2. Satisuttavaṇṇanā

368. Saratīti sato .

Ayaṃ pana na yāya kāyaci satiyā sato , atha kho edisāyāti dassento ‘‘ kāyādianupassanāsatiyā ’’ ti āha .

Catusampajaññapaññāyāti catubbidhasampajaññapaññāya , abhikkamanaṃ abhikkantanti āha –

‘‘ abhikkantaṃ vuccati gamanan ’’ ti .

Tathā paṭikkamanaṃ paṭikkantanti vuttaṃ –

‘‘ paṭikkantaṃ nivattanan ’’ ti .

Nivattanañca nivattimattaṃ , nivattitvā pana gamanaṃ gamanameva .

Kāyaṃ abhiharanto abhigamanavasena kāyaṃ nāmento .

Ṭhānanisajjāsayanesu yo gamanādividhinā kāyassa purato abhihāro , so abhikkamo , pacchato apaharaṇaṃ paṭikkamoti dassento ‘‘ ṭhānepī ’’ tiādimāha .

Āsanassāti pīṭhakādiāsanassa .

Purimaaṅgābhimukhoti aṭanikādipurimāvayavābhimukho .

Saṃsarantoti saṃsappanto .

Paccāsaṃsarantoti paṭiāsappanto .

Eseva nayoti iminā sarīrasseva abhimukhasaṃsappanapaṭiāsappanāni nidasseti .

Sammā pajānanaṃ sampajānaṃ .

Tena attanā kātabbakiccassa karaṇasīlo sampajānakārīti āha –

‘‘ sampajaññena sabbakiccakārī ’’ ti .

Sampajānameva hi sampajaññaṃ .

Sampajaññasseva vā kārītiV2.163 sampajaññasseva karaṇasīlo .

Sampajaññaṃ karotevāti abhikkantādīsu asammohaṃ uppādeti eva , sampajānasseva vā kāro etassa atthīti sampajānakārī .

Dhammato vaḍḍhitasaṅkhātena saha atthena vattatīti sātthakaṃ , abhikkantādi , sātthakassa sampajānanaṃ sātthakasampajaññaṃ .

Sappāyassa attanoM2.458 upakārāvahassa hitassa sampajānanaṃ sappāyasampajaññaṃ .

Abhikkamādīsu bhikkhācāragocare , aññatthāpi ca pavattesu avijahite kammaṭṭhānasaṅkhāte gocare sampajaññaṃ gocarasampajaññaṃ .

Abhikkamādīsu asammuyhanameva sampajaññaṃ asammohasampajaññaṃ .

Pariggaṇhitvāti tulayitvā tīretvā , paṭisaṅkhāyāti attho .

Saṅghadassaneneva uposathapavāraṇādiatthaṃ gamanaṃ saṅgahitaṃ .

Asubhadassanādīti ādi -saddena kasiṇaparikammādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .

Saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘ cetiyaṃ disvāpi hī ’’ tiādi vuttaṃ .

Arahattaṃ pāpuṇātīti ukkaṭṭhaniddeso eso .

Samathavipassanuppādanampi hi bhikkhuno vuddhi eva .

Dakkhiṇadvāreti cetiyaṅgaṇassa dakkhiṇadvāre , tathā pacchimadvāretiādīsu .

Abhayavāpi pāḷiyan ti abhayavāpiyā puratthimatīre .

Buddhavaṃsa-ariyavaṃsa-cetiyavaṃsa-dīpavaṃsādivaṃsakathanato mahāariyavaṃsabhāṇako thero .

Paññāyanaṭṭhāneti cetiyassa paññāyanaṭṭhāne .

Ekapaduddhāreti paduddhārapatiṭṭhānaparivattanaṃ akatvā ekasmiṃyeva avaṭṭhāne .

Kecīti abhayagirivāsino .

Tasmiṃ panāti sātthakasampajaññavasena pariggahitaatthepi gamane .

Attho nāma dhammato vaḍḍhīti yaṃ sātthakanti adhippetaṃ gamanaṃ , taṃ sappāyamevāti siyā kassaci āsaṅkāti tannivattanatthaṃ ‘‘ cetiyadassanaṃ tāvā ’’ tiādi āraddhaṃ .

Cittakammarūpakāni viyāti cittakammakatā paṭimāyo viya , yantapayogena vā vicittakammā paṭimāya sadisā yantarūpakā viya .

Asamapekkhanaṃ gehassitaaññāṇupekkhāvasena ārammaṇe ayoniso olokanādi .

Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ cakkhunā rūpaṃ disvā uppajjati upekkhā bālassa mūḷhassa puthujjanassā ’’ tiādi ( ma . ni .3.308).

Hatthiādisammaddena jīvitantarāyo .

Visabhāgarūpadassanādinā brahmacariyantarāyo .

Pabbajitadivasato paṭṭhāya bhikkhūnaṃ anuvattanakathā āciṇṇā , ananuvattanakathā pana tassā aparā dutiyā nāma hotīti āha –

‘‘ dve kathā nāma na kathitapubbā ’’ ti .

Evan ti imināV2.164 ‘‘ sace panā ’’ tiādikaṃ sabbampi vuttākāraṃ paccāmasati , na ‘‘ purisassa mātugāmāsubhan ’’ tiādikaṃ vuccamānaṃ .

YogakammassaM2.459 pavattiṭṭhānatāya bhāvanāya ārammaṇaṃ kammaṭṭhānaṃ vuccatīti āha ‘‘ kammaṭṭhānasaṅkhātaṃ gocaran ’’ ti .

Uggahetvāti yathā uggahanimittaṃ uppajjati , evaṃ uggahakosallassa sampādanavasena uggahetvā .

Haratīti kammaṭṭhānaṃ pavatteti , yāva piṇḍapātapaṭikkamā anuyuñjatīti attho .

Na paccāharatīti āhārūpabhogato yāva divāṭṭhānupasaṅkamanā kammaṭṭhānaṃ na paṭineti .

Samādāya vattati sammā ādiyitvā tesaṃ vattānaṃ paripūraṇavasena vattati .

Sarīraparikamman ti mukhadhovanādisarīrapaṭijagganaṃ .

Dve tayo pallaṅketi dve tayo nisajjāvāre dve tīṇi uṇhāsanāni .

Tenāha –

‘‘ usumaṃ gāhāpento ’’ ti .

Kammaṭṭhānasīsenevāti kammaṭṭhānamukheneva kammaṭṭhānaṃ avijahanto eva .

Tena ‘‘ pattopi acetano ’’ tiādinā pavattetabbakammaṭṭhānaṃ , yathāparihariyamānaṃ vā kammaṭṭhānaṃ avijahitvāti dasseti .

Tathevāti tikkhattumeva .

Paribhogacetiyato sarīracetiyaṃ garutaranti katvā ‘‘ cetiyaṃ vanditvā ’’ ti cetiyavandanāya paṭhamaṃ karaṇīyatā vuttā .

Tathā hi aṭṭhakathāyaṃ –

‘‘ cetiyaṃ bādhayamānā bodhisākhā haritabbā ’’ ti vuttā .

Buddhaguṇānussaraṇavaseneva bodhiñca paṇipātakaraṇanti āha –

‘‘ buddhassa bhagavato sammukhā viya nipaccakāraṃ dassetvā ’’ ti .

Gāmasamīpeti gāmassa upacāraṭṭhāne .

Janasaṅgahaṇatthan ti ‘‘ mayi akathente etesaṃ ko kathessatī ’’ ti dhammānuggahena janasaṅgahaṇatthaṃ .

Tasmāti yasmā ‘‘ dhammakathā nāma kathetabbā evā ’’ ti aṭṭhakathācariyā vadanti , yasmā ca dhammakathā kammaṭṭhānavinimuttā nāma natthi , tasmā .

Kammaṭṭhānasīsenevāti attanā parihariyamānaṃ kammaṭṭhānaṃ avijahanto tadanuguṇaṃyeva dhammakathaṃ kathetvā .

Anumodanaṃ katvāti etthāpi ‘‘ kammaṭṭhānasīsenevā ’’ ti ānetvā sambandhitabbaṃ .

Sampattaparicchedenevāti paricito aparicitotiādivibhāgaṃ akatvā sampattakoṭiyā eva , samāgamamattenevāti attho .

Bhayeti paracakkādibhaye .

Kammajatejoti gahaṇiṃ sandhāyāha .

Kammaṭṭhānavīthiṃ nārohati khudāparissamena kilantakāyattā samādhānābhāvato .

Avasesaṭṭhāneti yāguyāM2.460 aggahitaṭṭhāne .

Poṅkhānupoṅkhan ti kammaṭṭhānupaṭṭhānassaV2.165 aviccheda-dassanametaṃ , yathā poṅkhānupoṅkhaṃ pavattāya sarapaṭipāṭiyā anavicchedo , evametassapi kammaṭṭhānupaṭṭhānassāti vuttaṃ hoti .

Nikkhittadhuro bhāvanānuyoge .

Vattapaṭipattiyā apūraṇena sabbavattāni bhinditvā .

Kāme avītarāgo hoti .

Kāye avītarāgo .

Rūpe avītarāgo .

Yāvadatthaṃ udarāvadehaṃ bhuñjitvā seyyasukhaṃ passasukhaṃ middhasukhaṃ anuyutto viharati .

Aññataraṃ devanikāyaṃ paṇidhāya brahmacariyaṃ caratī ’’ ti ( dī . ni .3.320; ma . ni .1.186) evaṃ vuttaṃ pañcavidhacetovinibandhacitto .

Caritvāti pavattitvā .

Gatapaccāgatikavattavasenāti bhāvanāsahitaṃyeva bhikkhāya gatapaccāgataṃ gamanapaccāgamanaṃ etassa atthīti gatapaccāgatikaṃ , tadeva vattaṃ , tassa vasena .

Attano hitasukhaṃ kāmenti icchantīti attakāmā , dhammacchandavanto .

‘‘ Dhammo ’’ ti hi hitaṃ taṃnimittakañca sukhanti .

Atha vā viññūnaṃ dhammānaṃ attaniyattā attabhāvaparicchannattā ca attā nāma dhammo .

Tenāha bhagavā –

‘‘ attadīpā , bhikkhave , viharatha attasaraṇā ’’ tiādi ( saṃ . ni .3.43).

Taṃ kāmenti icchantīti attakāmā .

Usabhaṃ nāma vīsati yaṭṭhiyo .

Tāya saññāyāti tāya pāsāṇasaññāya ,‘‘ ettakaṃ ṭhānamāgatā ’’ ti jānantāti adhippāyo .

So eva nayo ayaṃ bhikkhūtiādiko yo ṭhāne vutto , so eva nisajjāyapi nayo .

Pacchato āgacchantānaṃ chinnabhattabhāvabhayenapi yonisomanasikāraṃ paribrūheti .

Maddantāti dhaññakaraṇaṭṭhāne sālisīsāni maddantā .

Mahāpadhānaṃ pūjessāmīti amhākaṃ atthāya lokanāthena cha vassāni kataṃ dukkaracariyaṃ evāhaṃ yathāsatti pūjessāmīti .

Paṭipattipūjā hi satthupūjā , na āmisapūjāti .

Ṭhānacaṅkamamevāti adhiṭṭhātabbairiyāpathakālavasena vuttaṃ , na bhojanādikālesu avassaṃ kātabbanisajjāya paṭikkhepavasena .

Vīthiṃ otaritvā ito cito anoloketvā paṭhamameva vīthiyo sallakkhetabbāti āha ‘‘ vīthiyo sallakkhetvā ’’ ti .

Yaṃ sandhāyaM2.461 vuccati –

‘‘ pāsādikena abhikkantenā ’’ tiādi .

Taṃ dassetuṃ ‘‘ tattha cā ’’ tiādi vuttaṃ .

Āhāre paṭikūlasaññaṃ upaṭṭhapetvātiādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ heṭṭhā vuttameva .

Aṭṭhaṅgasamannāgatan ti ‘‘ yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā ’’ tiādinā ( ma . ni .1.23;2.24;3.75; saṃ . ni .4.120; a . ni .6.58;8.9) vuttehi aṭṭhahi aṅgehi samannāgataṃ katvā .

Neva davāyātiādi pana paṭikkhepadassanaṃ .

PaccekabodhiṃV2.166 sacchikaroti , yadi upanissayasampanno hotīti sambandho .

Idañca yathā heṭṭhā tīsu ṭhānesu , evaṃ ito paresu ṭhānesu upanetvā sambandhitabbaṃ .

Tattha paccekabodhiyā upanissayasampadā kappānaṃ dve asaṅkhyeyyāni satasahassañca tajjaṃ puññañāṇasambhārasambharaṇaṃ , sāvakabodhiyaṃ aggasāvakānaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ kappasatasahassañca , mahāsāvakānaṃ kappasatasahassameva tajjaṃ sambhārasambharaṇaṃ , itaresaṃ atītāsu jātīsu vivaṭṭasannissayavasena nibbattitaṃ nibbedhabhāgiyaṃ kusalaṃ .

Bāhiyo dārucīriyoti bāhiyavisaye jātasaṃvaddhatāya bāhiyo , dārucīrapariharaṇena dārucīriyoti laddhasamañño .

So hi āyasmā ‘‘ tasmātiha te , bāhiya , evaṃ sikkhitabbaṃ – diṭṭhe diṭṭhamattaṃ bhavissatī ’’ tiādivasappavattena ( udā .10) saṃkhitteneva ovādena khippataraṃ visesaṃ adhigacchi .

Tena vuttaṃ ‘‘ khippābhiñño vā hoti seyyathāpi thero bāhiyo dārucīriyo ’’ ti .

Evaṃ mahāpañño vātiādīsu yathārahaṃ vattabbanti .

Tan ti asammuyhanaṃ .

Evan ti idāni vuccamānākāradassanaṃ .

Attā abhikkamatīti iminā andhaputhujjanassa diṭṭhiggāhavasena abhikkame sammuyhanaṃ dasseti , ahaṃ abhikkamāmīti pana iminā mānaggāhavasena , tadubhayaṃ pana taṇhāya vinā na hotīti taṇhāggāhavasenapi sammuyhanaṃ dassitameva hoti ,‘‘ tathā asammuyhanto ’’ ti vatvā taṃ asammuyhanaṃ yena ghanavinibbhogena hoti , taṃ dassento ‘‘ abhikkamāmīti citte uppajjamāne ’’ tiādimāha .

Tattha yasmā vāyodhātuyā anugatā tejodhātu uddharaṇassa paccayo .

Uddharaṇagatikā hi tejodhātūti uddharaṇe vāyodhātuyā tassā anugatabhāvo , tasmā imāsaṃ dvinnamettha dhātūnaṃ sāmatthiyato adhimattatā , itarāsañca omattatāti dassento ‘‘ ekekapāduddharaṇe … pe … balavatiyo ’’ ti āha .

Yasmā pana tejodhātuyā anugatāM2.462 vāyodhātu atiharaṇavītiharaṇānaṃ paccayo .

Tiriyagatikāya hi vāyodhātuyā atiharaṇavītiharaṇesu sātisayo byāpāroti tejodhātuyā tassānugatabhāvo , tasmā imāsaṃ dvinnamettha sāmatthiyato adhimattatā , itarāsañca omattatāti dassento ‘‘ tathā atiharaṇavītiharaṇesū ’’ ti āha .

Satipi anugamanānugantabbatāvisese tejodhātuvāyodhātubhāvamattaṃ sandhāya tathā -saddaggahaṇaṃ .

Tattha akkantaṭṭhānato pādassa ukkhipanaṃ uddharaṇaṃ , ṭhitaṭṭhānaṃ atikkamitvā purato haraṇaṃ atiharaṇaṃ .

Rukkhakhāṇuādipariharaṇatthaṃ , patiṭṭhitapādaghaṭṭanapariharaṇatthaṃ vā passena haraṇaṃ vītiharaṇaṃ .

Yāva patiṭṭhitapādo , tāva āharaṇaṃ atiharaṇaṃ , tato paraṃ haraṇaṃ vītiharaṇan ti ayaṃ vā etesaṃ viseso .

Yasmā pathavīdhātuyā anugatā āpodhātu vossajjanassa paccayo .

Garutarasabhāvā hi āpodhātūti vossajjane pathavīdhātuyā tassānugatabhāvo , tasmā tāsaṃ dvinnametthaV2.167 sāmatthiyato adhimattatā , itarāsañca omattatāti dassento āha ‘‘ vossajjane … pe … balavatiyo ’’ ti .

Yasmā pana āpodhātuyā anugatā pathavīdhātu sannikkhepanassa paccayo .

Patiṭṭhābhāve viya patiṭṭhāpanepi tassā sātisayakiccattā āpodhātuyā tassā anugatabhāvo , tathā ghaṭṭanakiriyāya pathavīdhātuyā vasena sannirumbhanassa sijjhanato tatthāpi pathavīdhātuyā āpodhātuanugatabhāvo , tasmā vuttaṃ –

‘‘ tathā sannikkhepanasannirumbhanesū ’’ ti .

Tatthāti tasmiṃ abhikkamane , tesu vā vuttesu uddharaṇādīsu chasu koṭṭhāsesu .

Uddharaṇeti uddharaṇakkhaṇe .

Rūpārūpadhammāti uddharaṇākārena pavattā rūpadhammā taṃsamuṭṭhāpakā arūpadhammā ca .

Atiharaṇaṃ na pāpuṇanti khaṇamattāvaṭṭhānato .

Tattha tatthevāti yattha yattha uppannā , tattha tattheva .

Na hi dhammānaṃ desantarasaṅkamanaṃ atthi .

Pabbaṃ pabban tiādi uddharaṇādikoṭṭhāse sandhāya sabhāgasantativasena vuttanti veditabbaṃ .

Atiittaro hi rūpadhammānampi pavattikkhaṇo , gamanassādānaṃ devaputtānaṃ heṭṭhupariyāyenaM2.463 paṭimukhaṃ dhāvantānaṃ sirasi pāde ca baddhakhuradhārāsamāgamatopi sīghataro .

Yathā tilānaṃ bhajjiyamānānaṃ taṭataṭāyanena bhedo lakkhīyati , evaṃ saṅkhatadhammānaṃ uppādenāti dassanatthaṃ ‘‘ taṭataṭāyantā ’’ ti vuttaṃ .

Uppannā hi ekantato bhijjantīti .

Saddhiṃ rūpenāti idaṃ tassa tassa cittassa nirodhena saddhiṃ nirujjhanakarūpadhammavasena vuttaṃ , yaṃ tato sattarasamacittassa uppādakkhaṇe uppannaṃ .

Aññathā yadi rūpārūpadhammā samānakkhaṇā siyuṃ ,‘‘ rūpaṃ garupariṇāmaṃ dandhanirodhan ’’ tiādivacanehi virodho siyā .

Tathā –

‘‘ nāhaṃ , bhikkhave , aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi , yaṃ evaṃ lahuparivattaṃ , yathayidaṃ cittan ’’ ti ( a . ni .1.48) evamādipāḷiyā ca .

Cittacetasikā hi sārammaṇasabhāvā yathābalaṃ attano ārammaṇapaccayabhūtamatthaṃ vibhāventāyeva uppajjantīti tesaṃ taṃsabhāvanipphattianantaraṃ nirodho , rūpadhammā pana anārammaṇā pakāsetabbā .

Evaṃ tesaṃ pakāsetabbabhāvanipphatti soḷasahi cittehi hotīti taṅkhaṇāyukatā tesaṃ icchitā , lahukaviññāṇassa visayasaṅgatimattapaccayatāya tiṇṇaṃ khandhānaṃ , visayasaṅgatimattatāya ca viññāṇassa lahuparivattitā , dandhamahābhūtapaccayatāya rūpadhammānaṃ dandhaparivattitā .

Nānādhātuyā yathābhūtañāṇaṃ kho pana tathāgatasseva , tena ca purejātapaccayo rūpadhammova vutto , pacchājātapaccayo ca tassevāti rūpārūpadhammānaṃ samānakkhaṇatā na yujjateva , tasmā vuttanayenevettha attho veditabbo .

AññaṃV2.168 uppajjate cittaṃ , aññaṃ cittaṃ nirujjhatīti yaṃ purimuppannaṃ cittaṃ , taṃ aññaṃ , taṃ pana nirujjhantaṃ aparassa anantarādipaccayo hutvā eva nirujjhatīti tathāladdhapaccayaṃ aññaṃ uppajjate cittaṃ .

Yadi evaṃ tesaṃ antaro labbheyyāti , noti āha ‘‘ avīcimanupabandho ’’ ti .

Yathā vīci antaro na labbhati ,‘‘ tadevetan ’’ ti avisesavidū maññanti , evaṃ anu anu pabandho cittasantāno rūpasantāno ca nadīsotova nadiyaṃ udakappavāho viya vattati .

Abhimukhaṃ lokitaṃ ālokitan ti āha ‘‘ puratopekkhanan ’’ ti .

Yasmā yaṃdisābhimukho gacchati tiṭṭhati nisīdati vā , tadabhimukhaṃ pekkhanaṃ ālokitaṃM2.464 , tasmā tadanugataṃ vidisālokanaṃ vilokitanti āha ‘‘ vilokitaṃ nāma anudisāpekkhanan ’’ ti .

Sammajjanaparibhaṇḍādikaraṇe olokitassa , ullokāharaṇādīsu ullokitassa , pacchato āgacchantassa parissayassa parivajjanādivasena apalokitassa ca siyā sambhavoti āha –

‘‘ iminā vā mukhena sabbānipi tāni gahitānevā ’’ ti .

Kāyasakkhin ti kāyena sacchikatavantaṃ , paccakkhakārinanti attho .

Sohāyasmā vipassanākāle eva ‘‘ yamevāhaṃ indriyesu aguttadvārataṃ nissāya sāsane anabhiratiādivippakāraṃ patto , tameva suṭṭhu niggahessāmī ’’ ti ussāhajāto balavahirottappo , tattha ca katādhikārattā indriyasaṃvare ukkaṃsapāramippatto , teneva naṃ satthā –

‘‘ etadaggaṃ , bhikkhave , mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ indriyesu guttadvārānaṃ yadidaṃ nando ’’ ti ( a . ni .1.230) etadagge ṭhapesi .

Sātthakatā ca sappāyatā ca veditabbā ālokitavilokitassāti ānetvā sambandho .

Tasmāti kammaṭṭhānāvijahanasseva gocarasampajaññabhāvatoti vuttamevatthaṃ hetubhāvena paccāmasati .

Attano kammaṭṭhānavaseneva ālokanavilokanaṃ kātabbaṃ , khandhādikammaṭṭhānikehi añño upāyo na gavesitabboti adhippāyo .

Yasmā ālokitādisamaññāpi dhammamattasseva pavattiviseso , tasmā tassa yāthāvato pajānanaṃ asammohasampajaññanti dassetuṃ ‘‘ abbhantare ’’ tiādi vuttaṃ .

Cittakiriyavāyodhātuvipphāravasenāti kiriyamayacittasamuṭṭhānavāyodhātuyā calanākārapavattivasena .

Adho sīdatīti thokaṃ otarati .

Uddhaṃ laṅghetīti laṅghantaṃ viya upari gacchati .

Aṅgakiccaṃ sādhayamānan ti padhānabhūtaṃ aṅgakiccaṃ nipphādentaṃ , upapattibhavassa sarīraṃ hutvāti attho .

Paṭhamajavanepi … pe … sattamajavanepi na hotīti idaṃ pañcadvāraviññāṇavīthiyaṃ ‘‘ itthī puriso ’’ tiV2.169 rajjanādīnaṃ abhāvaṃ sandhāya vuttaṃ .

Tattha hi āvajjanavoṭṭhabbanānaṃ ayoniso āvajjanavoṭṭhabbanavasena iṭṭhe itthirūpādimhi lobhamattaṃ , aniṭṭhe paṭighamattaṃ uppajjati .

Manodvāre pana ‘‘ itthī puriso ’’ ti rajjanādi hoti , tassa pañcadvārajavanaṃ mūlaṃ , yathāvuttaṃM2.465 vā sabbaṃ bhavaṅgādi .

Evaṃ manodvārajavanassa mūlabhūtadhammaparijānanavaseneva mūlapariññā vuttā , āgantukatāvakālikatā pana pañcadvārajavanasseva apubbabhāvavasena ceva ittarabhāvavasena ca vuttā .

Heṭṭhupariyavasena bhijjitvā patitesūti heṭṭhimassa uparimassa ca aparāparaṃ bhaṅgappattimāha .

Tan ti javanaṃ .

Tassa javanassa na yuttanti sambandho .

Āgantuko abbhāgato .

Udayabbayaparicchinno tāvatako kālo etesanti tāvakālikāni .

Etaṃ asammohasampajaññaṃ .

Samavāyeti sāmaggiyaṃ .

Tatthāti pañcakkhandhavasena ālokanavilokane paññāyamāne tabbinimutto – ko eko āloketi , ko viloketi .

Upanissayapaccayoti idaṃ suttantanayena pariyāyato vuttaṃ .

Sahajātapaccayoti nidassanamattametaṃ aññamaññasampayuttaatthiavigatādipaccayānampi labbhanato .

Kāleti samiñjituṃ yuttakāle samiñjantassa , tathā pasāretuṃ yuttakāle pasārentassa .

‘‘ Maṇisappo nāma ekā sappajātī ’’ ti vadanti .

Laḷanan ti kampanaṃ , līḷākaraṇaṃ vā .

Uṇhapakatiko pariḷāhabahulakāyo .

Sīlassa vidūsanena ahitāvahattā micchājīvavasena uppannaṃ asappāyaṃ .

‘‘ Cīvarampi acetanan ’’ tiādinā cīvarassa viya kāyopi acetanoti kāyassa attasuññatāvibhāvanena ‘‘ abbhantare ’’ tiādinā vuttamevatthaṃ paridīpento itarītarasantosassa kāraṇaṃ dasseti .

Tenāha ‘‘ tasmā ’’ tiādi .

Catupañcagaṇṭhikāhatoti āhatacatupañcagaṇṭhiko , catupañcagaṇṭhikāhi vā hatasobho .

Aṭṭhavidhopi atthoti aṭṭhavidhopi payojanaviseso .

Mahāsivattheravādavasena ‘‘ imassa kāyassa ṭhitiyā ’’ tiādinā nayena vutto daṭṭhabbo .

Imasmiṃ pakkhe ‘‘ neva davāyātiādinā nayenā ’’ ti pana idaṃ paṭikkhepaṅgadassanamukhena pāḷi āgatāti katvā vuttanti daṭṭhabbaṃ .

PathavīsandhārakajalassaM2.466V2.170 taṃsandhārakavāyunā viya paribhuttassa āhārassa vāyodhātuyāva āsaye avaṭṭhānanti āha –

‘‘ vāyodhātuvaseneva tiṭṭhatī ’’ ti .

Atiharatīti yāva mukhā abhiharati .

Vītiharatīti tato kucchiyaṃ vimissaṃ karonto harati .

Atiharatīti vā mukhadvāraṃ atikkāmento harati .

Vītiharatīti kucchigataṃ passato harati .

Parivattetīti aparāparaṃ cāreti .

Ettha ca āhārassa dhāraṇaparivattanasañcuṇṇanavisosanāni pathavīdhātusahitā eva vāyodhātu karoti , na kevalāti tāni pathavīdhātuyā kiccabhāvena vuttāni , sā eva dhāraṇādīni kiccāni karontassa sādhāraṇāti vuttāni .

Allattañca anupāletīti yathā vāyodhātuādīhi aññehi visosanaṃ na hoti , tathā anupāleti allabhāvaṃ .

Tejodhātūti gahaṇīsaṅkhātā tejodhātu .

Sā hi antopaviṭṭhaṃ āhāraṃ paripāceti .

Añjaso hotīti āhārassa pavisanādīnaṃ maggo hoti .

Ābhujatīti pariyesanavasena , ajjhoharaṇajiṇṇājiṇṇatādipaṭisaṃvedanavasena ca āvajjeti , vijānātīti attho .

Taṃtaṃvijānanassa paccayabhūtoyeva hi payogo ‘‘ sammāpayogo ’’ ti vutto .

Yena hi payogena pariyesanādi nipphajjati , so tabbisayavijānanampi nipphādeti nāma tadavinābhāvato .

Atha vā sammāpayogaṃ sammāpaṭipattiṃ anvāya āgamma ābhujati samannāharati .

Ābhogapubbako hi sabbopi viññāṇabyāpāroti tathā vuttaṃ .

Gamanatoti bhikkhācāravasena gocaragāmaṃ uddissa gamanato .

Pariyesanatoti gocaragāme bhikkhatthaṃ āhiṇḍanato .

Paribhogatoti āhārassa paribhuñjanato .

Āsayatoti pittādiāsayato .

Āsayati ettha ekajjhaṃ pavattamānopi kammabalavavatthito hutvā mariyādavasena aññamaññaṃ asaṅkarato sayati tiṭṭhati pavattatīti āsayo , āmāsayassa upari tiṭṭhanako pittādiko .

Mariyādattho hi ayamākāro .

Nidheti yathābhutto āhāro nicito hutvā tiṭṭhati etthāti nidhānaṃ , āmāsayo , tato nidhānato .

Aparipakkatoti gahaṇīsaṅkhātena kammajatejena avipakkato .

Paripakkatoti yathābhuttassa āhārassa vipakkabhāvato .

Phalatoti nipphattito .

Nissandatoti ito cito ca vissandanatoM2.467 .

Sammakkhanatoti sabbaso makkhanato .

Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana visuddhimaggasaṃvaṇṇanāya ( visuddhi . mahāṭī .1.294) gahetabbo .

Sarīrato sedā muccantīti vegasandhāraṇena uppannapariḷāhato sarīrato sedā muccanti .

Aññe ca rogā kaṇṇasūlabhagandarādayo .

Aṭṭhāneti manussāmanussapariggahe ayuttaṭṭhāne khettadevāyatanādike .

Kuddhā hi manussā amanussāpi vā jīvitakkhayaṃ pāpenti .

Vissaṭṭhattā neva tassaV2.171 bhikkhuno attano , kassaci anissajjitattā jigucchanīyattā ca na parassa , udakatumbatoti veḷunāḷiādiudakabhājanato .

Tan ti chaḍḍitaudakaṃ .

Ettha ca eko iriyāpatho dvīsu ṭhānesu āgato , so pubbe abhikkamapaṭikkamagahaṇena .

‘‘ Gamanepi purato pacchato ca kāyassa abhiharaṇaṃ vuttanti idha gamanameva gahitan ’’ ti apare .

Yasmā idha sampajaññakathāyaṃ asammohasampajaññameva dhuraṃ , tasmā antarantare iriyāpathe pavattānaṃ rūpārūpadhammānaṃ tattha tattheva nirodhadassanavasena sampajānakāritā gahitāti .

Majjhimabhāṇakā pana evaṃ vadanti – eko hi bhikkhu gacchanto aññaṃ cintento , aññaṃ vitakkento gacchati , eko kammaṭṭhānaṃ avissajjetvāva gacchati , tathā eko tiṭṭhanto , nisīdanto , sayanto aññaṃ cintento , aññaṃ vitakkento sayati , eko kammaṭṭhānaṃ avissajjetvāva sayati .

Ettakena pana na pākaṭaṃ hotīti caṅkamanena dīpenti .

Yo bhikkhu caṅkamanaṃ otaritvā caṅkamanakoṭiyaṃ ṭhito pariggaṇhāti –

‘‘ pācīnacaṅkamanakoṭiyaṃ pavattā rūpārūpadhammā pacchimacaṅkamanakoṭiṃ appatvā ettheva niruddhā , pacchimacaṅkamanakoṭiyaṃ pavattāpi pācīnacaṅkamanakoṭiṃ appatvā ettheva niruddhā , caṅkamanamajjhe pavattā ubho koṭiyo appatvā ettheva niruddhā , caṅkamane pavattā rūpārūpadhammā ṭhānaṃ appatvā ettheva niruddhā , ṭhāne pavattā nisajjaṃ appatvā ettheva niruddhā , nisajjāya pavattā sayanaṃ appatvā ettheva niruddhā ’’ ti , evaṃ pariggaṇhanto pariggaṇhanto eva cittaṃ bhavaṅgaṃ otāreti , uṭṭhahanto pana kammaṭṭhānaṃ gahetvāva uṭṭhahati .

Ayaṃ bhikkhu gatādīsu sampajānakārī nāma hotīti .

EvampiM2.468 sutte kammaṭṭhānaṃ avibhūtaṃ hoti , kammaṭṭhānaṃ avibhūtaṃ na kātabbaṃ , tasmā so bhikkhu yāva sakkoti , tāva caṅkamitvā ṭhatvā nisīditvā sayamāno evaṃ pariggahetvā sayati –

‘‘ kāyo acetano mañco acetano , kāyo na jānāti ‘ ahaṃ mañce sayito ’ ti , mañcopi na jānāti ‘ mayi kāyo sayito ’ ti , acetano kāyo acetane mañce sayito ’’ ti , evaṃ pariggaṇhanto eva cittaṃ bhavaṅgaṃ otāreti , pabujjhanto kammaṭṭhānaṃ gahetvāva pabujjhatīti ayaṃ sutte sampajānakārī nāma hoti .

Kāyikādikiriyānibbattanena tammayattā āvajjanakiriyānibbattakattā āvajjanakiriyāsamuṭṭhitattā ca javanaṃ , sabbampi vā chadvārappavattaṃ kiriyāmayapavattaṃ nāma , tasmiṃ sati jāgaritaṃ nāma hotīti pariggaṇhanto jāgarite sampajānakārī nāma .

Apica rattindivaṃ cha koṭṭhāse katvā pañca koṭṭhāse jaggantopi jāgarite sampajānakārī nāma hotīti .

VimuttāyatanasīseV2.172 ṭhatvā dhammaṃ desentopi bāttiṃsatiracchānakathaṃ pahāya dasakathāvatthunissitasappāyakathaṃ kathentopi bhāsite sampajānakārī nāma hoti .

Aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu cittaruciyaṃ ārammaṇaṃ manasikāraṃ pavattentopi dutiyajjhānaṃ samāpannopi tuṇhībhāve sampajānakārī nāma .

Dutiyañhi jhānaṃ vacīsaṅkhārappahānato visesato tuṇhībhāvo nāmāti .

Oṭṭhe cātiādīsu ca -saddena kaṇṭhasīsanābhiādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .

Tadanurūpaṃ payogan ti tassa uppattiyā anucchavikaṃ cittassa pavattiākārasaññitaṃ payogaṃ , yato sabbe vicārādayo nipphajjanti .

Upādārūpapavattiyāti viññattivikārasahitasaddāyatanuppattiyā .

Evan ti vuttappakārena .

Sattasupi ṭhānesu asammuyhanavasena ‘‘ missakan ’’ ti vuttaṃ .

Maggasammāsatiyāpi kāyānupassanādianurūpattā sampajaññānurūpa pubbabhāgaṃ sattaṭṭhāniyassa ekantalokiyattā .

Satisuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Mahāvaggaṭīkā

Mahāvaggaṭīkā