3. Chaḷindriyavaggo
2. Jīvitindriyasuttavaṇṇanā
492. Itthibhāveti
V2.195 itthitāya .Indaṭṭhaṃ karoti tathāsattajanasāmaññakāraṇabhāvato .
Itthiyā eva indriyaṃ itthindriyaṃ .
Esa nayo purisindriye .
Jīviteti sahajātadhammānaṃ jīvane pālane pavattane .
Vaṭṭindriyānīti vaṭṭahetubhūtāni indriyāni .
Imesu hi upādinnaindriyesu sati vaṭṭaṃ vattati paññāyati .
3. Aññindriyasuttavaṇṇanā
493. Ajānitapubbaṃ dhamman ti catusaccadhammamāha , tathā tesaṃyeva ñātadhammānan ti .
Ayaṃ panettha attho – ājānātīti aññā , paṭhamamaggena ñātamanatikkamitvā jānātīti attho .
Sotāpannādīnaṃ chaariyānaṃ etaṃ nāmaṃ .
Aññassa indriyāni aññindriyāni .
Aññātāvīsūti ājānitavantesu .
Yasmā aggaphaladhammesu ñāṇakiccaṃ sātisayaṃ , tasmā taṃ kiccaṃ sesadhammesupi samāropetvā vuttaṃ ‘‘ aññātāvīsu arahattaphaladhammesū ’’ ti .
Tattha tattha tesu tesu maggaphalesu .
Tena tenākārenāti anaññātajānanādiākārena .
4. Ekabījisuttavaṇṇanā
494. Vipassanato
M2.494 nissakkan ti vipassanindriyehi nissakkaṃ .Idāni tameva saṅkhepato vuttamatthaṃ vivaranto ‘‘ samattānī ’’ tiādimāha .
Tīṇi nissakkāni evamidha pañca nissakkāni nīharitabbāni ekabījiādivibhāvanato .
Tenāha ‘‘ sakadāgāmimaggassa hī ’’ tiādi .
Sotāpattimaggassa vipassanindriyāni nāma tenattabhāvena sakadāgāmimaggaṃ pattuṃ gacchantassa sotāpannassa vipassanindriyāni .
Pañcapi te sotāpattimaggassa bhedāyevāti ‘‘ sakadāgāmimagge ṭhatvā nīharitabbānī ’’ ti vuttaṃ .
Ekabījīti ettha khandhabījaṃ nāma kathitaṃ .
Yassa hi sotāpannassa ekaṃ khandhabījaṃ atthi , ekaṃ attabhāvaggahaṇaṃ , so ekabīji nāma .
Tenāha –
‘‘ sotāpanno hutvā ’’ tiādi .
Mānusakaṃ
V2.196 bhavan ti idaṃ panettha desanāmattaṃ , devabhavaṃ nibbattetītipi vattuṃ vaṭṭatiyeva .Bhagavatā gahitanāmānetāni .
Ettakañhi pamāṇaṃ gato sattakkhattuparamo nāma hoti , ettakaṃ kolaṃkolo , ettakaṃ ekabījīti bhagavatā etesaṃ nāmaṃ gahitaṃ .
Dve tayo bhaveti devamanussesu eva dve tayo bhave .
Sambodhicatusaccadhammo paraṃ ayanaṃ nissayo gati etassāti sambodhiparāyaṇo .
Kulato kulaṃ gacchatīti kolaṃkolo .
Sotāpattiphalasacchikiriyato paṭṭhāya hi nīcakule uppatti nāma natthi , mahābhogesu kulesu eva nibbattatīti attho .
Kevalopi hi kula-saddo mahābhogakulameva vadati .
Dve vā tīṇi vā kulānīti devamanussavasena dve vā tayo vā bhaveti ayampi missakabhavena kathito .
Jātassa kumārassa viya ariyāya jātiyā jātassa nāmametaṃ , yadidaṃ niyatoti sattakkhattuparamādikoti ca samaññāti dassento āha ‘‘ bhagavatā gahitanāmavasenevā ’’ tiādi .
Yadi pubbahetuniyamato sotāpanno ca niyatoti sotāpattimaggato uddhaṃ tiṇṇaṃ maggānaṃ upanissayābhāvato pubbahetukiccaṃ natthīti sotāpattimaggassa upanissayabhāvo āpajjati .
Yadi tassapi pubbahetuupanissayo siyā , tāva niyamato sotāpattimagguppattito pubbe eva niyamito , yāvañca akaniṭṭhaṃ tassa pubbahetu nāma
M2.495 , ahetukatā āpannā , iccassa ahetu appaccayā nipphatti pāpuṇāti .Kiñca hetu ce ?
Niyamato sotāpanno ca niyatoti paṭhamamaggādhigameneva anukkamena upari tiṇṇaṃ maggānaṃ kiccāni nipphajjanti , evaṃ sattakkhattuparamatādiniyame sati sattamabhavādito uddhaṃ pavattatāya dukkhassa mūlabhūtā kilesā paṭhamamaggeneva khīṇāti upari tayo maggā akiccā siyuṃ .
Tenāha ‘‘ paṭhamamaggassa upanissayo kato nāmā ’’ tiādi .
Yadi upari tayo maggā sattakkhattuparamāditaṃ niyamenti , tato ca añño sotāpanno natthīti sotāpattimaggassa akiccakatā nippayojanatā āpajjeyya .
Atha sakkāyadiṭṭhiādippahānaṃ tassa kiccaṃ , tesaṃ tesaṃ pahānena sattakkhattuparamādiniyamatāya .
Bhavitabbaṃ , yāva uparimaggā eva hontīti sattabhavādito uddhamapavattanato tena vinānena sakkāyadiṭṭhiādippahānena ca tena vinā bhavitabbanti āha –
‘‘ paṭhamamagge anuppanneva upari tayo maggā uppannāti āpajjatī ’’ ti .
Tiṇṇaṃ maggānan ti upari tiṇṇaṃ maggānaṃ .
Vipassanā niyametīti yujjatīti vuttamatthaṃ vivaranto ‘‘ sace hī ’’ tiādimāha .
Sotāpanno
V2.197 vaṭṭajjhāsayo .Tatrekacce pākaṭe paññāte dassento ‘‘ anāthapiṇḍiko ’’ tiādimāha .
Idhaṭṭhakavokiṇṇasukkhavipassakassāti yo imasmiṃ kāmabhave ṭhito manussadevavasena vokiṇṇabhavūpapattiko sukkhavipassako ca , tassa vasena .
Nāmaṃ kathitan ti sattakkhattuparamoti nāmaṃ kathitaṃ .
Keci pana ‘‘ kāmabhave sattakkhattuṃyeva uppajjati , na tato ’’ ti vadanti , taṃ vīmaṃsitabbaṃ .
Sodhessāmīti jambudīpe kenaci tepiṭakena bhikkhunā saddhiṃ piṭakattayameva mayhaṃ uggahaparipucchāvasena sodheyyāmīti paratīraṃ jambudīpaṃ gato .
Yo bhikkhu sakkotīti yojanā .
Aniccānupassanādīsu ekamukhena abhiniviṭṭhenapi abhidhammapariyāyena tīhi eva vimokkhehi maggaṃ labhatīti abhinivesabhedena tayo puggalā suññatato vuṭṭhitā , tathā tayo appaṇihitato vuṭṭhitāti cha honti , teva saddhādhurapaññādhuravasena dvādasa sakadāgāmino .
Tathā arahanto , tayo antarāparinibbāyino
M2.496 eko upahaccaparinibbāyī eko uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmīti pañca , te asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyibhedena dasāti avihādīsu catūsupi cattālīsa , akaniṭṭhe pana uddhaṃsoto natthīti aṭṭhacattālīsa anāgāmino .Vipassanā kathitā sammasanacārassa kathitattā .
5-10.Suddhakasuttādivaṇṇanā
495-500.
Yathā cakkhussa sahajātatadindriyanissitadhammesu adhipateyyaṃ anuvattanīyattā , evaṃ taṃdvārikadhammesupi adhipateyyaṃ tehi anuvattanīyattāti vuttaṃ –
‘‘ adhipateyyasaṅkhātena indaṭṭhenā ’’ ti .
Esa nayo sesindriyādīsupi .
Catusaccavasena kathitāni sabhāvādivibhāvanassa kathitattā .
Chaḷindriyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .