ti .Vipassanāparamparan ti paṭipāṭiyā vipassanamāha .
Pathapaṭipannaṃ ajjhupekkhatīti majjhimāya paṭipattiyā sammadeva vīthipaṭipannaṃ bhāvanācittaṃ paggahaniggahānaṃ akaraṇena ajjhupekkhati .
Ekato upaṭṭhānan ti yasmā majjhimasamathavīthinātivattiyā tattha ca pakkhandanena indriyānaṃ ekarasabhāvena , tatramajjhattatāya bhāvato avisesaṃ ekaggabhāvūpagamanena ekantato upaṭṭhāti , tasmā na tattha kiñci kātabbanti ajjhupekkhati .
Tatthāti evaṃ ajjhupekkhane .
Sahajātānampi ajjhupekkhanā hoti tesaṃ pavattanākārassa ajjhupekkhanato .
‘‘ Paññāya disvā ’’ ti vuttattā ārammaṇaajjhupekkhanā adhippetā .
Na kevalaṃ nīvaraṇādidhamme ajjhupekkhitā , atha kho abhijjhā … pe … paññāya disvā ajjhupekkhitā hotīti yojanā .
Paṃsupuñjaṭṭhāniyassa kilesassa uppattiṭṭhānadassanatthaṃ ‘‘ catumahāpatho viya cha āyatanāni ’’ icceva vuttaṃ .
Kāyādayo cattāro ārammaṇasatipaṭṭhānā .
Catūsu ārammaṇesūti kāyādīsu catūsu ārammaṇesu pavattā
M2.525 cattāro satipaṭṭhānā paṃsupuñjaṭṭhāniyassa kilesassa upahananato .Ekadhammavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Dutiyavaggo
1-2.Icchānaṅgalasuttādivaṇṇanā
987-988.
Kasmātiādi vihārasamāpattiācikkhaṇe kāraṇaṃ vibhāvetuṃ āraddhaṃ .
Eva-vākāroti eva-kāro vā-kāro ca .
Ekantasantattā ekantena santamanasikārabhāvato .
Sekkhavacaneneva tesaṃ sikkhitabbassa atthibhāve siddhepi sikkhitabbarahitesu tesupi sekkhapariyāyassa vuccamānattā sikkhitabbasaddena sekkhe visesetvā vuttā .
Āsavakkhayatthaṃ sikkhitabbassa abhāvepi diṭṭhadhammasukhavihāratthaṃ jhānādisikkhanena vinā sikkhitabbābhāvā ‘‘ asekkhā nāmā ’’ ti vuttā .
Buddhānaṃ pana sabbaso sammadeva pariniṭṭhitasikkhattā ‘‘ sikkhāmī ’’ ti na vuttaṃ .
Ānāpānajjhānaphalasamāpatti tathāgatavihāro .
3-10.Paṭhamaānandasuttādivaṇṇanā
989-996.
Aniccādivasenāti
V2.227 aniccadukkhānattavasena .Pavicinati pakārehi vicinati .
Nikkilesāti apagatakilesā vikkhambhitakilesā .
Pītisambojjhaṅgo , passaddhisambojjhaṅgoti pāṭho .
Yāya anosakkanaṃ anativattanañca hoti , ayaṃ tatramajjhattupekkhā majjhattākāroti vuttā .
Ekacittakkhaṇikāti ekacittuppādapariyāpannattā .
Cattunnaṃ catukkānaṃ vasena soḷasakkhattukā .
Ānāpānasannissayena pavattattā ārammaṇavasena pavattā ānāpānārammaṇāpi aparabhāge sati ānāpānassatīti pariyāyena vattabbataṃ arahatīti ‘‘ ānāpānassati missakā kathitā ’’ ti vuttaṃ .
Ānāpānamūlakāti ānāpānasannissayena
M2.526 pavattā satipaṭṭhānā .Tesaṃ mūlabhūtāti tesaṃ satipaṭṭhānānaṃ mūlakāraṇabhūtā .
Bojjhaṅgamūlakāti bojjhaṅgapaccayabhūtā .
Tepi bojjhaṅgāti ete vīsati satipaṭṭhānahetukā bojjhaṅgā .
Vijjāvimuttipūrakāti tatiyavijjāya tassa phalassa ca paripūraṇavasena pavattā bojjhaṅgā .
Phalasampayuttāti catutthaphalasampayuttā , catubbidhaphalasampayuttā vā .
Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
Ānāpānasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā .