4. Aggaññasuttavaṇṇanā
Vāseṭṭhabhāradvājavaṇṇanā
111. Etthāti
M3.36V3.33P3.45 ‘‘ pubbārāme , migāramātupāsāde ’’ ti etasmiṃ padadvaye .
Koyaṃ pubbārāmo , kathañca pubbārāmo , kā ca migāramātā , kathañcassā pāsādo ahosīti etasmiṃ antolīne anuyoge .
Ayaṃ idāni vuccamānā anupubbikathā ādito paṭṭhāya saṅkhepeneva anupubbikathā .Padumuttaraṃ bhagavantaṃ ekaṃ upāsikaṃ aggupaṭṭhāyikaṭṭhāne ṭhapentiṃ disvāna tattha sañjātagāravabahumānā tamevatthaṃ purakkhatvā bhagavantaṃ nimantetvā .
Meṇḍakaputtassāti meṇḍakaseṭṭhiputtassa .
Sotāpannā ahosi tathā katādhikārattā .
Mātuṭṭhāne ṭhapesi attano sīlācārasampattiyā garuṭṭhāniyattā .
Upayogan ti tattha tattha appetabbaṭṭhāne appanāvasena viniyogaṃ agamaṃsu .
Aññehi ca veḷuriyalohitaṅkamasāragallādīhi .
Bhassatīti otarati .
Suddhapāsādova na sobhatīti kevalo ekapāsādo eva vihāro na sobhati .
Niyūhāni bahūni nīharitvā kattabbasenāsanāni ‘‘ duvaḍḍhagehānī ’’ ti vadanti .
Majjhe gabbho samantato anupariyāyatoti evaṃ dvikkhattuṃ vaḍḍhetvā katasenāsanāni duvaḍḍhagehāni .
Cūḷapāsādāti khuddakapāsādā .
Uttaradevīvihāro nāma nagarassa pācīnadvārasamīpe katavihāro .
Titthiyaliṅgassa aggahitattā neva titthiyaparivāsaṃ vasanti .
Anupasampannabhāvato āpattiyā āpannāya abhāvato na āpattiparivāsaṃ vasanti .
Bhikkhubhāvan ti upasampadaṃ .
Tevijjasuttan ti imasmiṃ dīghanikāye tevijjasuttaṃ sutvā .
113. Anuvattamānā
V3.34P3.46 caṅkamiṃsu ananucaṅkamane yathādhippetassa atthassa pucchanādīnaṃ asakkuṇeyyattā .Tesan ti tesaṃ dvinnaṃ .
Tenāha ‘‘ paṇḍitataro ’’ ti .
Atthāti bhavattha .
Kulasampannāti sampannakulā uditodite brāhmaṇakule uppannā .
Brāhmaṇakulāti kenaci pārijuññena anupaddutā
M3.37 eva brāhmaṇakulā .
Tenāha ‘‘ bhogādisampannan ’’ tiādi .Ime brāhmaṇā uccā hutvā ‘‘ imaṃ vasalaṃ pabbajjaṃ pabbajiṃsū ’’ tiādinā jātiādīni ghaṭṭentā akkosanti .
Paribhāsantīti paribhavitvā bhāsanti .
Attano anurūpāyāti attano ajjhāsayassa anurūpāya .
Antarantarā vicchijja pavattiyamānā paribhāsā paripuṇṇā nāma na hoti khaṇḍabhāvato , tabbipariyāyato paripuṇṇā nāma hotīti āha ‘‘ antarā ’’ tiādi .
Appatiṭṭhatāyāti apassayarahitattā .
Vibhinnoti vinaṭṭho .
Itare tayo vaṇṇāti khattiyādayo vaṇṇā hīnā .
Nanu khattiyāva seṭṭhā vaṇṇā yathā buddhā etarahi khattiyakule eva uppannāti ?
Saccametaṃ , te pana attano micchābhimānena , micchāgāhena ca ‘‘ brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo ’’ ti vadanti , taṃ tesaṃ vacanamattaṃ .
‘‘ Sujjhantīti suddhā honti , na nindaṃ garahaṃ pāpuṇantī ’’ ti vadanti .
Sujjhanti vā saṃsārato sujjhanti , na sesā vaṇṇā asukkajātikattā , mantajjhenābhāvato cāti .
Brahmuno mukhato jātā vedavacanato jātāti mukhato jātā .
Tato eva brahmuno mahābrahmuno vedavacanato vijātāti brahmajā .
Tena
P3.47 duvidhenāpi nimmitāti brahmanimmitā .Vedavedaṅgādibrahmadāyajjaṃ arahantīti brahmadāyādā .
Muṇḍake samaṇaketi ettha ka -kāro garahāyanti āha ‘‘ nindantā jigucchantā vadantī ’’ ti .
Ibbheti sudde , te pana gharabandhanena baddhā nihīnatarāti āha ‘‘ gahapatike ’’ ti .
Kaṇheti kaṇhajātike .
Bandhanaṭṭhena bandhu , kassa pana bandhūti āha ‘‘ mārassa bandhubhūte ’’ ti .
Pādāpacceti pādato jātāpacce .
Ayaṃ kira brāhmaṇānaṃ laddhi ‘‘ brāhmaṇā brahmuno mukhato jātā , khattiyā urato , ūrūhi vessā , pādato suddā ’’ ti .
114. Yasmā paṭhamakappikakāle catuvaṇṇavavatthānaṃ natthi , sabbeva sattā ekasadisā , aparabhāge pana tesaṃ payogabhedavasena ahosi , tasmā vuttaṃ ‘‘ porāṇaṃ … pe … ajānantā ’’ ti .
Laddhibhindanatthāyāti ‘‘ brāhmaṇā brahmuno puttā orasā mukhato jātā ’’ ti evaṃ pavattāya laddhiyā viniveṭhanatthaṃ .
Puttappaṭilābhatthāyāti ‘‘ evaṃ mayaṃ pettikaṃ iṇaṃ
M3.38 sodhessāmā ’’ ti laddhiyaṃ ṭhatvā puttappaṭilābhāya .
Ayañhettha dhammikānaṃ brāhmaṇānaṃ ajjhāsayo .Sañjātapupphāti rajassalā .
Itthīnañhi kumāribhāvappattito paṭṭhāya pacchimavayato oraṃ asati vibandhe aṭṭhame aṭṭhame
V3.35 sattāhe gabbhāsayasaññite tatiye āvatte katipayā lohitapīḷakā saṇṭhahitvā aggahitapupphā eva bhijjanti , tato lohitaṃ paggharati , tattha utusamaññā , pupphasamaññā ca .Nesan ti brāhmaṇānaṃ .
Saccavacanaṃ siyāti ‘‘ brahmuno puttā ’’ tiādivacanaṃ saccaṃ yadi siyā , brāhmaṇīnaṃ … pe … mukhaṃ bhaveyya , na cetaṃ atthi .
Catuvaṇṇasuddhivaṇṇanā
116. Ubhayavokiṇṇeti vacanavipallāsena vuttanti āha ‘‘ ubhayesu vokiṇṇesū ’’ ti .
Missībhūtesūti ‘‘ kadāci kaṇhā dhammā , kadāci sukkā dhammā ’’ ti evaṃ ekasmiṃ santāne , ekasmiṃyeva ca attabhāve pavattiyā missībhūtesu , na pana ekajjhaṃ pavattiyā .
Etthāti anantaravuttadhammāva anvādhiṭṭhāti āha ‘‘ kaṇhasukkadhammesū ’’ ti .
Yasmā ca te brāhmaṇā na ceva te dhamme atikkantā , yāya ca paṭipadāya atikkameyyuṃ , sāpi tesaṃ paṭipadā natthi , tasmā vuttaṃ ‘‘ vattamānāpī ’’ ti .
Nānujānanti ayathābhuccavādabhāvato .
Anujānana ñca nāma abbhanumodananti tadabhāvaṃ dassentena ‘‘ nānumodanti , na pasaṃsantī ’’ ti vuttaṃ .
Catunnaṃ vaṇṇānan ti niddhāraṇe sāmivacanaṃ .
Tesan ti pana sambandhepi vā sāmivacanaṃ .
Te ca brāhmaṇā na evarūpā na edisā , yādiso arahā ekadesenāpi tena tesaṃ sadisatābhāvato , tasmā tena kāraṇena nesaṃ brāhmaṇānaṃ ‘‘ brāhmaṇova
M3.39 seṭṭho vaṇṇo ’’ ti vādaṃ viññū yathābhūtavādino buddhādayo ariyā nānujānanti .Ārakattādīhīti
P3.49 ettha kilesānaṃ ārakattā pahīnabhāvato dūrattā arahaṃ , kilesārīnaṃ hatattā arahaṃ , saṃsāracakkassa arānaṃ hatattā arahaṃ , paccayādīnaṃ arahattā arahaṃ , pāpakaraṇe rahābhāvena arahan ti evamattho veditabbo .
Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana visuddhimagge ( visuddhi .1.125 ādayo ), taṃ saṃvaṇṇanāsu ( visuddhi . ṭī .1.124) ca vuttanayena veditabboV3.36 .Āsavānaṃ khīṇattāti catunnampi āsavānaṃ anavasesato pahīnattā .
Brahmacariyavāsan ti maggabrahmacariyavāsaṃ .
Tassa vāsassa pariyositattā vutthavāso , dasannampi vā ariyavāsānaṃ vutthattā vutthavāso .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Dasayime , bhikkhave , ariyāvāsā , yadariyā āvasiṃsu vā āvasanti vā āvasissanti vā .
Katame dasa ?
Idha , bhikkhave , bhikkhu pañcaṅgavippahīno hoti chaḷaṅgasamannāgato ekārakkho caturāpasseno panuṇṇapaccekasacco samavayasaṭhesano anāvilasaṅkappo passaddhakāyasaṅkhāro suvimuttacitto suvimuttapañño .
Ime kho , bhikkhave , dasa ariyāvāsā ’’ ti ( a . ni .10.19).
Vussatīti vā vusitaṃ , ariyamaggo , ariyaphalañca , taṃ etassa atthīti atisayavacanicchāvasena arahā ‘‘ vusitavā ’’ ti vutto .
Karaṇīyaṃ nāma pariññāpahānasacchikiriyābhāvanā dukkhassantaṃ kātukāmehi ekantato kattabbattā , taṃ pana yasmā catūhi maggehi paccekaṃ catūsu saccesu kātabbaṃ kataṃ , tasmā vuttaṃ ‘‘ catūhi … pe … katakaraṇīyo ’’ ti .
Osīdāpanaṭṭhena bhārā viyāti bhārā , kilesā , khandhā ca .
Vuttañhi ‘‘ bhārā have pañcakkhandhā ’’ ti ( saṃ . ni .3.22) ohāritoti apanīto .
Sako attho sadatthoti ettha da -kāro padasandhikaro .
Kāmaṃ diṭṭhiādayopi saṃyojanāni eva , tathāpi taṇhāya bhavasaṃyojanaṭṭho sātisayo .
Yathāha ‘‘ avijjānīvaraṇānaṃ
P3.50 sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānan ’’ ti .( Saṃ . ni .2.125,126,127,132,134,136,142;3.5.520; kathā .75) tato sā eva sutte ( dī . ni .2.400; ma . ni .1.93,133;3.373; saṃ . ni .3.1081; paṭi . ma .1.34 ādayo ) samudayasaccabhāvena vuttā , tasmā vuttaṃ ‘‘ bhavasaṃyojanaṃ vuccati taṇhā ’’ ti .Sammadaññā vimuttoti sammā aññāya jānanabhūtāya aggamaggapaññāya
M3.40 sammā yathābhūtaṃ yaṃ yathā jānitabbaṃ , taṃ tathā jānitvā vimutto .Imasmiṃ loketi imasmiṃ sattaloke .
Idhattabhāveti imasmiṃ attabhāve , parattabhāveti parasmiṃ attabhāve , idhaloke , paraloke cāti attho .
117. Antaravirahitāti vibhāgavirahitā .
Tenāha ‘‘ attano kulena sadisā ’’ ti .
Anuyantīti anuyantā , anuyantā eva ānuyantā , anuvattakā .
Tenāha ‘‘ vasavattino ’’ ti .
118. Niviṭṭhāti
V3.37 saddheyyavatthusmiṃ anupavisanavasena niviṭṭhā .
Tato eva tasmiṃ adhikaṃ nivisanato abhiniviṭṭhā .
Acalaṭṭhitāti acalabhāve ṭhitā .Yan ti yaṃ kathetabbadhammaṃ anupadhāretvā , tadatthañca appaccakkhaṃ katvā kathanaṃ , etaṃ aṭṭhānaṃ akāraṇaṃ tassa bodhimūleyeva samucchinnattā .
Vicchindajananatthan ti ratanattayasaddhāya vicchindassa uppādanatthaṃ , aññathattāyāti attho .
Soti māro .
Musāvādaṃ kātuṃ nāsakkhīti āgataphalassa ariyasāvakassa purato musā vattuṃ na visahi , tasmā āma mārosmīti paṭijāni .
Silāpathaviyan ti ratanamayasilāpathaviyaṃ .
Sineruṃ kira parivāretvā ṭhito bhūmippadeso sattaratanamayo ,‘‘ suvaṇṇamayo ’’ ti keci , sā vitthārato , ubbedhato anekayojanasahassaparimāṇā ativiya niccalā .
Kiṃ tvaṃ etthāti kiṃ kāraṇā tvaṃ ettha .
‘‘ Ṭhito ’’ ti accharaṃ pahari .
Ṭhātuṃ asakkontoti ariyasāvakassa purato ṭhātuṃ asakkonto .
Ayañhi ariyadhammādhigamassa ānubhāvo , yaṃ māropi
P3.51 nāma mahānubhāvo ujukaṃ paṭipparituṃ na sakkoti .Maggo eva mūlaṃ maggamūlaṃ , tassa .
Sañjātattā uppannattā .
Tena maggamūlena patiṭṭhitasantāne laddhapatiṭṭhā .
Bhagavato desanādhammaṃ nissāya ariyāya jātiyā jāto ‘‘ bhagavantaṃ nissāya ariyabhūmiyaṃ jāto ’’ ti vutto .
‘‘ Ure vasitvā ’’ ti idaṃ dhammaghosassa urato samuṭṭhānatāya vuttaṃ .
Ure vāyāmajanitābhijātitāya vā oraso .
Mukhato jātena jāto ‘‘ mukhato jāto ’’ ti vutto .
Kāraṇakāraṇepi hi kāraṇe viya vohāro hoti ‘‘ tiṇehi bhattaṃ siddhan ’’ ti .
Keci pana ‘‘ vimokkhamukhassa vasena
M3.41 jātattā mukhato jāto ’’ ti vadanti , tatthāpi vuttanayeneva attho veditabbo .
Purimenatthena yonijo , sedajo , mukhajoti tīsu sambandhesu mukhajena sambandhena bhagavato puttabhāvo vibhāvito .Atthadvayenāpi dhammajabhāvoyeva dīpito .
Ariyadhammappattito laddhaviseso hutvā pavatto taduttarakāliko khandhasantāno ‘‘ ariyadhammato jāto ’’ ti veditabbo , ariyadhammaṃ vā maggaphalaṃ nissāya , upanissāya ca jāto sabbopi dhammappabandho ‘‘ ariyadhammato jāto ’’ ti gahetabbo .
Tesaṃ pana ariyadhammānaṃ apariyositakiccatāya ariyabhāvena abhinibbattimattaṃ upādāya ‘‘ ariyadhammato jātattā ’’ ti vuttaṃ .
Pariyositakiccatāya tathā nibbattipāripūriṃ upādāya ‘‘ nimmitattā ’’ ti vuttaṃ , yato ‘‘ dhammajo dhammanimmito ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Navalokuttaradhammadāyaṃ ādiyatīti dhammadāyādo ’’ tipi pāṭho .
Assāti ‘‘ bhagavatomhiputto ’’ tiādinā vuttassa vākyassa .
Atthaṃ dassentoti bhāvatthaṃ pakāsento .
Tathāgatassa anaññasādhāraṇasīlādidhammakkhandhassa samūhanivesavasena dhammakāyatāya na
P3.52 kiñci vattabbaṃ atthi , satthuṭṭhāniyassa pana dhammakāyataṃ dassetuṃ ‘‘ kasmā tathāgato dhammakāyotiV3.38 vutto ’’ ti sayameva pucchaṃ samuṭṭhāpetvā ‘‘ tathāgato hī ’’ tiādinā tamatthaṃ vissajjeti .Hadayena cintetvāti ‘‘ imaṃ dhammaṃ imassa desessāmī ’’ ti tassa upagatassa veneyyajanassa bodhanatthaṃ cittena cintetvā .
Vācāya abhinīharīti saddhammadesanāvācāya karavīkarutamañjunā brahmassarena veneyyasantānābhimukhaṃ tadajjhāsayānurūpaṃ hitamatthaṃ nīhari upanesi .
Tenāti tena kāraṇena evaṃsaddhammādhimuttibhāvena .
Assāti tathāgatassa .
Dhammamayattāti dhammabhūtattā .
Idhādhippetadhammo seṭṭhaṭṭhena brahmabhūtoti āha ‘‘ dhammakāyattā eva brahmakāyo ’’ ti .
Sabbaso adhammaṃ pajahitvā anavasesato dhammo eva bhūtoti dhammabhūto .
Tathārūpo ca yasmā sabhāvato dhammo evāti vattabbataṃ arahatīti āha ‘‘ dhammasabhāvo ’’ ti .
119. Seṭṭhacchedakavādan ti ‘‘ brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo ’’ ti ( dī . ni .3.116) evaṃ vuttaseṭṭhabhāvacchedakavādaṃ .
Aparenapi nayenāti yathāvuttaseṭṭhacchedakavādato aparenapi porāṇakalokuppattidassananayena .
Seṭṭhaccheda … pe … dassetun ti sopi hi ‘‘ brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo , hīnā aññe
M3.42 vaṇṇā ’’ ti ,‘‘ brāhmaṇā brahmuno puttā orasā mukhato jātā brahmajā ’’ ti ( dī . ni .3.114) ca evaṃ pavattāya micchādiṭṭhiyā viniveṭhano jātibrāhmaṇānaṃ seṭṭhabhāvassa chedanato seṭṭhacchedanavādo nāma hotīti dassetunti attho .Itthabhāvan ti imaṃ pakārataṃ manussabhāvaṃ .
Sāmaññajotanā hi visese avatiṭṭhati , pakaraṇavasena vā ayamattho avacchinno daṭṭhabbo .
Maneneva
P3.53 nibbattāti bāhirapaccayena vinā kevalaṃ upacārajhānamanasāva nibbattā .
Yāya upacārajjhānacetanāya te tattha nibbattā , nīvaraṇavikkhambhanādinā uḷāro tassā pavattiviseso , tasmā jhānaphalakappo tassā phalavisesoti āha ‘‘ brahmaloke viyā ’’ tiādi .‘‘ Sayaṃpabhā ’’ ti padānaṃ tattha sūriyālokādīhi vinā andhakāraṃ vidhamantā sayameva pabhāsantīti sayaṃpabhā , antalikkhe ākāse carantīti antalikkhacarā , tadaññakāmāvacarasattānaṃ viya sarīrassa vicaraṇaṭṭhānassa asubhatābhāvato subhaṃ , subheva tiṭṭhantīti subhaṭṭhāyinoti attho veditabbo .
Rasapathavipātubhāvavaṇṇanā
120. Sabbaṃ cakkavāḷan ti anavasesaṃ koṭisatasahassaṃ cakkavāḷaṃ .
Samatanīti sañchādentī vipphari , sā pana tasmiṃ udake patiṭṭhitā ahosīti āha ‘‘ patiṭṭhahī ’’ ti .
Vaṇṇena
V3.39 sampannāti sampannavaṇṇā .Makkhikaṇḍakarahitan ti makkhikāhi ca tāsaṃ aṇḍakehi ca rahitaṃ .
Atītānantarepi kappe loloyeva .
Kasmā ?
Evaṃ ciraparicitalolatāvasena sabbapaṭhamaṃ tathā akāsīti dasseti .
Kimevidan ti ‘‘ vaṇṇato , gandhato ca tāva ñātaṃ , rasato pana kimevidaṃ bhavissatī ’’ ti saṃsayajāto vadati .
Tiṭṭhatīti aṭṭhāsi .
Candimasūriyādipātubhāvavaṇṇanā
121. Āluppakārakan ti ettha ālopapariyāyo āluppa -saddoti āha ‘‘ ālopaṃ katvā ’’ ti .
Paccakkhabhūtānampi
M3.43 candimasūriyānaṃ pavattiyaṃ lokiyānaṃ sammoho hoti , taṃ vidhamituṃ ‘‘ ko pana tesan ’’ tiādinā aṭṭha pañhāvissajjanāni gahitāni .
Tattha tesan ti candimasūriyānaṃ .
Kasmin ti kasmiṃ ṭhāne .
‘‘ Ko uparī ’’ ti etenevaP3.54 ko heṭṭhāti ayamattho vuttoyeva .
Tathā ‘‘ ko sīghaṃ gacchatī ’’ ti iminā ko saṇikaṃ gacchatīti ayampi attho vuttoyeva .
Vīthiyoti gamanavīthiyo .
Ekatoti ekasmiṃ khaṇe pātubhavanti .Sūriyamaṇḍale pana atthaṅgate candamaṇḍalaṃ paññāyittha .
Chandaṃ ñatvā vāti ruciṃ ñatvā viya .
Ubhayan ti anto , bahi ca .
Ujukan ti āyāmato , vitthārato , ubbedhato ca .
Parimaṇḍalatoti parikkhepato .
Ujukaṃ saṇikaṃ gacchati amāvāsiyaṃ sūriyena saddhiṃ gacchanto divase divase thokaṃ thokaṃ ohīyanto puṇṇamāsiyaṃ upaḍḍhamaggameva ohīyanato .
Tiriyaṃ sīghaṃ gacchati ekasmimpi māse kadāci dakkhiṇato , kadāci uttarato dassanato .
‘‘ Dvīsu passesū ’’ ti idaṃ yebhuyyavasena vuttaṃ .
Candassa purato , pacchato , samañca tārakā gacchantiyeva .
Attano ṭhānan ti attano gamanaṭṭhānaṃ .
Na vijahanti attano vīthiyāva gacchanato .
Sūriyassa ujukaṃ gamanassa sīghatā candassa gamanaṃ upādāya veditabbā .
Tiriyaṃ gamanaṃ dakkhiṇadisato uttaradisāya , uttaradisato ca dakkhiṇadisāya gamanaṃ dandhaṃ chahi chahi māsehi ijjhanato .
Soti sūriyo .
Kāḷapakkhauposathatoti kāḷapakkhe uposathe candena saheva gantvā tato paraṃ .
Pāṭipadadivaseti sukkapakkhapāṭipadadivase .
Ohāya gacchati attano sīghagāmitāya , tassa ca dandhagāmitāya .
Lekhā
V3.40 viya paññāyati pacchimadisāyaṃ .Yāva uposathadivasāti yāva sukkapakkhauposathadivasā .
‘‘ Cando anukkamena vaḍḍhitvā ’’ ti idaṃ uparibhāgato patitasūriyālokatāya heṭṭhato pavattāya sūriyassa dūrabhāvena divase divase anukkamena parihāyamānāya attano chāyāya vasena anukkamena candamaṇḍalappadesassa vaḍḍhamānassa viya dissamānatāya vuttaṃ , tasmā anukkamena vaḍḍhitvā viya .
Uposathadivase puṇṇamāyaṃ paripuṇṇo hoti , paripuṇṇamaṇḍalo hutvā dissatīti attho .
Dhāvitvā gaṇhāti candassa dandhagatitāya , attano ca sīghagatitāya .
Anukkamena hāyitvāti ettha ‘‘ anukkamena
M3.44 vaḍḍhitvā ’’ ti ettha vuttanayena atthoP3.55 veditabbo .
Tattha pana chāyāya hāyamānatāya maṇḍalaṃ vaḍḍhamānaṃ viya dissati , idha chāyāya vaḍḍhamānatāya maṇḍalaṃ hāyamānaṃ viya dissati .Yāya vīthiyā sūriye gacchante vassavalāhakā devaputtā sūriyābhitāpasantattā attano vimānato na nikkhamanti , kīḷāpasutā hutvā na vicaranti , tadā kira sūriyassa vimānaṃ pakatimaggato adho otaritvā vicarati , tassa oruyha caraṇeneva candavimānampi adho oruyha carati taggatikattā , tasmā sā vīthi udakābhāvena ajānurūpatāya ‘‘ ajavīthī ’’ ti samaññaṃ gatā .
Yāya pana vīthiyā sūriye gacchante vassavalāhakā devaputtā sūriyābhitāpābhāvato abhiṇhaṃ attano vimānato bahi nikkhamitvā kīḷāpasutā ito cito ca vicaranti , tadā kira sūriyavimānaṃ pakatimaggato uddhaṃ āruhitvā vicarati , tassa uddhaṃ āruyha caraṇeneva candavimānampi uddhaṃ āruyha carati taggatikattā , taggatikatā ca samānagatinā vātamaṇḍalena vimānassa phellitabbattā , tasmā sā vīthi udakabahubhāvena nāgānurūpatāya ‘‘ nāgavīthī ’’ ti samaññaṃ gatā .
Yadā sūriyo uddhamanāruhanto , adho ca anotaranto pakatimaggeneva gacchati , tadā vassavalāhakā yathākālaṃ , yathāruci ca vimānato nikkhamitvā sukhena vicaranti , tena kālena kālaṃ vassanato loke utusamatā hoti , tāya utusamatāya hetubhūtāya sā candimasūriyānaṃ gati gavānurūpatāya ‘‘ govīthī ’’ ti samaññaṃ gatā .
Tena vuttaṃ ‘‘ ajavīthī ’’ tiādi .
Evaṃ ‘‘ kati nesaṃ vīthiyo ’’ ti pañhaṃ vissajjetvā ‘‘ kathaṃ vicarantī ’’ ti pañhaṃ vissajjetuṃ ‘‘ candimasūriyā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha sineruto bahi nikkhamantīti sinerusamīpena taṃ padakkhiṇaṃ katvā gacchantā tato gamanavīthito bahi attano
P3.56 tiriyagamanena cakkavāḷābhimukhā nikkhamanti .
Anto vicarantīti evaṃ cha māse khaṇe khaṇe sineruto apasakkanavasena tato nikkhamitvā cakkavāḷasamīpaṃ pattā , tatopi cha māse khaṇe khaṇe apasakkanavasenaV3.41 nikkhamitvā sinerusamīpaṃ pāpuṇantā anto vicaranti .Idāni tamevatthaṃ saṅkhepena vuttaṃ vivarituṃ ‘‘ tehī ’’ tiādi vuttaṃ .
Sinerussa , cakkavāḷassa ca yaṃ ṭhānaṃ vemajjhaṃ , tassa , sinerussa ca yaṃ ṭhānaṃ vemajjhaṃ , tena gacchantā ‘‘ sinerusamīpena
M3.45 vicarantī ’’ ti vuttā , na sinerussa aggāḷindaallīnā .Cakkavāḷasamīpena caritvāti etthāpi eseva nayo .
Majjhenāti sinerussa , cakkavāḷassa ca ujukaṃ vemajjhena maggena .
Citramāse majjhenāti etthāpi eseva nayo .
Ekappahārenāti ekavelāya , ekeneva vā attano ekappahārena .
Majjhanhikoti ṭhitamajjhanhiko kālo hoti .
Tadā hi sūriyamaṇḍalaṃ uggacchantaṃ hutvāpi imasmiṃ dīpe ṭhitassa upaḍḍhameva dissati , uttarakurūsu ṭhitassa ogacchantaṃ hutvā .
Evañhi ekavelāyameva tīsu dīpesu ālokakaraṇaṃ .
Yesu kattikādinakkhattasamaññā , tānipi tārakarūpāni yevāti vuttaṃ ‘‘ sesatārakarūpāni cā ’’ ti , nakkhattasaññitatārakarūpato avasiṭṭhatārakarūpānīti attho .
Ubhayānipi tāni devatānaṃ vasanakavimānānīti veditabbāni .
Rā-saddo tiyati chijjati etthāti ratti , sattānaṃ saddassa vūpasamanakāloti attho .
Dibbanti sattā kīḷanti jotanti etthāti divā .
Sattānaṃ āyuṃ minanto viya siyati antaṃ karotīti māso .
Taṃ taṃ kiriyaṃ arati vattetīti utu .
Taṃ taṃ sattaṃ , dhammappavattiñca saṅgamma vadanto viya sarati vattetīti saṃvaccharo .
122. Vivajjanaṃ vivajjo , so eva vevajjaṃ , vaṇṇassa vevajjaṃ
P3.57 vaṇṇavevajjaṃ , vaṇṇasampattiyā vigamo , tassa pana atthitā ‘‘ vaṇṇavevajjatā ’’ ti vuttā .
Tenāha ‘‘ vivajjabhāvo ’’ ti .Tesan ti vaṇṇavantānaṃ sattānaṃ .
Atimānappaccayāti dubbaṇṇavambhanavasena atikkamma attano vaṇṇaṃ paṭicca mānapaccayā , mānasampaggaṇhananimittanti attho .
Sātisayo raso etissā atthīti rasāti laddhamānāya , anubhāsiṃsūti anurodhavasena bhāsiṃsu .
Lokuppattivaṃsakathan ti lokuppattivaṃsajaṃ paveṇīkathaṃ , ādikāle uppannaṃ paveṇīāgatakathanti attho .
‘‘ Anupatantī ’’ tipi pāṭho , so evattho .
Bhūmipappaṭakapātubhāvādivaṇṇanā
123. Ediso hutvāti ahicchattakasadiso hutvā .
124. Padālatāti
M3.46V3.42 ‘‘ padā ’’ ti evaṃnāmā ekā latā , sā pana yasmā sampannavaṇṇagandharasā , tasmā ‘‘ bhaddalatā ’’ ti vuttā .Nāḷikāti nāḷivalli .
Ahāyīti nassi .
125. Akaṭṭhapākoti akaṭṭheyeva ṭhāne uppajjitvā paccanako , nīvāro viya sañjāto hutvā nippajjanakoti attho .
Kaṇo ‘‘ kuṇḍakan ’’ ti ca vuccati .
Thusan ti taṇḍulaṃ pariyonandhitvā ṭhitattaco , tadabhāvato ‘‘ akaṇo , athuso ’’ ti sāli vutto .
‘‘ Paṭivirūḷhan ’’ ti idaṃ pakkabhāvassa kāraṇavacanaṃ .
Paṭivirūḷhato hi taṃ pakkanti .
Yasmiṃ ṭhāne sāyaṃ pakko sāli gahito , tadeva ṭhānaṃ dutiyadivase pāto pakkena sālinā paripuṇṇaṃ hutvā tiṭṭhatīti āha ‘‘ sāyaṃ gahitaṭṭhānaṃ pāto pakkaṃ hotī ’’ tiādi .
Alāyitan ti
P3.58 lāyitaṭṭhānampi tesaṃ kammappaccayā alāyitameva hutvā anūnaṃ paripuṇṇameva paññāyati , na kevalaṃ paññāyanameva , atha kho tathābhūtameva hutvā tiṭṭhati .Itthipurisaliṅgādipātubhāvavaṇṇanā
126.‘‘ Manussakāle ’’ ti idaṃ pubbe manussabhūtānaṃyeva tattha idāni nikantivasena uppatti hotīti katvā vuttaṃ , devatānampi purimajātiyaṃ itthibhāve ṭhitānaṃ tattha virāgādipurisattappaccaye asati tadā itthiliṅgameva pātubhavati .
Purisattapaccayeti ‘‘ attanopi anissaratā , sabbakālaṃ parāyattavuttitā , rajassalatā vañcatā , gabbhadhāraṇaṃ , paṭhamāya pakatiyā nihīnapakatitā , sūravīratābhāvo ,‘ appakā janā ’ ti ‘ hīḷetabbatā ’ ti evamādi ādīnavapaccavekkhaṇapubbakampi itthibhāve ‘ alaṃ itthibhāvena , na hi itthibhāve ṭhatvā cakkavattisiriṃ , na sakkamārabrahmasiriyo paccanubhavituṃ , na paccekabodhiṃ , na sammāsambodhiṃ adhigantuṃ sakkā ’ ti evaṃ itthibhāvavirajjanaṃ ,‘ yathāvuttaādīnavavirahato uttamapakatibhāvato sampadamidaṃ purisattaṃ nāma seṭṭhaṃ uttamaṃ , ettha ṭhatvā sakkā etā sampattiyo sampāpuṇitun ’ ti evaṃ purisattabhāve sambhāvanāpubbakaṃ patthanāṭhapanaṃ ,‘ tattha ninnapoṇapabbhāracittatā ’ ti ’’ evamādike purisabhāvassa paccayabhūte dhamme .
Pūretvā vaḍḍhetvā .
Paccakkhaṃ bhūtaṃ , sadisañca diṭṭhadhammikaṃ , samparāyikañca suvipulaṃ anatthaṃ acintetvā purisassa kāmesu micchācaraṇaṃ kevalaṃ itthiyaṃ āsāpatti
M3.47 phalenevāti āsāāpatti itthibhāvāvahāpi hotiyeva .
Tanninnapoṇapabbhārabhāvena tannikantiyā nimittabhāvāpattitoti vuttaṃ ‘‘ puriso itthattabhāvaṃ labhanto kāmesumicchācāraṃP3.59 nissāya labhatī ’’ ti .Tadāti yathāvutte paṭhamakappikakāle .
Pakatiyāti sabhāvena .
Mātugāmassāti purimattabhāve mātugāmabhūtassa .
Purisassāti etthāpi ‘‘ pakatiyā ’’ ti padaṃ
V3.43 ānetvā sambandhitabbaṃ .Upanijjhāyatan ti upecca nijjhāyantānaṃ .
Yathā aññamaññasmiṃ sārāgo uppajjati , evaṃ sāpekkhabhāvena olokentānaṃ .
Rāgapariḷāhoti rāgajo pariḷāho .
Nibbuyhamānāyāti pariṇatā hutvā niyyamānāya .
Methunadhammasamācāravaṇṇanā
127. Gomayapiṇḍamattampi nālatthāti sammadeva vivāhakammaṃ nālatthāti adhippāyena vadanti .
Pātabyatan ti tasmiṃ asaddhamme kilesakāmena pivitabbataṃ kiñci pivitabbavatthuṃ pivantā viya ativiya tosetvā paribhuñjitabbataṃ āpajjiṃsu , pātabyatan ti vā paribhuñjanakataṃ āpajjiṃsu upagacchiṃsu .
Paribhogattho hi ayaṃ pā -saddo , kattusādhano ca tabya -saddo , yathāruci paribhuñjiṃsūti attho .
Sannidhikārakan ti sannidhikāraṃ , ka -kāro padavaḍḍhanamattanti āha ‘‘ sannidhiṃ katvā ’’ ti .
Apadānan ti avakhaṇḍanaṃ .
Ekekasmiṃ ṭhāneti yattha yattha vahitaṃ , tasmiṃ tasmiṃ ekekasmiṃ ṭhāne .
Gumbagumbāti puñjapuñjā .
128. Sīmaṃ ṭhapeyyāmāti ‘‘ ayaṃ bhūmibhāgo asukassa , ayaṃ bhūmibhāgo asukassā ’’ ti evaṃ paricchedaṃ kareyyāma .
Taṃ aggaṃ katvāti taṃ ādiṃ katvā .
Mahāsammatarājavaṇṇanā
130. Pakāsetabban ti dosavasena pakāsetabbaṃ .
Khipitabban ti khepaṃ kātabbaṃ .
Tenāha ‘‘ hāretabban ’’ ti , sattanikāyato nīharitabbaṃ .
Nesan ti
M3.48 niddhāraṇe sāmivacanaṃ . 131. Akkharan ti niruttiṃ .
Sā hi mahājanena sammatoti niddhāretvā vattabbato nirutti
V3.44 , tasmiṃyeva nirūḷhabhāvatoP3.60 , aññattha asañcaraṇato akkharanti ca vuccati , tathā saṅkhātabbato saṅkhā , samaññāyatīti samaññā , paññāpanato paññatti , voharaṇato vohāro .
Uppannoti pavatto .Na kevalaṃ akkharamevāti na kevalaṃ samaññākaraṇameva .
Khettasāminoti taṃ taṃ bhūmibhāgaṃ pariggahetvā ṭhitasattā .
Tīhi saṅkhehīti tividhakiriyābhisaṅkhatehi tīhi saṅkhehi khattiyādīhi tīhi vaṇṇehi pariggahitehi .
‘‘ Khattiyānuyantabrāhmaṇagahapatikanegamajānapadehi tīhi gahapatīhi pariggahitehī ’’ ti ca vadanti .
Agganti ñātenāti aggaṃ kulanti ñātena .
Khattiyakulañhi loke sabbaseṭṭhaṃ .
Yathāha ‘‘ khattiyo seṭṭho janetasmiṃ , ye gottapaṭisārino ’’ ti ,( dī . ni .1.277;3.140; ma . ni .2.30; saṃ . ni .1.182,245) abhedopacārena pana akkharassa khattiyasaddassapi seṭṭhatāti pāḷiyaṃ ‘‘ aggaññena akkharenā ’’ ti vuttaṃ .
Idāni abhedopacārena vinā eva atthaṃ dassetuṃ ‘‘ agge vā ’’ tiādi vuttaṃ .
Brāhmaṇamaṇḍalādivaṇṇanā
132. Yena anārambhabhāvena bāhitākusalā ‘‘ brāhmaṇā ’’ ti vuttā , tameva tāva dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘ vītaṅgārā ’’ tiādi vuttanti tadatthaṃ dassento ‘‘ pacitvā ’’ tiādimāha .
Tamenan ti vacanavipallāsena niddesoti āha ‘‘ te ete ’’ ti .
Abhisaṅkharontāti cittamantabhāvena aññamaññaṃ abhivisiṭṭhe karontā , brāhmaṇākappabhāvena saṅkharontā ca .
Vācentāti paresaṃ kathentā , ye tathā ganthe kātuṃ na jānanti .
Acchantīti
P3.61 āsanti , upavisantīti attho .
Tenāha ‘‘ vasantī ’’ ti .
Acchentīti kālaṃ khepenti .Hīnasammataṃ jhānabhāvanānuyogaṃ chaḍḍetvā ganthe pasutatādīpanato .
Seṭṭhasammataṃ jātaṃ ‘‘ vedadharā sottiyā subrāhmaṇāti evaṃ seṭṭhasammataṃ jātaṃ .
133. Methunadhammaṃ samādiyitvāti jāyāpatikabhāvena dvayaṃ dvayaṃ nivāsaṃ ajjhupagantvā .
Vāṇijakammādiketi ādi -saddena kasikammādiṃ saṅgaṇhāti .
134. Luddācārakammakhuddācārakammunāti
M3.49 paraviheṭhanādiluddācārakammunā , naḷakāradārukammādikhuddācārakammunā ca .
Suddan ti ettha su -iti sīghatthe nipāto .
Dā -iti garahaṇattheti āha ‘‘ suddaṃ suddaṃ lahuṃ lahuṃ kucchitaṃ gacchantī ’’ ti . 135. Ahūti kālavipallāsavasena vuttanti dassento ‘‘ hoti kho ’’ ti āha .
Imināti
V3.45 ‘‘ imehi kho , vāseṭṭha , catūhi maṇḍalehi samaṇamaṇḍalassa abhinibbatti hotī ’’ ti iminā vacanena .
Imaṃ dassetīti samaṇamaṇḍalaṃ nāma … pe … suddhiṃ pāpuṇantīti imaṃ atthajātaṃ dasseti .
Yadi imehi … pe … abhinibbatti hoti , evaṃ sante imāneva cattāri maṇḍalāni padhānāni , samaṇamaṇḍalaṃ appadhānaṃ tato abhinibbattattāti ?
Nayidamevanti dassetuṃ ‘‘ imānī ’’ tiādi vuttaṃ .
Samaṇamaṇḍalaṃ anuvattanti guṇehi visiṭṭhabhāvato .
Guṇo hi viññūnaṃ anuvattanahetu , na kolaputtiyaṃ , vaṇṇapokkharatā , vākkaraṇamattaṃ vā .
Tenāha ‘‘ dhammeneva anuvattanti , no adhammenā ’’ ti .
So dhammo ca lokuttarova adhippeto , yena saṃsārato visujjhati , tasmā samaṇamaṇḍalan ti ca sāsanikamevaP3.62 samaṇagaṇaṃ vadatīti daṭṭhabbaṃ .
Tenāha ‘‘ samaṇamaṇḍalañhī ’’ tiādi .Duccaritādikathāvaṇṇanā
136. Micchādiṭṭhivasena samādinnakammaṃ nāma ‘‘ ko anubandhitabbo .
Ajotaggisoṭṭhimiso ’’ tiādinā yaññavidhānādivasena pavattitaṃ hiṃsādipāpakammaṃ .
Micchādiṭṭhikammassāti ‘‘ esa saddhādhigato devayāno , yena yanti puttino visokā ’’ tiādinā pavattitassa micchādiṭṭhisahagatakammassa .
Samādānaṃ tassa tathā pavattanaṃ , tassā vā diṭṭhiyā upagamanaṃ .
137. Dvayakārīti kusalākusaladvayassa kattā .
Tayidaṃ dvayaṃ yasmā ekajjhaṃ nappavattati , tasmā āha ‘‘ kālenā ’’ tiādi .
Ekakkhaṇe ubhayavipākadānaṭṭhānaṃ nāma natthi ekasmiṃ khaṇe cittadvayūpasañhitāya sattasantatiyā abhāvato .
Yathā pana dvayakārino sukhadukkhapaṭisaṃveditā sambhavati , taṃ dassetuṃ ‘‘ yena panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Evaṃbhūtoti vikalāvayavo .
Dvepihi kusalākusalakammāni katūpacitāni sabhāvato balavantāneva honti , tasmā maraṇakāle upaṭṭhahanti
M3.50 .
Tesu akusalaṃ balavataraṃ hoti paccayalābhato .
Nikantiādayo hi paccayavisesā akusalasseva sabhāgā , na kusalassa , tasmā katūpacitabhāvena samānabalesupi kusalākusalesu paccayalābhena vipaccituṃ laddhokāsatāya kusalato akusalaṃ balavataraṃ hotīti , tathābhūtampi taṃ yathā vipākadāne laddhokāsassa kusalassāpi avasaro hoti , tathā laddhapaccayaṃ paṭisandhidānābhimukhaṃ kusalaṃ paṭibāhitvā paṭisandhiṃ dentaṃ tiracchānayoniyaṃ nibbattāpetīti .
‘‘ Akusalaṃ balavataraṃ hotī ’’ ti ettha ‘‘ akusalaṃ ce balavataraṃ hoti , taṃ kusalaṃ paṭibāhitvā ’’ ti vuttanayeneva atthaṃ vatvāP3.63 tesu kusalaṃ ce balavataraṃ hoti , tañcaV3.46 akusalaṃ paṭibāhitvā manussayoniyaṃ nibbattāpeti , akusalaṃ pavattivedanīyaṃ hoti , atha naṃ taṃ kāṇampi karoti khujjampi pīṭhasappimpi kucchirogādīhi vā upaddutaṃ .Evaṃ so pavattiyaṃ nānappakāraṃ dukkhaṃ paccanubhavatīti idaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ sukhadukkhappaṭisaṃvedī hotī ’’ ti .
Tatrāyaṃ vinicchayo – vuttakāle vā kārena samānabalesu kusalākusalakammesu upaṭṭhahantesu maraṇassa āsannavelāyaṃ yadi balavatarāni kusalajavanāni javanti , yathāupaṭṭhitaṃ akusalaṃ paṭibāhitvā kusalaṃ vuttanayena paṭisandhiṃ deti .
Atha balavatarāni akusalajavanāni javanti , yathāupaṭṭhitaṃ kusalaṃ paṭibāhitvā akusalaṃ vuttanayeneva paṭisandhiṃ deti .
Taṃ kissa hetu ?
Ubhinnaṃ kammānaṃ samānabalavabhāvato , paccayantarasāpekkhato cāti , sabbaṃ vīmaṃsitvā gahetabbaṃ .
Bodhipakkhiyabhāvanāvaṇṇanā
138. Bodhi vuccati maggasammādiṭṭhi , cattāri ariyasaccāni bujjhatīti katvā , sabhāvato , taṃsabhāvato ca tassā pakkhe bhavāti bodhipakkhiyā , sativīriyādayo dhammā , tesaṃ bodhipakkhiyānaṃ .
Paṭipāṭiyāti bodhipakkhiyadesanāpaṭipāṭiyā .
Bhāvanaṃ anugantvāti anukkamena pavattaṃ bhāvanaṃ patvā .
Tenāha ‘‘ paṭipajjitvā ’’ ti .
Saupādisesāya nibbānadhātuyā vasena khīṇāsavassa seṭṭhabhāvaṃ lokassa pākaṭaṃ katvā dassetuṃ sakkā , na itarāya sabbaso apaññattibhāvūpagamane tassa
M3.51 adassanatoti vuttaṃ ‘‘ parinibbātīti kilesaparinibbānena parinibbāyatī ’’ ti .Vinivattetvāti tato catuvaṇṇato nīharitvā .
140. Tamevatthan ti ‘‘ khīṇāsavova devamanussesu seṭṭho ’’ ti vuttamevatthaṃ .
Seṭṭhacchedakavādamevāti
P3.64 jātibrāhmaṇānaṃ seṭṭhabhāvasamucchedakameva kathaṃ .
Dassetvā bhāsitvā .
Suttantaṃ vinivattetvāti pubbe lokiyadhammasandassanavasena pavattaṃ aggaññasuttaṃ ‘‘ sattannaṃ bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ bhāvanamanvāyā ’’ tiādinā tato vinivattetvā nīharitvā tena asaṃsaṭṭhaṃ katvā .Āvajjantāti samannāharantā .
Anumajjantāti pubbenāparaṃ atthato vicarantāti .
Aggaññasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā .
5. Sampasādanīyasuttavaṇṇanā