1. Veḷudvāravaggo
1. Cakkavattirājasuttavaṇṇanā
997. Anuggahagarahaṇesu
M2.527V2.228 nipātoti anuggaṇhanagarahatthajotako nipāto .Kimettha anuggaṇhāti , kiṃ vā garahatīti āha ‘‘ catunnan ’’ tiādi .
Tattha anuggaṇhanto anucchavikaṃ katvā gaṇhanto .
Garahanto nindanto .
Issarasīlo issaro , tassa bhāvo issariyaṃ , pabhutā .
Adhīnaṃ pati adhipati , tassa bhāvo ādhipaccaṃ , sāmibhāvoti āha –
‘‘ issariyādhipaccan ’’ tiādi .
Anantakānīti antarahitāni .
Aveccappasādenāti vatthuttayassa guṇe yāthāvato avecca pavisitvā pasādo .
So pana kenaci calanarahitoti āha ‘‘ acalappasādenā ’’ ti .
Maggenāti ariyamaggena .
Āgatappasādo tassa adhigamena laddhappasādo .
Apubbaṃ acariman ti ekajjhaṃ .
Ariyasāvakānañhi ariyamaggo uppajjantova tīsu vatthūsu aveccappasādaṃ āvahanto eva uppajjati .
Tesan ti visayabhūtānaṃ tiṇṇaṃ vatthūnaṃ vasena tidhā vutto .
Yasmā ca atthato eko , tasmāva ninnānākaraṇo hoti pavattaṭṭhānabhede satipi .
Ariyasāvakassa hītiādinā nayena tamatthaṃ vivarati .
Pasādo okappanā .
Pemaṃ bhatti .
Gāravaṃ garukaraṇaṃ .
Mahantaṃ uḷāraṃ .
Etaṃ vibhāgena natthi sabbattha samānattā .
Evan ti bhavantarepi akopanīyatāya .
Sadisavasenāti aññehi akhaṇḍādīhi sadisavasena .
Tenāha ‘‘ mukhavaṭṭi yañhi chinne ’’ tiādi .
Khaṇḍā etissā atthīti khaṇḍā .
Esa nayo sesesupi .
Pātimokkhe āgatānukkamena sīlassa ādimajjhavibhāgo veditabbo .
Dvinnaṃ vā tiṇṇaṃ vāti sīlakoṭṭhāsānaṃ .
Ekantaraṃ bhinnan ti abhinnena ekantaraṃ hutvā bhinnaṃ .
Tesaṃ khaṇḍādīnaṃ .
‘‘ Bhujissehī ’’ ti uttarapadalopena niddesoti āha ‘‘ bhujissabhāvakarehī ’’ ti .
Idaṃ
V2.229 vītikkantan ti idampi sīlaṃ vītikkantaṃ .‘‘ Ayaṃ sīlassa vītikkamo ’’ ti evaṃ parāmasituṃ asakkuṇeyyehi .
2. Brahmacariyogadhasuttavaṇṇanā
998. Yesan ti
M2.528 aniyamato saddhādīnamādhārabhūtapuggaladassanaṃ .Buddhe pasādo gahito .
So hi itarehi paṭhamaṃ gahetabboti .
Ariyakantāni sīlāni gahitāni sotāpannassa sīlānaṃ adhippetattā .
Saṅghe pasādo gahito dhammappasādassa anantaraṃ vuccamānattā .
Dhamme pasādo gahito aveccappasādabhāvato .
Sotaṃ ariyamaggaṃ ādito patti sotāpatti , tassā aṅgāni sotāpattiyaṅgāni .
Paccentīti pajāyanti adhigacchanti .
Tenāha ‘‘ pāpuṇantī ’’ ti .
Brahmacariyan ti maggabrahmacariyaṃ .
Katarapasādo vattamānoti adhippāyo .
Maggappasādoti maggasampayutto pasādo .
Āgatamaggassāti adhigatamaggassa .
Missakappasādo esoti tasmā ubhopi therā paṇḍitā bahussutā .
3. Dīghāvuupāsakasuttavaṇṇanā
999. Yadaggena tasmiṃ upāsake yathāvuttāni sotāpattiyaṅgāni saṃvijjanti , tadaggena so tesu vattissatīti āha ‘‘ catūsu sotāpattiyaṅgesu sandissasī ’’ ti .
Vijjaṃ bhajantīti vijjābhāgiyā , tesu koṭṭhāsesu pariyāpannāti vuttaṃ ‘‘ vijjābhāgiyeti vijjākoṭṭhāsike ’’ ti .
4-5.Paṭhamasāriputtasuttādivaṇṇanā
1000-1001.
‘‘ Sotāpattī ’’ ti paṭhamamaggo adhippeto , tassa adhigamūpāyo sotāpattiyaṅgaṃ .
Tenāha ‘‘ sotāpattiyā pubbabhāgapaṭilābhaṅgan ’’ ti .
Sotāpattiatthāyāti sotāpattimaggatthāya .
Aṅgan ti kāraṇaṃ .
Itare ratanattayappasādādayo .
Pubbabhāgiyāya sotāpattiyā aṅgaṃ kāraṇanti .
6. Thapatisuttavaṇṇanā
1002.( Vitānaṃ kāyānaṃ kālanakāya , kāraṇassa upagatānaṃ sātapariyā sijjhati . Tattha
V2.230 kāyaparipajjhāyamukhena tantiṃ ṭhapesi bhagavā . Na hi passatha namatthehi karaṇe niratthako piti vattati .‘‘ Niyatattā ’’ ti vuttaṃ . Tameva niyamaṃ ‘‘ majjhimapadeseyevā ’’ ti avadhāraṇena vibhāvetiM2.529 . Mahāmaṇḍalacārikaṃ carantopi majjhimapadesassa antanteneva carati . Tattha ca vineyyajanassa samosaraṇatā mattapanavācamahatthasupananti .)[ Etthantare pāṭho asuddho dussodhanīyo ca , suddhapāṭho gavesitabbo .] Aruṇuṭṭhāpanampi tattheva hoti .Paccantapadese pana dūre vineyyajanā honti , tattha gantvā maggaphalesu patiṭṭhāpetvā tato paccāgantvā majjhimapadese eva vāsaṃ upagacchati , tattha manussehi katānaṃ kārānaṃ mahapphalabhāvaniyamanatthanti daṭṭhabbaṃ .
‘‘ Āsanne no bhagavā ’’ ti idaṃ nidassanamattanti dassento ‘‘ na kevalan ’’ ti ādimāha .
Sakiñcanasapalibodhanaṭṭhenāti ettha kiñcanaṃ palibodho asamāpitakiccatā , tadubhayassa atthibhāvenāti attho .
Mahāvāseti mahāgehe .
Dvepi janāti isidattapurāṇā .
Sitaṃ nāma mandahasitaṃ .
Hasitaṃ nāma vissaṭṭhahasitaṃ .
Muttacāgotiādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ visuddhimaggaṭīkāyaṃ ( visuddhi . mahāṭī .1.160) vuttanayena veditabbaṃ .
Saṃvibhāgeti parassa dānavasena saṃvibhajane .
Akatavibhāgan ti deyyadhammavasena na katavibhāgaṃ .
Puggalavasena pana ‘‘ sīlavantehī ’’ ti vuttattā katavibhāgameva mahapphalatākaraṇena .
Tenāha ‘‘ sabbaṃ dātabbameva hutvā ṭhitan ’’ ti .
( Etthantare pāṭho asuddho dussodhanīyo ca , suddhapāṭho gavesitabbo .)
7. Veḷudvāreyyasuttavaṇṇanā
1003. Paveṇiāgatassāti anekapurisayugavasena paramparāgatassa .
Attani upanetabban ti attani netvā parasmiṃ upanetabbaṃ .
Tenāha ‘‘ yo kho myāyaṃ dhammo appiyo amanāpo , parassapeso dhammo appiyo amanāpo ’’ tiādi .
Amantabhāsenāti samphassa samphappalāpassa amantāya mantārahitabhāsanena .
8-9.Paṭhamagiñjakāvasathasuttādivaṇṇanā
1004-5.
Dve gāmā dvinnaṃ ñātīnaṃ gāmāti katvā .
Ñātiketi evaṃladdhanāme ekasmiṃ
V2.231 gāmake .Giñjakāvasatheti giñjakā vuccanti iṭṭhakā , giñjakāhi eva kato āvasatho , tasmiṃ .
So kira āvāso yathā
M2.530 sudhāhi parikammena payojanaṃ natthi , evaṃ iṭṭhakāhi eva cinitvā kato .Tena vuttaṃ ‘‘ iṭṭhakāmaye āvasathe ’’ ti .
Tulāthambhadvārabandhakavāṭaphalakāni pana dārumayā eva .
Oraṃ vuccati kāmadhātu , paccayabhāvena taṃ oraṃ bhajantīti orambhāgiyāni , orambhāgassa vā hitāni orambhāgiyāni .
Tenāha ‘‘ heṭṭhābhāgiyānan ’’ tiādi .
Tīhi maggehīti heṭṭhimehi tīhi maggehi .
Tehi pahātabbatāya hi tesaṃ saññojanānaṃ orambhāgiyatā , oraṃ bhañjiyāni vā orambhāgiyāni vuttāni niruttinayena .
Idāni byatirekamukhena nesaṃ orambhāgiyabhāvaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ tatthā ’’ tiādi vuttaṃ .
Vikkhambhitāni samatthatāvighātena puthujjanānaṃ , samucchinnāni sabbaso abhāvena ariyānaṃ rūpārūpabhavūpapattiyā vibandhanāya na hontīti vuttaṃ ‘‘ avikkhambhitāni maggena vā asamucchinnānī ’’ ti .
Nibbattivasenāti paṭisandhiggahaṇavasena gantuṃ na denti .
Mahaggatabhavagāmikammāyūhanassa vibandhanato sakkāyadiṭṭhiādīni tīṇi saññojanāni kāmacchandabyāpādā viya mahaggatabhavūpapattiyā visesapaccayattā tattha mahaggatabhave nibbattampi tannibbattihetukammaparikkhaye kāmabhavūpapattipaccayatāya mahaggatabhavato ānetvā idheva kāmabhave eva nibbattāpenti .
Tasmā sabbānipi pañcapi saṃyojanāni orambhāgiyāneva .
Paṭisandhivasena anāgamanasabhāvoti paṭisandhiggahaṇavasena tasmā lokā idha na āgamanasabhāvo .
Buddhadassana-theradassana-dhammassavanānaṃ pana atthāya assa āgamanaṃ anivāritaṃ .
Kadāci uppattiyā viraḷākāratā , pariyuṭṭhānamandatāya abahalatāti dvedhāpi tanubhāvo .
Abhiṇhan ti bahuso .
Bahalabahalāti tibbatibbā .
Yattha uppajjanti , taṃ santānaṃ maddantā pharantā sādhentā andhakāraṃ karontā uppajjanti , dvīhi pana maggehi pahīnattā tanukatanukā mandamandā uppajjanti .
Puttadhītaro hontīti idaṃ akāraṇaṃ .
Tathā hi aṅgapaccaṅgaparāmasanamattenapi te honti .
Idan ti ‘‘ rāgadosamohānaṃ tanuttā ’’ ti idaṃ vacanaṃ .
Bhavatanukavasenāti appakabhavavasena .
Tan ti mahāsīvattherassa vacanaṃ paṭikkhittanti sambandho .
Ye bhavā ariyānaṃ labbhanti , te paripuṇṇalakkhaṇabhavā eva .
Ye na labbhanti , tattha kīdisaṃ taṃ bhavatanukaṃ .
Tasmā ubhayathāpi bhavatanukassa asambhavo evāti dassetuṃ ‘‘ sotāpannassā ’’ tiādi vuttaṃ .
Aṭṭhame bhave bhavatanukaṃ natthi aṭṭhamasseva bhavassa sabbasseva abhāvato .
Sesesupi eseva nayo .
Kāmāvacaralokaṃ
M2.531 sandhāya vuttaṃ itarassa lokassa vasena tathā vattuṃ asakkuṇeyyattā .Yo hi
V2.232 sakadāgāmī devamanussalokesu vomissakavasena nibbattati , sopi kāmabhavavaseneva paricchinditabbo .Bhagavatā ca kāmaloke ṭhatvā –
‘‘ sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā ’’ ti vuttaṃ .
Imaṃ lokaṃ āgantvāti ca iminā pañcasu sakadāgāmīsu cattāro vajjetvā ekova gahito .
Ekacco hi idha sakadāgāmiphalaṃ patvā idheva parinibbāyati , ekacco idha patvā devaloke parinibbāyati , ekacco devaloke patvā tattheva parinibbāyati , ekacco devaloke patvā idhūpapajjitvā parinibbāyati , ime cattāro idha na labbhanti .
Yo pana idha patvā devaloke yāvatāyukaṃ vasitvā puna idhūpapajjitvā parinibbāyati , ayamidha adhippeto .
Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ imaṃ lokanti kāmabhavo adhippeto ’’ ti imamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ sace hī ’’ tiādinā aññaṃyeva catukkaṃ dassitaṃ .
Catūsu … pe … sabhāvoti attho apāyagamanīyānaṃ pāpadhammānaṃ sabbaso pahīnattā .
Dhammaniyāmenāti maggadhammaniyāmena niyato uparimaggādhigamassa avassaṃbhāvibhāvato .
Tenāha ‘‘ sambodhiparāyaṇo ’’ ti .
Tesaṃ tesaṃ ñāṇagatin ti tesaṃ tesaṃ sattānaṃ ‘‘ asuko sotāpanno , asuko sakadāgāmī ’’ tiādinā taṃtaṃñāṇādhigamanaṃ ñāṇūpapattiṃ .
Ñāṇābhisamparāyan ti tato parampi –
‘‘ niyato sambodhiparāyaṇo sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karissatī ’’ tiādinā ñāṇasahitaṃ upapattipaccayabhavaṃ .
Olokentassa ñāṇacakkhunā apekkhantassa .
Kevalaṃ kāyakilamathova , na tena kāci paresaṃ atthasiddhīti adhippāyo .
Cittavihesā cittakhedo , sā kilesūpasaṃhitattā buddhānaṃ natthi .
Ādissati ālokīyati attā etenāti ādāsaṃ , dhammabhūtaṃ ādāsaṃ dhammādāsaṃ , ariyamaggañāṇassetaṃ adhivacanaṃ .
Tena hi ariyasāvako catūsu ariyasaccesu viddhastasammohattā attānaṃ yāthāvato ñatvā yāthāvato byākareyya , tappakāsanato pana dhammapariyāyassa suttassa dhammādāsatā veditabbāti .
Yena dhammādāsenāti idha pana maggadhammameva vadati .
Sesaṃ uttānatthattā suviññeyyamevāti .
Veḷudvāravaggavaṇṇanā niṭṭhitā .