2. Kāyasuttavaṇṇanā
183. Tiṭṭhanti etenāti ṭhiti , kāraṇaṃ .
Kammautucittāhārasaññito catubbidho paccayo ṭhiti etassāti paccayaṭṭhitiko .
Āhārapaccayasaddā hi ekatthā .
Subhampīti kāmacchando paccayo , asubhe subhākārena pavattanato subhanti vuccati .
Tena kāraṇena pavattanakassa aññassa kāmacchandassa nimittattā subhanimittan ti .
Subhassāti yathāvuttassa subhassa .
Ārammaṇampīti subhākārena , iṭṭhākārena vā gayhamānaṃ rūpādiārammaṇampi subhanimittaṃ vuttākārena .
Anupāyamanasikāroti ākaṅkhitassa hitasukhassa anupāyabhūto manasikāro , tato eva uppathamanasikāroti ayonisomanasikāro .
Tasmin ti yathāniddhārite kāmacchandabhūte tadārammaṇabhūte ca duvidhepi subhanimitte .
Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ subhārammaṇe ’’ icceva vuttaṃ .
Atthi , bhikkhave , subhanimittantiādīti ādi -saddena kāmacchandanīvaraṇassa āhāradassanapāḷi uttānāti katvā vuttaṃ –
‘‘ evaṃ sabbanīvaraṇesu yojanā veditabbā ’’ ti .
Paṭighopi
M2.416 paṭighanimittaṃ purimuppannassa pacchā uppajjanakassa nimittabhāvato .Paṭighārammaṇaṃ nāma ekūnavīsati āghātavatthubhūtā sattasaṅkhārā .
Aratīti pantasenāsanādīsu aramaṇaṃ
V2.125 .Ukkaṇṭhitāti ukkaṇṭhabhāvo .
Pantesūti dūresu , vivittesu vā .
Adhikusalesūti samathavipassanādhammesu .
Arati ratipaṭipakkho .
Aratitāti aramaṇākāro .
Anabhiratīti anabhiratabhāvo .
Anabhiramaṇāti anabhiramaṇākāro .
Ukkaṇṭhitāti ukkaṇṭhanākāro .
Paritassitāti ukkaṇṭhanavaseneva paritassanā .
Āgantukaṃ , na sabhāvasiddhaṃ .
Kāyālasiyan ti nāmakāye alasabhāvo .
Sammohavinodaniyaṃ pana ‘‘ tandīti jātiālasiyan ’’ ti vuttaṃ .
Vadatīti etena atisītādipaccayā saṅkocāpattiṃ dasseti .
Yaṃ sandhāya vuttaṃ kilesavatthuvibhaṅge ( vibha . aṭṭha .857).
Tandīti jātiālasiyaṃ .
Tandiyanāti tandiyanākāro .
Tandimanakatāti tandiyā abhibhūtacittatā .
Alasassa bhāvo ālasyaṃ .
Ālasyāyanākāro ālasyāyanā .
Ālasyāyitassa bhāvo ālasyāyitattaṃ .
Iti sabbehipi imehi padehi kilesavasena kāyālasiyaṃ kathitaṃ .
Kilesavasenāti sammohavasena .
Kāyavinamanāti kāyassa virūpato namanā .
Jambhanāti phandanā .
Punappunaṃ jambhanā vijambhanā .
Ānamanāti purato namanā .
Vinamanāti pacchato namanā .
Sannamanāti samantato namanā .
Paṇamanāti yathā hi tantato uṭṭhitapesakāro kiñcideva upariṭṭhitaṃ gahetvā ujuṃ kāyaṃ ussāpeti , evaṃ kāyassa uddhaṃ ṭhapanā .
Byādhiyakan ti uppannabyādhitā .
Iti sabbehipi imehi padehi kilesavasena kāyaphandanameva kathitaṃ ( vibha . aṭṭha .858).
Bhattapariḷāhoti bhattavasena pariḷāhuppatti .
Bhuttāvissāti bhuttavato .
Bhattamucchāti bhattagelaññaṃ .
Atibhuttapaccayā hi mucchāpatto viya hoti .
Bhattakilamathoti bhuttapaccayā kilantabhāvo .
Bhattapariḷāhoti bhattadaratho .
Kucchipūraṃ bhuttavato hi pariḷāhuppattiyā upahatindriyo viya hoti , kāyo khijjati .
Kāyaduṭṭhullan ti bhuttabhattaṃ nissāya kāyassa akammaññatā .
Cittassa
M2.417 līyanākāroti ārammaṇe cittassa saṅkocappatti .Cittassa akalyatāti cittassa gilānabhāvo .
Gilānoti akallako vuccati .
Tathā cāha ‘‘ nāhaṃ , bhante , akallako ’’ ti .
Akammaññatāti cittagelaññasaṅkhāto akammaññanākāro .
Olīyanāti olīyanākāro .
Iriyāpathikampi cittaṃ yassa vasena iriyāpathaṃ sandhāretuṃ asakkonto olīyati , tassa taṃ ākāraṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ olīyanā ’’ ti .
Dutiyapadaṃ upasaggena vaḍḍhitaṃ .
Līnan ti avipphārikatāya
V2.126 saṅkocappattaṃ .Itare dve ākāraniddesā .
Thinan ti avipphārikatāya anussāhanā asaṅgahanasaṅgahanaṃ .
Thiyanākāro thiyanā .
Thiyitattan ti thiyitassa ākāro , avipphārikatāti attho .
Cetaso avūpasamoti cittassa avūpasantatā asannisinnabhāvo .
Tenāha –
‘‘ avūpasantākāro ’’ ti .
Atthato panetan ti svāyaṃ avūpasantākāro vikkhepasabhāvattā vikkhepahetutāya ca atthato etaṃ uddhaccakukkuccameva .
Vicikicchāya ārammaṇadhammā nāma ‘‘ buddhe kaṅkhatī ’’ tiādinā āgataaṭṭhakaṅkhāvatthubhūtā dhammā .
Yasmā vicikicchā byāpādādayo viya anu anu uggahaṇapaccayā uppajjati , tasmā kaṅkhāṭṭhānīyaṃ ārammaṇameva dassitaṃ ‘‘ vicikicchāya ārammaṇadhammā ’’ ti .
Yasmā purimuppannā vicikicchā pacchā vicikicchāya paccayo hoti , tasmā vicikicchāpi vicikicchāṭṭhānīyadhammā veditabbā .
Tatrāyaṃ vacanattho – tiṭṭhanti pavattanti etthāti ṭhānīyā , vicikicchā eva ṭhānīyā vicikicchāṭṭhānīyā .
Aṭṭhakathāyaṃ pana ārammaṇassapi tattha visesapaccayataṃ upādāya ‘‘ kāmacchando vicikicchāti ime dve dhammā ārammaṇena kathitā ’’ ti vuttaṃ .
Subhanimittassa hi paccayabhāvamattaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ , tathāpi yathā ‘‘ paṭighampi paṭighanimittan ’’ ti katvā ‘‘ byāpādo upanissayena kathito ’’ ti vuttaṃ , evaṃ subhampi subhanimittanti katvā kāmacchando upanissayena kathitoti sakkā viññātuṃ .
Sesā thinamiddhauddhaccakukkuccāni .
Tattha thinamiddhaṃ aññamaññaṃ sahajātādivasena paccayo , tathā uddhaccakukkuccanti .
Ubhayesampi upanissayakoṭiyā paccayabhāve vattabbameva natthīti āha ‘‘ sahajātena ca upanissayena cā ’’ ti .
Yasmā
M2.418 sati nāma ‘‘ cattāro satipaṭṭhānā ’’ tiādinā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ anussaraṇavasena vattati , tasmā te dhammā satisambojjhaṅgaṭṭhānīyā nāma .Lokuttaradhamme ca anussavādivasena gahetvā tathā pavattateva .
Tena vuttaṃ ‘‘ satiyā ’’ tiādi .
Kosallaṃ vuccati paññā , tato uppannā kosallasambhūtā .
Anavajjasukhavipākāti anavajjā hutvā sukhavipākā vipaccanakā .
Padadvayena paccayato sabhāvato kiccato phalato kusaladhammaṃ dasseti .
Akusalaniddesepi eseva nayo .
Sāvajjāti gārayhā .
Anavajjāti agārayhā .
Hīnā lāmakā .
Paṇītā seṭṭhā .
Kaṇhā kāḷakā asuddhā .
Sukkā odātā suddhā
V2.127 .Paṭibhāga -saddo paṭhame vikappe sadisakoṭṭhāsattho , dutiye paṭipakkhakoṭṭhāsattho , tatiye niggahetabbapaṭipakkhakoṭṭhāsattho daṭṭhabbo .
Kusalakiriyāya ādikammabhāvena pavattavīriyaṃ dhitisabhāvatāya dhātūti vuttanti āha ‘‘ ārambhadhātūti paṭhamārambhavīriyan ’’ ti .
Laddhāsevanaṃ vīriyaṃ balappattaṃ hutvā paṭipakkhaṃ vidhamatīti āha –
‘‘ nikkamadhātūti kosajjato nikkhantattā tato balavataran ’’ ti .
Adhimattādhimattatarānaṃ paṭipakkhadhammānaṃ vidhamanasamatthaṃ paṭupaṭutarādibhāvappattaṃ hotīti āha –
‘‘ parakkamadhātūti paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanatāya tatopi balavataran ’’ ti .
Tiṭṭhati pavattati etthāti ṭhānīyā .
Ārammaṇadhammā , pītisambojjhaṅgassa ṭhānīyāti pītisambojjhaṅgaṭṭhānīyāti ‘‘ pītiyā ārammaṇadhammā ’’ ti vuttaṃ .
Yasmā aparāparuppattiyā pītipi tathā vattabbataṃ labhatīti vuttaṃ visuddhimagge ‘‘ pītiyā eva taṃ nāman ’’ ti .
Darathapassaddhīti daratho kilesapariḷāho , so passambhati etāyāti darathapassaddhi , kāyapassaddhiyā vedanādikhandhattayassa viya rūpakāyassapi passambhanaṃ hoti , cittapassaddhiyā cittasseva passambhanaṃ , tato evettha bhagavatā lahutādīnaṃ viya duvidhatā vuttā .
Tathā samāhitākāraṃ sallakkhetvā gayhamāno samathova samathanimittaṃ , tassa ārammaṇabhūtaṃ paṭibhāganimittampi .
Vividhaṃ aggaṃ etassāti byaggo , vikkhepo .
Tathā hi so anavaṭṭhānaraso bhantatāpaccupaṭṭhāno vutto .
Ekaggabhāvato byaggapaṭipakkhoti abyaggo , samādhi , so eva nimittanti pubbe viya vattabbaṃ .
Tenāha ‘‘ tasseva vevacanan ’’ ti .
Yo
M2.419 ārammaṇe iṭṭhāniṭṭhākāraṃ anādiyitvā gahetabbo majjhattākāro , yo ca pubbe upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāvasena uppanno majjhattākāro , duvidhopi so upekkhāya ārammaṇadhammoti adhippetoti āha –‘‘ atthato pana majjhattākāro upekkhāṭṭhānīyā dhammāti veditabbo ’’ ti .
Ārammaṇena kathitā ārammaṇasseva tesaṃ visesapaccayabhāvato .
Sesāti vīriyādayo cattāro dhammā .
Tesañhi upanissayova sātisayo icchitabboti .
Kāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .