2. Mudutaravaggo
1. Paṭilābhasuttavaṇṇanā
481. Sammappadhāne ārabbhāti sammappadhāne bhāvanāvasena ārabbha .
Tenāha ‘‘ bhāvento ’’ ti .
Yathā vīriyindriyaniddese ‘‘ cattāro sammappadhāne ārabbha vīriyaṃ paṭilabhatī ’’ ti desanā āgatā , evaṃ satindriyaniddese ‘‘ cattāro satipaṭṭhāne ārabbha satiṃ paṭilabhatī ’’ ti , tasmā ‘‘ satindriyepi eseva nayo ’’ ti vuttaṃ .
Saddhindriyādiniddesesu pana na tathā deseti .
2. Paṭhamasaṃkhittasuttavaṇṇanā
482. Indriyānaṃ tikkhādibhāvo vipassanāvasena vā maggavasena vā phalavasena vā gahetabboti vuttaṃ ‘‘ tatoti … pe … veditabban ’’ ti .
Nanu cettha mudubhāvo eva pāḷiyaṃ gahitoti ?
Saccametaṃ , taṃ pana tikkhabhāve asati na hoti tikkhādibhāvoti vuttaṃ .
Yato hi ayaṃ mudu , ito taṃ tikkhanti vattabbataṃ labhati apekkhāsiddhattā tikkhamudubhāvānaṃ pārāpāraṃ viya .
Idāni ‘‘ tato ’’ tiādinā saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘ samattānī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha samattānīti sampannāni .
Itaraṃ
M2.490 tasseva vevacanaṃ .Samattānīti vā pariyattāni , samattānīti attho .
‘‘ Tato mudutarāni dhammānusārīmaggassā ’’ ti kasmā vuttaṃ ?
Tatoti hi sotāpattimaggavipassanindriyāni adhippetāniyeva ,‘‘ tato mudutarānī ’’ ti vuttapaṭhamamaggo dhammānusārī vā siyā saddhānusārī vāti byabhicarati ?
Nāyaṃ doso , sotāpattimaggekadesavaseneva
V2.192 laddhabbapaṭhamamaggāpekkhāya vipassanāya vibhāgassa adhippetattā .Yo hi sotāpanno hutvā iriyāpathaṃ akopetvā yathānisinnova sakadāgāmimaggaṃ pāpuṇāti , tassa vipassanindriyāni sandhāya avibhāgena vuttaṃ –
‘‘ tato mudutarāni sotāpattimaggassa vipassanindriyāni nāmā ’’ ti .
Yo pana sotāpanno hutvā kālantarena sakadāgāmī hoti , tassa sotāpattimaggatthāya pavattāni vipassanindriyāni nāma honti .
So ce dhammānusārīgotto , tassa yathāvuttavipassanindriyato mudutarānīti ‘‘ tato mudutarāni dhammānusārīmaggassā ’’ ti vuttaṃ .
Vipassanindriyāni nāmāti ānetvā sambandho .
Dhammānusārīvipassanindriyato saddhānusārīvipassanindriyānaṃ mudubhāvassa kāraṇaṃ sayameva vakkhati .
Dhammena paññāya maggasotaṃ anussaratīti dhammānusārī , paññuttaro ariyo .
Saddhāya maggasotaṃ anussaratīti saddhānusārī , saddhuttaro ariyo .
Evaṃ vipassanāvasena dassetvā maggavasena dassetuṃ ‘‘ tathā ’’ tiādi āraddhaṃ .
Sampayogato sabhāvato ca arahattamaggapariyāpannāni arahattamaggindriyāni .
Arahattaphalindriyānīti etthāpi eseva nayo .
Idāni phalavasena dassetuṃ ‘‘ samattāni paripuṇṇānī ’’ tiādi vuttaṃ .
Sotāpattimaggaṭṭhapuggalavasena nānattaṃ jātaṃ , tasmā te dvepi idha tatiyavāre na labbhantīti adhippāyo .
Dhammānusārīsaddhānusārīnaṃ nānattaṃ kathaṃ jātanti āha ‘‘ āgamanenapi maggenapī ’’ ti .
Tadubhayaṃ dassento ‘‘ saddhānusārīpuggalo ’’ tiādimāha .
Uddisāpentoti uddesaṃ gaṇhanto .
Maggo tikkho hoti upanissayindriyānaṃ tikkhavisadabhāvato .
Tenāha ‘‘ sūraṃ ñāṇaṃ vahatī ’’ ti .
Asaṅkhārenāti saraseneva .
Appayogenāti tasseva vevacanaṃ .
Dhammānusārīpuggalo hi āgamanamhi kilese vikkhambhento appadukkhena appakasirena akilamantova vikkhambhetuṃ sakkoti .
Saddhānusārīpuggalo pana dukkhena kasirena kilamanto hutvā vikkhambhetuṃ sakkoti , tasmā dhammānusārissa pubbabhāgamaggakkhaṇe
M2.491 kilesacchedakañāṇaṃ adandhaṃ tikhiṇaṃ hutvā vahati , yathā nāma tikhiṇena asinā kadaliṃ chindantassa chinnaṭṭhānaṃ maṭṭhaṃ hoti , asi khippaṃ vahati , saddo na suyyati , balavavāyāmakiccaṃ na hoti , evarūpā dhammānusārino pubbabhāgabhāvanā hoti , saddhānusārino pana pubbabhāgakkhaṇe kilesacchedakañāṇaṃ dandhaṃ na tikhiṇaṃ asūraṃ hutvā vahati , yathā nāma nātitikhiṇena asinā kadaliṃ chindantassa chinnaṭṭhānaṃ na maṭṭhaṃ hoti , asi sīghaṃ na vahati , saddo suyyati , balavavāyāmakiccaṃ icchitabbaṃV2.193 hoti , evarūpā saddhānusārino pubbabhāgabhāvanā hoti .Evaṃ santepi kilesakkhaye nānattaṃ natthi .
Tenāha ‘‘ kilesakkhaye panā ’’ tiādi .
Avasesā ca kilesā khīyanti saṃyojanakkhayāya yogattā .
3. Dutiyasaṃkhittasuttavaṇṇanā
483. Tatoti phalato phalavemattatāya cariyamānattā .
Indriyavemattatā saddhādīnaṃ indriyānaṃ nānattena .
Phalanānattan ti arahattaphalādinānattaṃ .
Puggalanānattan ti anāgāmiādipuggalanānattaṃ .
4. Tatiyasaṃkhittasuttavaṇṇanā
484. Sīlakkhandhādīhi saddhindriyādīhi ca parito pūraṇena paripūraṃ arahattamaggaṃ karonto nipphattito arahattaphalaṃ ārādheti nipphādeti .
Tayo padesamaggeti sīlakkhandhādīnaṃ apāripūriyā ekadesabhūte tayo heṭṭhimamagge .
Padesaṃ heṭṭhimaphalattayaṃ .
Catūsūti imasmiṃ vagge paṭhamādīsu catūsu suttesu .
Kāmañcettha tatiye ‘‘ tatoti phalavasena nissakkan ’’ ti vuttaṃ , catutthe ‘‘ paripūraṃ paripūrakārī ārādheti , padesaṃ padesakārī ’’ ti ,‘‘ catūsupi suttesu missakāneva indriyāni kathitānī ’’ ti pana vacanato vipassanāvasenapi yojanā labbhatevāti daṭṭhabbaṃ .
5-7.Paṭhamavitthārasuttādivaṇṇanā
485-487.
Vipassanāvasena nissakkaṃ veditabbaṃ , na maggaphalavasena , imasmiṃ sutte sabbasova vipassanindriyānaṃ eva adhippetattā .
Idāni tamatthaṃ
M2.492 pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘ paripuṇṇāni hī ’’ tiādi vuttaṃ .Avihādīsu pañcasu suddhāvāsesu tattha tattha āyuvemajjhaṃ anatikkamitvā antarā kilesaparinibbānena parinibbāyanato antarāparinibbāyī , asaṅkhārena appayogena sarasatova parinibbāyanato asaṅkhāraparinibbāyī , tabbipariyāyato sasaṅkhāraparinibbāyī , uddhaṃ vāhibhāvena uddhamassa taṇhāsotaṃ vaṭṭasotaṃ vāti uddhaṃsoto , uddhaṃ vā gantvā paṭilabhitabbato uddhamassa maggasotanti uddhaṃsoto , akaniṭṭhabhavaṃ gacchatīti akaniṭṭhagāmīti evamettha saddattho daṭṭhabbo .
Imasmiṃ pana ṭhāneti ‘‘ vipassanāvasena nissakkan ’’ ti vuttaṭṭhāne .
Arahattamaggeyeva ṭhatvāti imasmiṃyeva
V2.194 bhave arahattamaggeyeva , na vipassanāya ca ṭhatvā .Pañca nissakkāni nīharitabbānīti ‘‘ tato mudutarehi antarāparinibbāyī hotī ’’ tiādīni pañca nissakkāni niddhāretvā kathetabbāni .
Idāni tamatthaṃ vivaranto ‘‘ arahattamaggassa hī ’’ tiādimāha .
Tattha avihādīsu uppajjitvā uppannasamanantarāya parinibbāyanato paṭhamaantarāparinibbāyī .
Tattha āyuppamāṇavemajjhaṃ appatvāva parinibbāyanato dutiyaantarāparinibbāyī , āyuvemajjhaṃ patvā parinibbāyanato tato paraṃ tatiyaantarāparinibbāyī veditabbo .
‘‘ Pañca nissakkānī ’’ ti kasmā vuttaṃ ?
Nanu asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyīti vattabbanti ?
Na vattabbanti dassento āha ‘‘ asaṅkhāraparinibbāyissa sasaṅkhāraparinibbāyinopi eteva pañca janā ’’ ti .
Tīṇi nissakkānīti ‘‘ tato mudutarehi sotāpanno hotī ’’ tiādīni tīṇi nissakkapadāni .
Idha sakadāgāmī na gahito , so anāgāmimagge ṭhatvā nīharitabbo , anāgāmimaggassa vipassanindriyehi mudutarehi sakadāgāmī hoti .
Sakadā … pe … mudutarānīti idaṃ sakadāgāmimaggassa vipassanindriyehi ekabījisaṅkhātasotāpannavipassanindriyāni mudutarāni hontīti tīṇi katvā vuttaṃ .
Dhammānusārītiādidvayaṃ kolaṃkolādidvayena gahitaṃ hotīti .
Sakadāgāmimaggassa hītiādi vuttasseva atthassa vivaraṇaṃ .
Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva .
Chaṭṭhasattamāni vuttanayānevāti chaṭṭhasattamāni suttāni dutiyatatiyesu vuttanayāneva .
Tattha pana missakāni indriyāni kathitāni , idha pubbabhāgavipassanindriyāni kathitānīti ayameva viseso .
8. Paṭipannasuttavaṇṇanā
488. Tan ti
M2.493 maggaphalavasena nissakkaṃ .Pāḷiyaṃ vuttameva ‘‘ arahattaphalasacchikiriyāya paṭipanno hotī ’’ tiādinā .
Aṭṭhahīti catūhi phalehi catūhi ca maggehīti aṭṭhahi .
Bahibhūto na antobhāvo .
Lokuttarāneva indriyāni kathitāni maggaphalacittuppādapariyāpannattā .
9-10.Sampannasuttādivaṇṇanā
489-490.
Indriyasampannoti ettha sampanna saddo paripūriatthoti āha ‘‘ paripuṇṇindriyo ’’ ti .
Missakāni indriyāni kathitāni sāmaññatova desitattā .
Mudutaravaggavaṇṇanā niṭṭhitā .