1. Pabbatavaggo
1. Himavantasuttavaṇṇanā
182. Bujjhati
V2.123M2.414 catusaccaṃ ariyasāvako etāyāti bodhaṃ , dhammasāmaggī , ariyasāvako pana catusaccaṃ bujjhatīti bodhi .Aṅgāti kāraṇā .
Yāya dhammasāmaggiyāti sambandho .
Taṇhāvasena patiṭṭhānaṃ , diṭṭhivasena āyūhanā .
Sassatadiṭṭhiyā patiṭṭhānaṃ , ucchedadiṭṭhiyā āyūhanā .
Līnavasena patiṭṭhānaṃ , uddhaccavasena āyūhanā .
Kāmasukhānuyogavasena patiṭṭhānaṃ , attakilamathānuyogavasena āyūhanā .
Oghataraṇasuttavaṇṇanāyaṃ ( saṃ . ni .1.1)–
‘‘ Kilesavasena patiṭṭhānaṃ , abhisaṅkhāravasena āyūhanā .
Taṇhādiṭṭhīhi patiṭṭhānaṃ , avasesakilesābhisaṅkhārehi āyūhanā , sabbākusalābhisaṅkhāravasena patiṭṭhānaṃ , sabbalokiyakusalābhisaṅkhāravasena āyūhanā ’’ ti –
Vuttesu pakāresu idha avuttānaṃ vasena veditabbo .
Kilesasantānaniddāya uṭṭhahatīti etena sikhāpattavipassanāsahagatānampi satiādīnaṃ bojjhaṅgabhāvaṃ dasseti .
Cattārītiādinā maggaphalena sahagatānaṃ .
Sattahi bojjhaṅgehi bhāvitehi saccapaṭivedho hotīti kathamidaṃ jānitabbanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ yathāhā ’’ tiādi .
Jhānaṅgamaggaṅgādayo viyāti etena bodhibojjhaṅgasaddānaṃ samudāyāvayavavisayataṃ dasseti .
Senaṅgarathaṅgādayo viyāti etena puggalapaññattiyā avijjamānapaññattibhāvaṃ dasseti .
Bodhāya saṃvattantīti bojjhaṅgāti vuttaṃ ‘‘ kāraṇattho aṅgasaddo ’’ ti .
Bujjhatīti bodhi , bodhiyā eva aṅgāti bojjhaṅgāti vuttaṃ ‘‘ bujjhantīti bojjhaṅgā ’’ ti .
Vipassanādīnaṃ kāraṇānaṃ bujjhitabbānaṃ saccānaṃ anurūpaṃ paccakkhabhāvena paṭimukhaṃ aviparītaṃ sammā bujjhantīti evaṃ vatthuvisesadīpakehi
V2.124 uparimaggehi anubujjhantītiādinā vuttabodhisaddehi nippadesena vuttaṃM2.415 ‘‘ bujjhanatāsāmaññena saṅgaṇhātī ’’ ti .Ettha ca līnapatiṭṭhāna-kāmasukhallikānuyoga-ucchedābhinivesānaṃ dhammavicaya-vīriyapītipadhāna-dhammasāmaggī paṭipakkho .
Uddhaccāyūhanaattakilamathānuyoga-sassatābhinivesānaṃ passaddhisamādhi-upekkhāpadhāna-dhammasāmaggī paṭipakkho .
Sati pana ubhayatthāpi icchitabbā .
Tathā hi sā sabbatthikā vuttā .
Saṃ-saddo pasaṃsāyaṃ .
Punadeva sundaro ca atthopīti āha ‘‘ pasattho sundaro ca bojjhaṅgo ’’ ti .
Abhinibbattetīti abhivisiṭṭhabhāvena nibbatteti savisesabhāvaṃ vadati .
‘‘ Eke vaṇṇayantī ’’ ti vatvā tattha yathāvuttavivekattayato aññaṃ vivekadvayaṃ uddharitvā dassetuṃ ‘‘ te hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha jhānakkhaṇe tāva kiccato vikkhambhanavivekanissitaṃ , vipassanākkhaṇe ajjhāsayato paṭippassaddhivivekanissitaṃ bhāvetīti .
Tenāha –
‘‘ anuttaraṃ vimokkhaṃ upasampajja viharissāmī ’’ ti .
Tattha tattha nicchayatāya kasiṇajjhānaggahaṇena anuppādānampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .
Himavantasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Kāyasuttavaṇṇanā
183. Tiṭṭhanti etenāti ṭhiti , kāraṇaṃ .
Kammautucittāhārasaññito catubbidho paccayo ṭhiti etassāti paccayaṭṭhitiko .
Āhārapaccayasaddā hi ekatthā .
Subhampīti kāmacchando paccayo , asubhe subhākārena pavattanato subhanti vuccati .
Tena kāraṇena pavattanakassa aññassa kāmacchandassa nimittattā subhanimittan ti .
Subhassāti yathāvuttassa subhassa .
Ārammaṇampīti subhākārena , iṭṭhākārena vā gayhamānaṃ rūpādiārammaṇampi subhanimittaṃ vuttākārena .
Anupāyamanasikāroti ākaṅkhitassa hitasukhassa anupāyabhūto manasikāro , tato eva uppathamanasikāroti ayonisomanasikāro .
Tasmin ti yathāniddhārite kāmacchandabhūte tadārammaṇabhūte ca duvidhepi subhanimitte .
Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ subhārammaṇe ’’ icceva vuttaṃ .
Atthi , bhikkhave , subhanimittantiādīti ādi -saddena kāmacchandanīvaraṇassa āhāradassanapāḷi uttānāti katvā vuttaṃ –
‘‘ evaṃ sabbanīvaraṇesu yojanā veditabbā ’’ ti .
Paṭighopi
M2.416 paṭighanimittaṃ purimuppannassa pacchā uppajjanakassa nimittabhāvato .Paṭighārammaṇaṃ nāma ekūnavīsati āghātavatthubhūtā sattasaṅkhārā .
Aratīti pantasenāsanādīsu aramaṇaṃ
V2.125 .Ukkaṇṭhitāti ukkaṇṭhabhāvo .
Pantesūti dūresu , vivittesu vā .
Adhikusalesūti samathavipassanādhammesu .
Arati ratipaṭipakkho .
Aratitāti aramaṇākāro .
Anabhiratīti anabhiratabhāvo .
Anabhiramaṇāti anabhiramaṇākāro .
Ukkaṇṭhitāti ukkaṇṭhanākāro .
Paritassitāti ukkaṇṭhanavaseneva paritassanā .
Āgantukaṃ , na sabhāvasiddhaṃ .
Kāyālasiyan ti nāmakāye alasabhāvo .
Sammohavinodaniyaṃ pana ‘‘ tandīti jātiālasiyan ’’ ti vuttaṃ .
Vadatīti etena atisītādipaccayā saṅkocāpattiṃ dasseti .
Yaṃ sandhāya vuttaṃ kilesavatthuvibhaṅge ( vibha . aṭṭha .857).
Tandīti jātiālasiyaṃ .
Tandiyanāti tandiyanākāro .
Tandimanakatāti tandiyā abhibhūtacittatā .
Alasassa bhāvo ālasyaṃ .
Ālasyāyanākāro ālasyāyanā .
Ālasyāyitassa bhāvo ālasyāyitattaṃ .
Iti sabbehipi imehi padehi kilesavasena kāyālasiyaṃ kathitaṃ .
Kilesavasenāti sammohavasena .
Kāyavinamanāti kāyassa virūpato namanā .
Jambhanāti phandanā .
Punappunaṃ jambhanā vijambhanā .
Ānamanāti purato namanā .
Vinamanāti pacchato namanā .
Sannamanāti samantato namanā .
Paṇamanāti yathā hi tantato uṭṭhitapesakāro kiñcideva upariṭṭhitaṃ gahetvā ujuṃ kāyaṃ ussāpeti , evaṃ kāyassa uddhaṃ ṭhapanā .
Byādhiyakan ti uppannabyādhitā .
Iti sabbehipi imehi padehi kilesavasena kāyaphandanameva kathitaṃ ( vibha . aṭṭha .858).
Bhattapariḷāhoti bhattavasena pariḷāhuppatti .
Bhuttāvissāti bhuttavato .
Bhattamucchāti bhattagelaññaṃ .
Atibhuttapaccayā hi mucchāpatto viya hoti .
Bhattakilamathoti bhuttapaccayā kilantabhāvo .
Bhattapariḷāhoti bhattadaratho .
Kucchipūraṃ bhuttavato hi pariḷāhuppattiyā upahatindriyo viya hoti , kāyo khijjati .
Kāyaduṭṭhullan ti bhuttabhattaṃ nissāya kāyassa akammaññatā .
Cittassa
M2.417 līyanākāroti ārammaṇe cittassa saṅkocappatti .Cittassa akalyatāti cittassa gilānabhāvo .
Gilānoti akallako vuccati .
Tathā cāha ‘‘ nāhaṃ , bhante , akallako ’’ ti .
Akammaññatāti cittagelaññasaṅkhāto akammaññanākāro .
Olīyanāti olīyanākāro .
Iriyāpathikampi cittaṃ yassa vasena iriyāpathaṃ sandhāretuṃ asakkonto olīyati , tassa taṃ ākāraṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ olīyanā ’’ ti .
Dutiyapadaṃ upasaggena vaḍḍhitaṃ .
Līnan ti avipphārikatāya
V2.126 saṅkocappattaṃ .Itare dve ākāraniddesā .
Thinan ti avipphārikatāya anussāhanā asaṅgahanasaṅgahanaṃ .
Thiyanākāro thiyanā .
Thiyitattan ti thiyitassa ākāro , avipphārikatāti attho .
Cetaso avūpasamoti cittassa avūpasantatā asannisinnabhāvo .
Tenāha –
‘‘ avūpasantākāro ’’ ti .
Atthato panetan ti svāyaṃ avūpasantākāro vikkhepasabhāvattā vikkhepahetutāya ca atthato etaṃ uddhaccakukkuccameva .
Vicikicchāya ārammaṇadhammā nāma ‘‘ buddhe kaṅkhatī ’’ tiādinā āgataaṭṭhakaṅkhāvatthubhūtā dhammā .
Yasmā vicikicchā byāpādādayo viya anu anu uggahaṇapaccayā uppajjati , tasmā kaṅkhāṭṭhānīyaṃ ārammaṇameva dassitaṃ ‘‘ vicikicchāya ārammaṇadhammā ’’ ti .
Yasmā purimuppannā vicikicchā pacchā vicikicchāya paccayo hoti , tasmā vicikicchāpi vicikicchāṭṭhānīyadhammā veditabbā .
Tatrāyaṃ vacanattho – tiṭṭhanti pavattanti etthāti ṭhānīyā , vicikicchā eva ṭhānīyā vicikicchāṭṭhānīyā .
Aṭṭhakathāyaṃ pana ārammaṇassapi tattha visesapaccayataṃ upādāya ‘‘ kāmacchando vicikicchāti ime dve dhammā ārammaṇena kathitā ’’ ti vuttaṃ .
Subhanimittassa hi paccayabhāvamattaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ , tathāpi yathā ‘‘ paṭighampi paṭighanimittan ’’ ti katvā ‘‘ byāpādo upanissayena kathito ’’ ti vuttaṃ , evaṃ subhampi subhanimittanti katvā kāmacchando upanissayena kathitoti sakkā viññātuṃ .
Sesā thinamiddhauddhaccakukkuccāni .
Tattha thinamiddhaṃ aññamaññaṃ sahajātādivasena paccayo , tathā uddhaccakukkuccanti .
Ubhayesampi upanissayakoṭiyā paccayabhāve vattabbameva natthīti āha ‘‘ sahajātena ca upanissayena cā ’’ ti .
Yasmā
M2.418 sati nāma ‘‘ cattāro satipaṭṭhānā ’’ tiādinā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ anussaraṇavasena vattati , tasmā te dhammā satisambojjhaṅgaṭṭhānīyā nāma .Lokuttaradhamme ca anussavādivasena gahetvā tathā pavattateva .
Tena vuttaṃ ‘‘ satiyā ’’ tiādi .
Kosallaṃ vuccati paññā , tato uppannā kosallasambhūtā .
Anavajjasukhavipākāti anavajjā hutvā sukhavipākā vipaccanakā .
Padadvayena paccayato sabhāvato kiccato phalato kusaladhammaṃ dasseti .
Akusalaniddesepi eseva nayo .
Sāvajjāti gārayhā .
Anavajjāti agārayhā .
Hīnā lāmakā .
Paṇītā seṭṭhā .
Kaṇhā kāḷakā asuddhā .
Sukkā odātā suddhā
V2.127 .Paṭibhāga -saddo paṭhame vikappe sadisakoṭṭhāsattho , dutiye paṭipakkhakoṭṭhāsattho , tatiye niggahetabbapaṭipakkhakoṭṭhāsattho daṭṭhabbo .
Kusalakiriyāya ādikammabhāvena pavattavīriyaṃ dhitisabhāvatāya dhātūti vuttanti āha ‘‘ ārambhadhātūti paṭhamārambhavīriyan ’’ ti .
Laddhāsevanaṃ vīriyaṃ balappattaṃ hutvā paṭipakkhaṃ vidhamatīti āha –
‘‘ nikkamadhātūti kosajjato nikkhantattā tato balavataran ’’ ti .
Adhimattādhimattatarānaṃ paṭipakkhadhammānaṃ vidhamanasamatthaṃ paṭupaṭutarādibhāvappattaṃ hotīti āha –
‘‘ parakkamadhātūti paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanatāya tatopi balavataran ’’ ti .
Tiṭṭhati pavattati etthāti ṭhānīyā .
Ārammaṇadhammā , pītisambojjhaṅgassa ṭhānīyāti pītisambojjhaṅgaṭṭhānīyāti ‘‘ pītiyā ārammaṇadhammā ’’ ti vuttaṃ .
Yasmā aparāparuppattiyā pītipi tathā vattabbataṃ labhatīti vuttaṃ visuddhimagge ‘‘ pītiyā eva taṃ nāman ’’ ti .
Darathapassaddhīti daratho kilesapariḷāho , so passambhati etāyāti darathapassaddhi , kāyapassaddhiyā vedanādikhandhattayassa viya rūpakāyassapi passambhanaṃ hoti , cittapassaddhiyā cittasseva passambhanaṃ , tato evettha bhagavatā lahutādīnaṃ viya duvidhatā vuttā .
Tathā samāhitākāraṃ sallakkhetvā gayhamāno samathova samathanimittaṃ , tassa ārammaṇabhūtaṃ paṭibhāganimittampi .
Vividhaṃ aggaṃ etassāti byaggo , vikkhepo .
Tathā hi so anavaṭṭhānaraso bhantatāpaccupaṭṭhāno vutto .
Ekaggabhāvato byaggapaṭipakkhoti abyaggo , samādhi , so eva nimittanti pubbe viya vattabbaṃ .
Tenāha ‘‘ tasseva vevacanan ’’ ti .
Yo
M2.419 ārammaṇe iṭṭhāniṭṭhākāraṃ anādiyitvā gahetabbo majjhattākāro , yo ca pubbe upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāvasena uppanno majjhattākāro , duvidhopi so upekkhāya ārammaṇadhammoti adhippetoti āha –‘‘ atthato pana majjhattākāro upekkhāṭṭhānīyā dhammāti veditabbo ’’ ti .
Ārammaṇena kathitā ārammaṇasseva tesaṃ visesapaccayabhāvato .
Sesāti vīriyādayo cattāro dhammā .
Tesañhi upanissayova sātisayo icchitabboti .
Kāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Sīlasuttavaṇṇanā
184. Khīṇāsavassa lokuttaraṃ sīlaṃ nāma maggaphalapariyāpannā sammāvācākammantājīvā sīlalakkhaṇappattā
V2.128 tadaññe cetanādayo .Lokiyaṃ pana kiriyābyākatacittapariyāpannaṃ cārittasīlaṃ , vārittasīlassa pana sambhavo eva natthi viramaṇavasena pavattiyā abhāvato .
‘‘ Pubbabhāgasīlaṃ lokiyasīlan ’’ ti keci .
Cakkhudassanan ti cakkhūhi dassanaṃ .
Lakkhaṇassa dassanan ti sabhāvadhammānaṃ saṅkhatānaṃ paccattalakkhaṇassa ñātapariññāya , aniccādisāmaññalakkhaṇassa tīraṇapariññāya dassanaṃ .
Pajahantopi hi te pahātabbākārato passati nāma .
Nibbānassa tathalakkhaṇaṃ maggaphalehi dassanaṃ , taṃ pana paṭivijjhanaṃ .
Jhānena pathavīkasiṇādīnaṃ , abhiññāhi rūpānaṃ dassanampi ñāṇadassanameva .
Cakkhudassanaṃ adhippetaṃ savanapayirupāsanānaṃ parato gahitattā .
Pañhapayirupāsanan ti pañhapucchanavasena payirupāsanaṃ aññakammatthāya upasaṅkamanassa kevalaṃ upasaṅkamaneneva jotitattā .
Ariyānaṃ anussati nāma guṇavasena , tatthāpi laddhaovādāvajjanamukhena yathābhūtasīlādiguṇānussaraṇanti dassetuṃ ‘‘ jhānavipassanā ’’ tiādi vuttaṃ .
Aññesaṃyeva santiketi ariyehi aññesaṃ sāsanikānaṃyeva santike .
Tenāha –
‘‘ anupabbajjā nāmā ’’ ti .
Aññesūti sāsanikehi aññesu tāpasaparibbājakādīsu .
Tattha hi pabbajjā ariyānaṃ anupabbajjā nāma na hotīti vuttaṃ .
Satasahassamattā
M2.420 ahesuṃ samantapāsādikattā mahātherassa .Laṅkādīpeti nissayasīsena nissitasallakkhaṇaṃ .
Na hi pabbajjā dīpapaṭiladdhā , atha kho dīpanivāsiācariyapaṭiladdhā .
Mahinda … pe … pabbajanti nāma tassa parivāratāya pabbajjāyāti .
Saratīti taṃ ovādānusāsanidhammaṃ cinteti citte karoti .
Vitakkāhataṃ karotīti punappunaṃ parivitakkanena tadatthaṃ vitakkanipphāditaṃ karoti .
Āraddho hotīti sampādito hoti .
Taṃ pana sampādanaṃ pāripūri evāti āha ‘‘ paripuṇṇo hotī ’’ ti .
Tatthāti yathāvutte dhamme .
Ñāṇacāravasenāti ñāṇassa pavattanavasena .
Tesaṃ tesaṃ dhammānan ti tasmiṃ tasmiṃ ovādadhamme āgatānaṃ rūpārūpadhammānaṃ .
Lakkhaṇan ti visesalakkhaṇaṃ sāmaññalakkhaṇañca .
Pavicinatīti ‘‘ idaṃ rūpaṃ ettakaṃ rūpan ’’ tiādinā vicayaṃ āpajjati .
Ñāṇañca ropetīti ‘‘ aniccaṃ calaṃ palokaṃ pabhaṅgū ’’ tiādinā ñāṇaṃ pavatteti .
Vīmaṃsanaṃ … pe … āpajjatīti rūpasattakārūpasattakakkamena
V2.129 vipassanaṃ paccakkhato viya aniccatādīnaṃ dassanaṃ sammasanaṃ āpajjati .Ubhayampetan ti phalānisaṃsāti vuttadvayaṃ .
Atthato ekaṃ pariyāyasaddattā .
Paṭikaccāti pageva .
Maraṇakāleti maraṇakālasamīpe .
Samīpatthe hi idaṃ bhummanti āha ‘‘ maraṇassa āsannakāle ’’ ti .
So tividho hoti ñāṇassa tikkhamajjhamudubhāvena .
Tenāha ‘‘ kappasahassāyukesū ’’ tiādi .
Upahaccaparinibbāyī nāma āyuvemajjhaṃ atikkamitvā parinibbāyanato .
Yattha katthacīti avihādīsu yattha katthaci .
Sappayogenāti vipassanāñāṇasaṅkhārasaṅkhātena payogena , saha vipassanāpayogenāti attho .
Suddhāvāsabhūmiyaṃ uddhaṃyeva maggasoto etassāti uddhaṃsoto .
Paṭisandhivasena akaniṭṭhabhavaṃ gacchatīti akaniṭṭhagāmī .
Avihādīsu vattamānopi ekaṃsato uddhaṃgamanāraho puggalo akaniṭṭhagāmī eva nāmāti vuttaṃ ‘‘ eko uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmīti pañca hontī ’’ ti .
Tesan ti niddhāraṇe sāmivacanaṃ .
Uddhaṃsotabhāvato yadipi heṭṭhimādīsupi ariyabhūmi nibbattateva , tathāpi tattha bhūmīsu āyuṃ
M2.421 aggahetvā akaniṭṭhabhave āyuvaseneva soḷasakappasahassāyukatā daṭṭhabbā .‘‘ Satta phalā sattānisaṃsā pāṭikaṅkhā ’’ ti vuttattā ‘‘ arahattamaggassa pubbabhāgavipassanā bojjhaṅgā kathitā ’’ ti vuttaṃ .
Sattannampi sahabhāvo labbhatīti ‘‘ apubbaṃ acarimaṃ ekacittakkhaṇikā ’’ ti vuttaṃ .
Tayidaṃ pāḷiyaṃ tattha tattha ‘‘ tasmiṃ samaye ’’ ti āgatavacanena viññāyati , bojjhaṅgānaṃ pana nānāsabhāvattā ‘‘ nānālakkhaṇā ’’ ti vuttaṃ .
Sīlasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
4. Vatthasuttavaṇṇanā
185.‘‘ Satisambojjhaṅgo ’’ ti evaṃ ce mayhaṃ hotīti satisambojjhaṅgo nāma seṭṭho uttamo pavaro , tasmāhaṃ satisambojjhaṅgasīsena phalasamāpattiṃ appetvā viharissāmīti evaṃ ce mayhaṃ pubbabhāge hotīti attho .
‘‘ Appamāṇo ’’ ti evaṃ mayhaṃ hotīti svāyaṃ satisambojjhaṅgo , sabbaso pamāṇakarakilesābhāvato appamāṇadhammārammaṇato ca appamāṇoti evaṃ mayhaṃ antosamāpattiyaṃ asammohavasena hoti .
Suparipuṇṇoti bhāvanāpāripūriyā suṭṭhu paripuṇṇoti evaṃ
V2.130 mayhaṃ antosamāpattiyaṃ asammohavasena hotīti .Tiṭṭhatīti yathākālaparicchedasamāpattiyā avaṭṭhānena tappariyāpannatāya satisambojjhaṅgo tiṭṭhati paṭibandhavasena .
Uppādaṃ anāvajjitattāti uppādassa anāvajjanena asamannāhārena .
Uppādasīsena cettha uppādavantova saṅkhārā gahitā .
Anuppādan ti nibbānaṃ uppādābhāvato uppādavantehi ca vinissaṭattā .
Pavattan ti vipākappavattaṃ .
Appavattan ti nibbānaṃ tappaṭikkhepato .
Nimittan ti sabbasaṅkhāranimittaṃ .
Animittan ti nibbānaṃ .
Saṅkhāreti uppādādianāmasanena kevalameva saṅkhāragahaṇaṃ .
Visaṅkhāran ti nibbānaṃ .
Āvajjitattā āvajjitakālato paṭṭhāya ārabbha pavattiyā satisambojjhaṅgo tiṭṭhati .
Aṭṭhahākārehīti aṭṭhahi kāraṇehi .
Jānātīti samāpattito vuṭṭhitakāle pajānāti .
Aṭṭhahākārehīti uppādāvajjanādīhi ceva anuppādāvajjanādīhi ca vuttākāraviparītehi aṭṭhahi ākārehi cavantaṃ samāpattivasena anavaṭṭhānatopi gacchantaṃ cavatīti thero pajānātīti .
Phalabojjhaṅgāti
M2.422 phalasamāpattipariyāpannā bojjhaṅgā .Kiṃ pana te visuṃ visuṃ pavattantīti āha ‘‘ yadā hī ’’ tiādi .
Sīsaṃ katvāti padhānaṃ seṭṭhaṃ katvā .
Tadanvayāti tadanugatā satisambojjhaṅgaṃ anugacchanakā .
Tañca kho tathā katvā dhammaṃ paccavekkhaṇavasena .
Keci pana ‘‘ taṃ paccavekkhaṇādikaṃ katvā ’’ ti vadanti .
Vatthasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
5. Bhikkhusuttavaṇṇanā
186. Bodhāyāti ettha bodho nāma bujjhanaṃ , taṃ pana kissa kenāti pucchanto ‘‘ kiṃ bujjhanatthāyā ’’ ti vatvā taṃ dassento ‘‘ maggenā ’’ tiādimāha .
Maggena nibbānaṃ bujjhanatthāya saṃvattanti , paccavekkhaṇāya katakiccataṃ bujjhanatthāya saṃvattanti , paṭhamavikappe sacchikiriyābhisamayo eva dassitoti tena atuṭṭhe ‘‘ maggena vā ’’ ti dutiyavikappamāha .
Vivekanissitaṃ virāganissitan ti padehi sabbaṃ maggakiccaṃ tassa phalañca dassitaṃ .
Nirodhanissitan ti iminā nibbānasacchikiriyā .
Kāmāsavāpi cittaṃ vimuccatītiādinā kilesappahānaṃ .
Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hotītiādinā paccavekkhaṇā dassitā .
Bhikkhusuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
6-7.Kuṇḍaliyasuttādivaṇṇanā
187-188.
Nibaddhavāsavasena
V2.131 ārāme nisīdanasīloti ārāmanisādī .Parisaṃ ogāḷho hutvā caratīti parisāvacaroti āha –
‘‘ yo panā ’’ tiādi .
Evan ti iminākārena .
Gahaṇan ti niggahaṇaṃ .
Tena pucchāpadassa atthaṃ vivarati .
Nibbeṭhanan ti niggahanibbeṭhanaṃ .
Tena vissajjanapadassa atthaṃ vivarati .
Iminā nayenāti etena ‘‘ itivādo ’’ ti ettha iti-saddassa atthaṃ dasseti .
Upārambhādhippāyo vadati etenāti vādo , doso .
Itivādo hotīti evaṃ imassa upari vādāropanaṃ hoti .
Itivādappamokkhoti evaṃ tato pamokkho hoti
M2.423 .Evaṃ vādappamokkhānisaṃsaṃ parehi āropitadosassa nibbeṭhanavasena dassetvā idāni dosapavedanavasena dassetuṃ ‘‘ ayaṃ pucchāya doso ’’ tiādi vuttaṃ .
Ettakaṃ ṭhānan tiādito paṭṭhāya yāva ‘‘ tīṇi sucaritānī ’’ ti ettakaṃ ṭhānaṃ .
Imaṃ desanan ti ‘‘ indriyasaṃvaro kho ’’ tiādinayappavattaṃ imaṃ desanaṃ .
Nābhijjhāyatīti na abhijjhāyati .
Nābhihaṃsatīti na abhitussati .
Gocarajjhatte ṭhitaṃ hotīti kammaṭṭhānārammaṇe samādhānavasena ṭhitaṃ hoti avaṭṭhitaṃ .
Tenāha ‘‘ susaṇṭhitan ’’ ti .
Susaṇṭhitan ti sammā avikkhepavasena ṭhitaṃ .
Kammaṭṭhānavimuttiyāti kammaṭṭhānānuyuñjanavasena paṭipakkhato nīvaraṇato vimuttiyā .
Suṭṭhu vimuttanti suvimuttaṃ .
Tasmiṃ amanāparūpadassane na maṅku vilakkho na hoti .
Kilesavasena dosavasena .
Aṭṭhitacitto athaddhacitto .
Kovesena hi cittaṃ thaddhaṃ hoti , na mudukaṃ .
Adīnamānasoti domanassavasena yo dīnabhāvo , tadabhāvena niddosamānaso .
Apūticittoti byāpajjābhāvena sītibhūtacitto .
Imesu chasu dvāresu aṭṭhārasa duccaritāni honti paccekaṃ kāyavacīmanoduccaritabhedena .
Tāni vibhāgena dassetuṃ ‘‘ kathan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha iṭṭhārammaṇe āpāthagateti nayadānamattametaṃ .
Tena ‘‘ aniṭṭhārammaṇe āpāthagate dosaṃ uppādentassā ’’ tiādinā tividhaduccaritaṃ nīharitvā vattabbaṃ , tathā ‘‘ majjhattārammaṇe mohaṃ uppādentassā ’’ tiādinā ca .
Manoduccaritādisāmaññena pana tīṇiyeva duccaritāni hontīti veditabbaṃ .
Paññattivasenāti vatthuṃ anāmasitvā piṇḍagahaṇamukhena kevalaṃ paññattivaseneva .
Bhāvanāpaṭisaṅkhāneti bhāvanāsiddhe paṭisaṅkhāne , bhāvanāya paṭisaṅkhāne vāti attho .
Imānīti yathāvuttāni chadvārārammaṇāni .
Duccaritānīti duccaritakāraṇāni .
Appaṭisaṅkhāne ṭhitassa duccaritāni
V2.132 sucaritāni katvā .Pariṇāmetīti parivatteti duccaritāni tattha anuppādetvā sucaritāni
M2.424 uppādento .Evan ti vuttappakārena .
Indriyasaṃvaro … pe … veditabbo indriyasaṃvarasampādanavasena tiṇṇaṃ sucaritānaṃ sijjhanato .
Tenāha ‘‘ ettāvatā ’’ tiādi .
Ettāvatāti ādito paṭṭhāya yāva ‘‘ tīṇi sucaritāni paripūrentī ’’ ti padaṃ , ettāvatā .
Sīlānurakkhakaṃ indriyasaṃvarasīlan ti catupārisuddhisīlassa anurakkhakaṃ indriyasaṃvarasīlaṃ kathikaṃ .
Kathaṃ pana tadeva tassa anurakkhakaṃ hotīti ?
Aparāparuppattiyā upanissayabhāvato .
Tīṇi sīlānīti indriyasaṃvara-ājīvapārisuddhi-paccayasannissita-sīlāni .
Lokuttaramissakāti lokiyāpi lokuttarāpi hontīti attho .
Sattannaṃ bojjhaṅgānan ti lokuttarānaṃ sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ .
Mūlabhūtā satipaṭṭhānā pubbabhāgā , te sandhāya vuttaṃ ‘‘ cattāro kho , kuṇḍaliya , satipaṭṭhānā bhāvitā bahulīkatā satta bojjhaṅge paripūrentī ’’ ti .
Tepīti yathāvuttasatipaṭṭhānā .
Satipaṭṭhānamūlakā bojjhaṅgāti lokiyasatipaṭṭhānamūlakā bojjhaṅgāva .
Pubbabhāgāvāti ettha keci ‘‘ pubbabhāgā cā ’’ ti pāṭhaṃ katvā ‘‘ pubbeva lokuttarā pubbabhāgā cā ’’ ti atthaṃ vadanti .
Vijjāvimuttimūlakāti ‘‘ satta kho , kuṇḍaliya , bojjhaṅgā bhāvitā bahulīkatā vijjāvimuttiṃ paripūrentī ’’ ti evaṃ vuttā bojjhaṅgā lokuttarāva vijjāvimuttisahagatabhāvato .
Kuṇḍaliyasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
8. Upavānasuttavaṇṇanā
189. Paccattan ti karaṇaniddeso ayanti āha –
‘‘ attanāvā ’’ ti .
Kurumānoyevāti uppādento eva .
Kammaṭṭhānavimuttiyā suṭṭhu vimuttan ti kammaṭṭhānamanasikārena nīvaraṇānaṃ dūrībhāvato tehi suṭṭhu vimuttaṃ .
Atthaṃ karitvāti bhāvanāmanasikāraṃ uttamaṃ katvā .
‘‘ Mahā vata me ayaṃ attho uppanno ’’ ti atthiko hutvā .
9. Paṭhamauppannasuttavaṇṇanā
190. Tathāgatassa pātubhāvātiādinā buddhuppādakāle eva bojjhaṅgaratanapaṭilābhoti dasseti .
Pabbatavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .