305. Dhammato
M3.184 añño kattā natthīti dassetuṃ kattusādhanavasena ‘‘ lubbhatīti lobho ’’ ti vuttaṃ .
Lubbhati tena , lubbhanamattametanti karaṇabhāvasādhanavasenapi attho yujjateva .Dussati muyhatīti etthāpi eseva nayo .
Akusalañca taṃ akosallasambhūtaṭṭhena ekantākusalabhāvato mūlañca attanā sampayuttadhammānaṃ suppatiṭṭhitabhāvasādhanato , na akusalabhāvasādhanato .
Na hi mūlakato akusalānaṃ akusalabhāvo , kusalādīnañca kusalādibhāvo .
Tathā sati momūhacittadvaye mohassa akusalabhāvo na siyā .
Dussati muyhatīti etthāpi eseva nayo .
Dussati muyhatīti etthāpi eseva nayo .
Tesan ti lobhādīnaṃ .
‘‘ Na lubbhatīti alobho ’’ tiādinā paṭipakkhanayena .
Duṭṭhu
V3.165 caritānīti paccayato , sampayuttadhammato , pavattiākāratoP3.239 ca na suṭṭhu asammā pavattitāni .
Virūpānīti bībhacchāni sampati , āyatiñca aniṭṭharūpattā .Kāyenāti kāyadvārena karaṇabhūtena .
Kāyatoti kāyadvārato .
‘‘ Suṭṭhu caritānī ’’ tiādīsu vuttavipariyāyena attho veditabbo .
‘‘ Suṭṭhu caritānī ’’ tiādīsu vuttavipariyāyena attho veditabbo .
Yassa sikkhāpadassa vītikkame kāyasamuṭṭhānā āpatti hoti , taṃ kāyadvāre paññattasikkhāpadaṃ .
Avītikkamo kāyasucaritan ti vārittasīlassa vasena vadati , cārittasīlassapi vā , yassa akaraṇe āpatti hoti .
Vacīduccaritasucaritaniddhāraṇampi vuttanayānusārena veditabbaṃ .
Yassa sikkhāpadassa vītikkame kāyasamuṭṭhānā āpatti hoti , taṃ kāyadvāre paññattasikkhāpadaṃ .
Avītikkamo kāyasucaritan ti vārittasīlassa vasena vadati , cārittasīlassapi vā , yassa akaraṇe āpatti hoti .
Vacīduccaritasucaritaniddhāraṇampi vuttanayānusārena veditabbaṃ .
Ubhayattha paññattassāti kāyadvāre , vacīdvāre ca paññattassa .
Sikkhāpadassa vītikkamova manoduccaritaṃ manodvāre paññattassa sikkhāpadassa abhāvato , tayidaṃ dvāradvaye akiriyasamuṭṭhānāya āpattiyā vasena veditabbaṃ .
Avītikkamoti yathāvuttāya āpattiyā avītikkamo manosucaritaṃ .
‘‘ Sabbassāpi sikkhāpadassa avītikkamo manosucaritan ’’ ti keci .
Tadubhayañhi cārittasīlaṃ uddissapaññattaṃ sikkhāpadaṃ , tassa avītikkamo siyā kāyasucaritaṃ , siyā vacīsucaritanti .
Pāṇo atipātīyati etāyāti pāṇātipāto , tathāpavattā cetanā , evaṃ adinnādānādayopīti āha ‘‘ pāṇātipātādayo pana tisso cetanā ’’ ti .
Vacīdvārepi uppannā kāyaduccaritaṃ
M3.185 dvārantare uppannassāpi kammassa sanāmāpariccāgato yebhuyyavuttiyā , tabbahulavuttiyā ca .
Tenāhu aṭṭhakathācariyā –
‘‘ Dvāre caranti kammāni , na dvārā dvāracārino ;
Tasmā dvārehi kammāni , aññamaññaṃ vavatthitā ’’ ti .( dha . sa . aṭṭha . kāmāvacarakusaladvārakathā );Vacīduccaritaṃ kāyadvārepi vacīdvārepi uppannāti ānetvā sambandhitabbaṃ .
Cetanāsampayuttadhammāti manokammabhūtāya cetanāya sampayuttadhammā .
Kāyavacīkammabhūtāya pana cetanāya sampayuttā abhijjhādayo taṃ taṃ pakkhikā vā honti abbohārikā vāti .
Cetanāsampayuttadhammā manosucaritan ti etthāpi eseva nayo .
Tividhassa
P3.240 duccaritassa akaraṇavasena pavattā tisso cetanāpi viratiyopi kāyasucaritaṃ kāyikassa vītikkamassa akaraṇavasena pavattanato , kāyena pana sikkhāpadānaṃ samādiyane sīlassa kāyasucaritabhāve vattabbameva natthi .Eseva nayo vacīsucarite .
Cetanāsampayuttadhammā manosucaritan ti etthāpi eseva nayo .
Kāmapaṭisaṃyuttoti
V3.166 ettha dve kāmā vatthukāmo ca kilesakāmo ca .
Tattha vatthukāmapakkhe ārammaṇakaraṇavasena kāmehi paṭisaṃyutto vitakko kāmavitakko .
Kilesakāmapakkhe pana sampayogavasena kāmena paṭisaṃyuttoti yojetabbaṃ .‘‘ Byāpādapaṭisaṃyutto ’’ tiādīsu sampayogavaseneva attho veditabbo .
Byāpādavatthupaṭisaṃyuttopi byāpādapaṭisaṃyuttoti gayhamāne ubhayathāpi yojanā labbhateva .
Vihiṃsāpaṭisaṃyuttoti etthāpi eseva nayo .
Vihiṃsanti etāya satte , vihiṃsanaṃ vā esā sattānanti vihiṃsā , tāya paṭisaṃyutto vihiṃsāpaṭisaṃyuttoti evaṃ saddattho veditabbo .
Appiye amanāpe saṅkhāre ārabbha byāpādavitakkappavatti aṭṭhānāghātavasena dīpetabbā .
Byāpādavitakkassa avadhiṃ dassetuṃ ‘‘ yāva vināsanā ’’ ti vuttaṃ .
Vināsanaṃ pana pāṇātipāto evāti .
‘‘ Saṅkhāro ’’ hi dukkhāpetabbo nāma natthī ’’ ti kasmā vuttaṃ , nanu ye ‘‘ dukkhāpetabbā ’’ ti icchitā sattasaññitā , tepi atthato saṅkhārā evāti ?
Saccametaṃ , ye pana indriyabaddhā saviññāṇakatāya dukkhaṃ paṭisaṃvedenti , tasmā te vihiṃsāvitakkassa visayā icchitā sattasaññitā .
Ye pana na dukkhaṃ paṭisaṃvedenti
M3.186 vuttalakkhaṇāyogato , te sandhāya ‘‘ vihiṃsāvitakko saṅkhāresu nuppajjatī ’’ ti vuttaṃ .‘‘ Saṅkhāro ’’ hi dukkhāpetabbo nāma natthī ’’ ti kasmā vuttaṃ , nanu ye ‘‘ dukkhāpetabbā ’’ ti icchitā sattasaññitā , tepi atthato saṅkhārā evāti ?
Yattha pana uppajjati , yathā ca uppajjati , taṃ dassetuṃ ‘‘ ime sattā ’’ tiādi vuttaṃ .
Nekkhammaṃ vuccati lobhato nikkhantattā alobho , nīvaraṇehi nikkhantattāpi paṭhamajjhānaṃ , sabbākusalehi nikkhantattā sabbo kusalo dhammo , sabbasaṅkhatehi pana
P3.241 nikkhantattā , nibbānaṃ .
Upanissayato , sampayogato , ārammaṇakaraṇato ca nekkhammena paṭisaṃyuttoti nekkhammapaṭisaṃyutto .
Nekkhammavitakko sammāsaṅkappo .Idāni taṃ bhūmivibhāgena dassetuṃ ‘‘ so ’’ tiādi vuttaṃ .
Asubhapubbabhāgeti asubhajjhānassa pubbabhāge .
Asubhaggahaṇañcettha kāmavitakkassa ujuvipaccanīkadassanatthaṃ kataṃ .
Kāmavitakkapaṭipakkho hi nekkhammavitakkoti .
Evañca katvā uparivitakkadvayassa bhūmiṃ dassentena sapubbabhāgāni mettākaruṇājhānādīni uddhaṭāni .
Asubhajjhāneti asubhārammaṇe paṭhamajjhāne .
Avayave hi samudāyavohāraṃ katvā niddisati yathā ‘‘ rukkhe sākhā ’’ ti .
Jhānaṃ pādakaṃ katvāti nidassanamattaṃ .
Taṃ jhānaṃ sammasitvā uppannamaggaphalakālepi hi so lokuttaroti .
Byāpādassa paṭipakkho , kiñcipi na byāpādeti etenāti vā abyāpādo , mettā , tāya paṭisaṃyutto abyāpādapaṭisaṃyutto .
Mettājhāneti mettābhāvanāvasena adhigate paṭhamajjhāne .
Mettājhāneti mettābhāvanāvasena adhigate paṭhamajjhāne .
Jhānaṃ pādakaṃ katvāti nidassanamattaṃ .
Taṃ jhānaṃ sammasitvā uppannamaggaphalakālepi hi so lokuttaroti .
Karuṇājhāneti etthāpi eseva nayo .
Vihiṃsāya paṭipakkho , na vihiṃsanti vā etāya satteti avihiṃsā , karuṇā .
Karuṇājhāneti etthāpi eseva nayo .
Karuṇājhāneti etthāpi eseva nayo .
Jhānaṃ pādakaṃ katvāti nidassanamattaṃ .
Taṃ jhānaṃ sammasitvā uppannamaggaphalakālepi hi so lokuttaroti .
Nanu
V3.167 ca alobhādosānaṃ aññamaññāvirahato tesaṃ vasena uppajjanakānaṃ imesaṃ nekkhammavitakkādīnaṃ aññamaññaṃ asaṅkaraṇato vavatthānaṃ na hotīti ?
Noti dassetuṃ ‘‘ yadā ’’ tiādi āraddhaṃ .
Alobho sīsaṃ hotīti alobho padhāno hoti .
Niyamitapariṇatasamudācārādivasena yadā alobhappadhāno nekkhammagaruko cittuppādo hoti , tadā laddhāvasaro nekkhammavitakko patiṭṭhahati .
Taṃsampayuttassa pana adosalakkhaṇassa abyāpādassa vasena yo tasseva abyāpādavitakkabhāvo sambhaveyya , sati ca abyāpādavitakkabhāve kassacipi aviheṭhanajātikatāya avihiṃsāvitakkabhāvoP3.242 ca sambhaveyya , te itare dve .
Tadanvayikāti tasseva nekkhammavitakkassa anugāmino , sarūpato adissanato ‘‘ tasmiṃ sati hontiM3.187 , asati na hontī ’’ ti tadanumānaneyyā bhavanti .Sesadvayepi iminā nayena attho veditabbo .
Sesadvayepi iminā nayena attho veditabbo .
Vuttanayenevāti ‘‘ kāmapaṭisaṃyutto saṅkappo kāmasaṅkappo ’’ tiādinā vitakkattike vuttanayeneva ( dī . ni .3.288) veditabbo atthato abhinnattā .
Yadi evaṃ kasmā puna desanā katāti ?
Tathā desanāya bujjhanakānaṃ ajjhāsayavasena desanāmattamevetaṃ .
Tathā desanāya bujjhanakānaṃ ajjhāsayavasena desanāmattamevetaṃ .
Vuttanayenevāti ‘‘ kāmapaṭisaṃyutto saṅkappo kāmasaṅkappo ’’ tiādinā vitakkattike vuttanayeneva ( dī . ni .3.288) veditabbo atthato abhinnattā .
Kāmavitakkādīnaṃ viya uppajjanākāro veditabbo ‘‘ tāsu dve sattesupi saṅkhāresupi uppajjantī ’’ tiādinā .
Tattha kāraṇamāha ‘‘ taṃsampayuttāyeva hi etā ’’ ti .
Kāmavitakkādīnaṃ viya uppajjanākāro veditabbo ‘‘ tāsu dve sattesupi saṅkhāresupi uppajjantī ’’ tiādinā .
Tattha kāraṇamāha ‘‘ taṃsampayuttāyeva hi etā ’’ ti .
Kāmavitakkādīnaṃ viya uppajjanākāro veditabbo ‘‘ tāsu dve sattesupi saṅkhāresupi uppajjantī ’’ tiādinā .
Tattha kāraṇamāha ‘‘ taṃsampayuttāyeva hi etā ’’ ti .
Kāmavitakkādīnaṃ viya uppajjanākāro veditabbo ‘‘ tāsu dve sattesupi saṅkhāresupi uppajjantī ’’ tiādinā .
Tattha kāraṇamāha ‘‘ taṃsampayuttāyeva hi etā ’’ ti .
Tathevāti yathā nekkhammavitakkādīnaṃ ‘‘ asubhapubbabhāge kāmāvacaro hotī ’’ tiādinā kāmāvacarādibhāvo vutto , tatheva tāsampi nekkhammasaññādīnampi kāmāvacarādibhāvo veditabbo .
Tathevāti yathā nekkhammavitakkādīnaṃ ‘‘ asubhapubbabhāge kāmāvacaro hotī ’’ tiādinā kāmāvacarādibhāvo vutto , tatheva tāsampi nekkhammasaññādīnampi kāmāvacarādibhāvo veditabbo .
Kāmapaṭisaṃyuttoti sampayogavasena kāmena paṭisaṃyutto .
Takkanavasena takko .
Visesato takkanavasena vitakko .
Saṅkappanaparikappanavasena saṅkappo .
Aññesupi kāmapaṭisaṃyuttesu dhammesu vijjamānesu vitakke eva kāmopapado dhātu-saddo niruḷho veditabbo vitakkassa kāmasaṅkappappavattiyā sātisayattā .
Aññesupi kāmapaṭisaṃyuttesu dhammesu vijjamānesu vitakke eva kāmopapado dhātu-saddo niruḷho veditabbo vitakkassa kāmasaṅkappappavattiyā sātisayattā .
Esa nayo byāpādadhātu ādīsu .
Sabbepi akusalā dhammā kāmadhātū hīnajjhāsayehi kāmitabbadhātubhāvato kilesakāmassa ārammaṇasabhāvattāti attho .
Kāmapaṭisaṃyuttoti sampayogavasena kāmena paṭisaṃyutto .
Takkanavasena takko .
Visesato takkanavasena vitakko .
Saṅkappanaparikappanavasena saṅkappo .
Aññesupi kāmapaṭisaṃyuttesu dhammesu vijjamānesu vitakke eva kāmopapado dhātu-saddo niruḷho veditabbo vitakkassa kāmasaṅkappappavattiyā sātisayattā .
Esa nayo byāpādadhātu ādīsu .
Esa nayo byāpādadhātu ādīsu .
Kāmapaṭisaṃyuttoti sampayogavasena kāmena paṭisaṃyutto .
Takkanavasena takko .
Visesato takkanavasena vitakko .
Saṅkappanaparikappanavasena saṅkappo .
Aññesupi kāmapaṭisaṃyuttesu dhammesu vijjamānesu vitakke eva kāmopapado dhātu-saddo niruḷho veditabbo vitakkassa kāmasaṅkappappavattiyā sātisayattā .
Esa nayo byāpādadhātu ādīsu .
Viheṭhetīti vibādhati .
Tatthāti tasmiṃ yathāvutte kāmadhātuttike .
Sabbākusalasaṅgāhikāya kāmadhātuyā itarā dve saṅgahetvā kathanaṃ sabbasaṅgāhikā kathā .
Tisso dhātuyo aññamaññaṃ asaṅkarato kathā asambhinnā .
Sabbākusalasaṅgāhikāya kāmadhātuyā itarā dve saṅgahetvā kathanaṃ sabbasaṅgāhikā kathā .
Itarā dve gahitāva hontīti itarā dve dhātuyo gahitā eva honti sabbepi akusalā
P3.243 dhammā kāmadhātū ’’ ti vuttattā sāmaññajotanāya savisayassa atibyāpanena .
Tatoti itaradhātudvayasaṅgāhikāya kāmadhātuyā .
Nīharitvāti niddhāretvā .
Dassetīti evaṃ bhagavā dassetīti vattuṃ vaṭṭati .Byāpādadhātuṃ … pe … kathesi .
Kasmā ?
Pageva
V3.168 apavādā abhinivisanti , tato paraṃ ussaggo pavattati , ṭhapetvā vā apavādavisayaṃ taṃ pariharantova ussaggo pavattatīti , ñāyo hesa loke niruḷhoti .Kāmapaṭisaṃyuttoti sampayogavasena kāmena paṭisaṃyutto .
Takkanavasena takko .
Visesato takkanavasena vitakko .
Saṅkappanaparikappanavasena saṅkappo .
Aññesupi kāmapaṭisaṃyuttesu dhammesu vijjamānesu vitakke eva kāmopapado dhātu-saddo niruḷho veditabbo vitakkassa kāmasaṅkappappavattiyā sātisayattā .
Aññesupi kāmapaṭisaṃyuttesu dhammesu vijjamānesu vitakke eva kāmopapado dhātu-saddo niruḷho veditabbo vitakkassa kāmasaṅkappappavattiyā sātisayattā .
Esa nayo byāpādadhātu ādīsu .
Kāmapaṭisaṃyuttoti sampayogavasena kāmena paṭisaṃyutto .
Takkanavasena takko .
Visesato takkanavasena vitakko .
Saṅkappanaparikappanavasena saṅkappo .
Aññesupi kāmapaṭisaṃyuttesu dhammesu vijjamānesu vitakke eva kāmopapado dhātu-saddo niruḷho veditabbo vitakkassa kāmasaṅkappappavattiyā sātisayattā .
Esa nayo byāpādadhātu ādīsu .
Kāmapaṭisaṃyuttoti sampayogavasena kāmena paṭisaṃyutto .
Takkanavasena takko .
Visesato takkanavasena vitakko .
Saṅkappanaparikappanavasena saṅkappo .
Aññesupi kāmapaṭisaṃyuttesu dhammesu vijjamānesu vitakke eva kāmopapado dhātu-saddo niruḷho veditabbo vitakkassa kāmasaṅkappappavattiyā sātisayattā .
Viheṭhetīti vibādhati .
Dve
M3.188 kathāti ‘‘ sabbasaṅgāhikā , asambhinnā cā ’’ ti ( dī . ni . aṭṭha .3.305) anantarattike vuttā dve kathā .
Tattha vuttanayena ānetvā kathanavasena veditabbā .
Tasmā tattha vuttaattho idhāpi āharitvā veditabbo ‘‘ nekkhammadhātuyā gahitāya itarā dve gahitāva hontī ’’ tiādinā .Suññataṭṭhenāti attasuññatāya .
Kāmabhavo kāmo uttarapadalopena suññataṭṭhena dhātu cāti kāmadhātu .
Kāmabhavo kāmo uttarapadalopena suññataṭṭhena dhātu cāti kāmadhātu .
Brahmalokan ti paṭhamajjhānabhūmisaññitaṃ brahmalokaṃ .
Dhātuyā āgataṭṭhānamhīti ‘‘ kāmadhātu rūpadhātū ’’ tiādinā dhātuggahaṇe kate .
Bhavena paricchinditabbāti ‘‘ kāmabhavo rūpabhavo ’’ tiādinā bhavavasena tadattho paricchinditabbo , na yāya kāyaci dhātuyā vasena .
Yadaggena ca dhātuyā āgataṭṭhāne bhavena paricchedo kātabbo , tadaggena bhavassa āgataṭṭhāne dhātuyā paricchedo kātabbo bhavavasena dhātuyā paricchijjanato .
Yadaggena ca dhātuyā āgataṭṭhāne bhavena paricchedo kātabbo , tadaggena bhavassa āgataṭṭhāne dhātuyā paricchedo kātabbo bhavavasena dhātuyā paricchijjanato .
Yadaggena ca dhātuyā āgataṭṭhāne bhavena paricchedo kātabbo , tadaggena bhavassa āgataṭṭhāne dhātuyā paricchedo kātabbo bhavavasena dhātuyā paricchijjanato .
Nirujjhati kilesavaṭṭametthāti nirodho , sā eva suññataṭṭhena dhātūti nirodhadhātu , nibbānaṃ .
Niruddhe ca kilesavaṭṭe kammavipākavaṭṭā niruddhā eva honti .
Hīnadhātuttiko abhidhamme ( dha . sa . tikamātikā 14) hīnattikena paricchinditabboti vuttaṃ ‘‘ hīnā dhātūti dvādasa akusalacittuppādā ’’ ti .
Te hi lāmakaṭṭhena hīnadhātu .
Hīnapaṇītānaṃ majjhe bhavāti majjhimadhātu , avasesā tebhūmakadhammā .
Uttamaṭṭhena atappakaṭṭhena
P3.244 ca paṇītadhātu , navalokuttaradhammā .Pañcakāmaguṇā visayabhūtā etassa santīti pañcakāmaguṇiko , kāmarāgo .
Rūpārūpabhavesūti rūpārūpūpapattibhavesu yathādhigatesu .
Anadhigatesu pana so patthanā nāma na hotīti bhavavasena patthanāti imināva gahito .
Jhānanikantīti rūpārūpajjhānesu nikanti .
Bhavavasena patthanāti bhavesu patthanāti .
Evaṃ catūhipi padehi yathākkamaṃ mahaggatūpapattibhavavisayā , mahaggatakammabhavavisayā , bhavadiṭṭhisahagatā , bhavapatthanābhūtā ca taṇhā ‘‘ bhavataṇhā ’’ ti vuttā .
Vibhavadiṭṭhi vibhavo uttarapadalopena , vibhavasahagatā taṇhā vibhavataṇhā .
Rūpādipañcavatthu kāmavisayā balavarāgabhūtā taṇhā kāmataṇhāti paṭhamanayo ,‘‘ sabbepi
M3.189 tebhūmakadhammāV3.169 kāmanīyaṭṭhena kāmā ’’ ti ( mahāni .1) vacanato te ārabbha pavattā diṭṭhivippayuttā sabbāpi taṇhā kāmataṇhāti dutiyanayoti ayametesaṃ viseso .Rūpādipañcavatthu kāmavisayā balavarāgabhūtā taṇhā kāmataṇhāti paṭhamanayo ,‘‘ sabbepi
M3.189 tebhūmakadhammāV3.169 kāmanīyaṭṭhena kāmā ’’ ti ( mahāni .1) vacanato te ārabbha pavattā diṭṭhivippayuttā sabbāpi taṇhā kāmataṇhāti dutiyanayoti ayametesaṃ viseso .Rūpādipañcavatthu kāmavisayā balavarāgabhūtā taṇhā kāmataṇhāti paṭhamanayo ,‘‘ sabbepi
M3.189 tebhūmakadhammāV3.169 kāmanīyaṭṭhena kāmā ’’ ti ( mahāni .1) vacanato te ārabbha pavattā diṭṭhivippayuttā sabbāpi taṇhā kāmataṇhāti dutiyanayoti ayametesaṃ viseso .Rūpādipañcavatthu kāmavisayā balavarāgabhūtā taṇhā kāmataṇhāti paṭhamanayo ,‘‘ sabbepi
M3.189 tebhūmakadhammāV3.169 kāmanīyaṭṭhena kāmā ’’ ti ( mahāni .1) vacanato te ārabbha pavattā diṭṭhivippayuttā sabbāpi taṇhā kāmataṇhāti dutiyanayoti ayametesaṃ viseso .Rūpādipañcavatthu kāmavisayā balavarāgabhūtā taṇhā kāmataṇhāti paṭhamanayo ,‘‘ sabbepi
M3.189 tebhūmakadhammāV3.169 kāmanīyaṭṭhena kāmā ’’ ti ( mahāni .1) vacanato te ārabbha pavattā diṭṭhivippayuttā sabbāpi taṇhā kāmataṇhāti dutiyanayoti ayametesaṃ viseso .Rūpādipañcavatthu kāmavisayā balavarāgabhūtā taṇhā kāmataṇhāti paṭhamanayo ,‘‘ sabbepi
M3.189 tebhūmakadhammāV3.169 kāmanīyaṭṭhena kāmā ’’ ti ( mahāni .1) vacanato te ārabbha pavattā diṭṭhivippayuttā sabbāpi taṇhā kāmataṇhāti dutiyanayoti ayametesaṃ viseso .Rūpādipañcavatthu kāmavisayā balavarāgabhūtā taṇhā kāmataṇhāti paṭhamanayo ,‘‘ sabbepi
M3.189 tebhūmakadhammāV3.169 kāmanīyaṭṭhena kāmā ’’ ti ( mahāni .1) vacanato te ārabbha pavattā diṭṭhivippayuttā sabbāpi taṇhā kāmataṇhāti dutiyanayoti ayametesaṃ viseso .Abhidhamme panāti pana -saddo visesatthajotano , tena pañcakāmaguṇikarāgato aññopi kāmāvacaradhammavisayo lobho abhidhamme ( vibha .915)‘‘ kāmataṇhā ’’ ti āgatoti imaṃ visesaṃ joteti .
Abhidhamme panāti pana -saddo visesatthajotano , tena pañcakāmaguṇikarāgato aññopi kāmāvacaradhammavisayo lobho abhidhamme ( vibha .915)‘‘ kāmataṇhā ’’ ti āgatoti imaṃ visesaṃ joteti .
Abhidhamme panāti pana -saddo visesatthajotano , tena pañcakāmaguṇikarāgato aññopi kāmāvacaradhammavisayo lobho abhidhamme ( vibha .915)‘‘ kāmataṇhā ’’ ti āgatoti imaṃ visesaṃ joteti .
Tikantarampi samānaṃ taṇhaṃyeva nissāya pavattitadesanānantaratāya taṃ ‘‘ vāro ’’ ti vattabbataṃ arahatīti ‘‘ iminā vārenā ’’ ti vuttaṃ .
Iminā vārenāti iminā pariyāyenāti attho .
Rajanīyaṭṭhenāti kāmanīyaṭṭhena .
Pariyādiyitvāti pariggahetvā .
Tatoti kāmataṇhāya .
Nīharitvāti niddhāretvā .
Itarā dve taṇhāti rūpataṇhaṃ , arūpataṇhañca dasseti .
Etena ‘‘ kāmataṇhā ’’ ti sādhāraṇavacanametaṃ sabbassapi lobhassa , tassa pana ‘‘ rūpataṇhā
P3.245 arūpataṇhā ’’ ti visesavacanaṃ yathā kāmaguṇikarāgo rūparāgo arūparāgoti dasseti .Etena ‘‘ kāmataṇhā ’’ ti sādhāraṇavacanametaṃ sabbassapi lobhassa , tassa pana ‘‘ rūpataṇhā
P3.245 arūpataṇhā ’’ ti visesavacanaṃ yathā kāmaguṇikarāgo rūparāgo arūparāgoti dasseti .Nirodhataṇhāti bhavanirodhe bhavasamucchede taṇhā .
Yasmā hi ucchedadiṭṭhi manussattabhāve , kāmāvacaradevattabhāve , rūpāvacaraarūpāvacarattabhāve ṭhitassa attano sammā samucchedo hotīti bhavanirodhaṃ ārabbha pavattati , tasmā taṃsahagatāpi taṇhā tameva ārabbha pavattatīti .
Vaṭṭasmin ti tividhepi vaṭṭe .
Yathā te hi nissarituṃ appadānavasena kammavipākavaṭṭe taṃsamaṅgisattaṃ tesaṃ parāparuppattiyā paccayabhāvena saṃyojenti , evaṃ kilesavaṭṭepīti .
Satīti paramatthato vijjamāne .
Rūpādibhedeti rūpavedanādivibhāge .
Kāyeti khandhasamūhe .
Vijjamānāti satī paramatthato upalabbhamānā .
Diṭṭhiyā parikappito hi attādi paramatthato natthi , diṭṭhi pana ayaṃ atthevāti .
Vicinantoti dhammasabhāvaṃ vīmaṃsanto .
Kicchatīti kilamati .
Parāmasatīti parato āmasati .
‘‘ Sīlena suddhi , vatena suddhī ’’ ti gaṇhanto hi visuddhimaggaṃ atikkamitvā tassa parato āmasati nāma .
Vīsativatthukā diṭṭhīti rūpādi-dhamme , paccekaṃ te vā nissitaṃ , tesaṃ vā nissayabhūtaṃ , sāmibhūtaṃ vā katvā parikappanavasena pavattiyā vīsativatthukā attadiṭṭhi vīsati .
Vimatīti dhammesu
M3.190 sammā , micchā vā mananābhāvato saṃsayitaṭṭhena amati , appaṭipajjananti attho .Vipariyāsaggāhoti asuddhimagge ‘‘ suddhimaggo ’’ ti viparītaggāho .
Vipariyāsaggāhoti asuddhimagge ‘‘ suddhimaggo ’’ ti viparītaggāho .
Cirapārivāsiyaṭṭhenāti ciraparivutthatāya purāṇabhāvena .
Āsavanaṭṭhenāti sandanaṭṭhena , pavattanaṭṭhenāti attho .
Cirapārivāsiyaṭṭhenāti ciraparivutthatāya purāṇabhāvena .
Savatīti pavattati .
Avadhiattho ā -kāro , avadhi
P3.246 ca mariyādābhividhibhedato duvidho .
Tattha mariyādo kiriyaṃ bahi katvā pavattati yathā ‘‘ ā pāṭaliputtāV3.170 vuṭṭho devo ’’ ti .
Abhividhi kiriyaṃ byāpetvā pavattati yathā ‘‘ ā bhavaggā bhagavato yaso pavatto ’’ ti .
Abhividhiattho ayaṃ ā-kāro veditabbo .Savatīti pavattati .
Savatīti pavattati .
Savatīti pavattati .
Savatīti pavattati .
Savatīti pavattati .
Katthaci dve āsavā āgatāti vinayapāḷiṃ ( pārā .39) sandhāyāha .
Tattha hi ‘‘ diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya , samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāyā ’’ ti ( pārā .39) dvidhā āsavā āgatāti .
Katthacīti tikanipāte āsavasutte ,( itivu .56; saṃ . ni .5.163) aññesu ca saḷāyatanasuttādīsu ( saṃ . ni .4.321).
Saḷāyatanasuttesupi hi ‘‘ tayome āvuso āsavā kāmāsavo bhavāsavo avijjāsavo ’’ ti tayo eva āgatāti .
Nirayaṃ gamentīti nirayagāminīyā .
Yasmā idha sāsavaṃ kusalākusalaṃ kammaṃ āsavapariyāyena desitaṃ , tasmā pañcagatisaṃvattanīyabhāvena āsavā āgatā .
Imasmiṃ saṅgītisutte tayo āgatāti .
Ettha yasmā aññesu ca ā bhavaggaṃ ā gotrabhuṃ pavattantesu mānādīsu vijjamānesu attattaniyādiggāhavasena , abhibyāpanamadakaraṇavasena āsavasadisatā ca etesaṃyeva , na aññesaṃ , tasmā etesveva āsava-saddo niruḷho daṭṭhabbo .
Na cettha ‘‘ diṭṭhāsavo nāgato ’’ ti cintetabbaṃ bhavataṇhāya , bhavadiṭṭhiyāpi bhavāsavaggahaṇeneva gahitattā .
Kāmāsavo nāma kāmanaṭṭhena , āsavanaṭṭhena ca .
Kāmāsavo nāma kāmanaṭṭhena , āsavanaṭṭhena ca .
Kāmāsavo nāma kāmanaṭṭhena , āsavanaṭṭhena ca .
Vuttāyeva atthato ninnānākaraṇato .
Kāme esati gavesati etāyāti kāmesanā , kāmānaṃ abhipatthanāvasena , pariyeṭṭhivasena , paribhuñjanavasena vā pavattarāgo .
Kāme esati gavesati etāyāti kāmesanā , kāmānaṃ abhipatthanāvasena , pariyeṭṭhivasena , paribhuñjanavasena vā pavattarāgo .
Bhavesanā pana bhavapatthanā , bhavābhiratibhavajjhosānavasena pavattarāgo
P3.247 .Bhavesanā pana bhavapatthanā , bhavābhiratibhavajjhosānavasena pavattarāgo
P3.247 .Diṭṭhigatikasammatassāti aññatitthiyehi parikappitassa , sambhāvitassa
M3.191 ca .
Brahmacariyassāti tapopakkamassa .Diṭṭhigatikasammatassāti aññatitthiyehi parikappitassa , sambhāvitassa
M3.191 ca .
Brahmacariyassāti tapopakkamassa .Tadekaṭṭhan ti tāhi rāgadiṭṭhīhi sahajekaṭṭhaṃ .
Kamman ti akusalakammaṃ .
Tampi hi kāmādike nibbattanādhiṭṭhānādivasena pavattaṃ ‘‘ esatī ’’ ti vuccati .
Tadekaṭṭhan ti tāhi rāgadiṭṭhīhi sahajekaṭṭhaṃ .
Tadekaṭṭhan ti tāhi rāgadiṭṭhīhi sahajekaṭṭhaṃ .
Tadekaṭṭhan ti tāhi rāgadiṭṭhīhi sahajekaṭṭhaṃ .
Tadekaṭṭhan ti tāhi rāgadiṭṭhīhi sahajekaṭṭhaṃ .
Tadekaṭṭhan ti tāhi rāgadiṭṭhīhi sahajekaṭṭhaṃ .
Antaggāhikā diṭṭhīti nidassanamattametaṃ .
Yā kāci pana micchādiṭṭhi tapopakkamahetukā brahmacariyesanā eva .
Ākārasaṇṭhānan ti visiṭṭhākārāvaṭṭhānaṃ kathaṃvidhan ti hi kena pakārena saṇṭhitaṃ , samavaṭṭhitanti attho .
Saddatthato pana vidahanaṃ visiṭṭhākārena avaṭṭhānaṃ vidhā , vidhīyati visadisākārena ṭhapīyatīti vidhā , koṭṭhāso .
Saddatthato pana vidahanaṃ visiṭṭhākārena avaṭṭhānaṃ vidhā , vidhīyati visadisākārena ṭhapīyatīti vidhā , koṭṭhāso .
Vidahanato hīnādivasena vividhenākārena dahanato upadhāraṇato vidhā , mānova .
Vidahanato hīnādivasena vividhenākārena dahanato upadhāraṇato vidhā , mānova .
Vidahanato hīnādivasena vividhenākārena dahanato upadhāraṇato vidhā , mānova .
Seyyasadisahīnānaṃ vasenāti seyyasadisahīnabhāvānaṃ yāthāvā ’ yāthāvabhūtānaṃ vasena .
Tayo mānā vuttā seyyasseva uppajjanakā .
Esa nayo sadisahīnesupi .
Tenāha ‘‘ ayañhi māno ’’ tiādi .
Idāni yathāuddiṭṭhe navavidhepi māne vatthuvibhāgena
V3.171 dassetuṃ ‘‘ tatthā ’’ tiādi vuttaṃ .
Rājūnañceva pabbajitānañca uppajjati kasmā ?
Te visesato attānaṃ seyyato dahantīti .Idāni tamatthaṃ vitthārato dassento ‘‘ rājā hī ’’ tiādimāha .
Ko mayā sadiso atthīti ko -saddo paṭikkhepattho , añño sadiso natthīti adhippāyo .
Idāni tamatthaṃ vitthārato dassento ‘‘ rājā hī ’’ tiādimāha .
Ko mayā sadiso atthīti ko -saddo paṭikkhepattho , añño sadiso natthīti adhippāyo .
Etesaṃyevāti rājūnaṃ , pabbajitānañca .
Uppajjati seṭṭhavatthukattā tassa .
‘‘ Hīnohamasmī ’’ ti mānepi eseva nayo .
‘‘ Hīnohamasmī ’’ ti mānepi eseva nayo .
‘‘ Hīnohamasmī ’’ ti mānepi eseva nayo .
‘‘ Hīnohamasmī ’’ ti mānepi eseva nayo .
‘‘ Hīnohamasmī ’’ ti mānepi eseva nayo .
‘‘ Ko mayā sadiso añño rājapuriso atthī ’’ ti vā ‘‘ mayhaṃ aññehi saddhiṃ kiṃ nānākaraṇan ’’ ti vā ‘‘ amaccoti nāmāmeva … pe … nāmāhan ’’ ti vāti sadisassa seyyamānādīnaṃ tiṇṇaṃ pavattiākāradassanaṃ .
‘‘ Ko mayā sadiso añño rājapuriso atthī ’’ ti vā ‘‘ mayhaṃ aññehi saddhiṃ kiṃ nānākaraṇan ’’ ti vā ‘‘ amaccoti nāmāmeva … pe … nāmāhan ’’ ti vāti sadisassa seyyamānādīnaṃ tiṇṇaṃ pavattiākāradassanaṃ .
Dāsādīnan ti ādi -saddena bhatika kammakarādīnaṃ parādhīnavuttikānaṃ gahaṇaṃ
P3.248 .
Ādi -saddena vā gahite eva ‘‘ pukkusacaṇḍālādayopī ’’ ti sayameva dasseti .Nanu ca māno nāmāyaṃ saṃpaggaharaso , so kathaṃ omāne sambhavatīti ?
Sopi avakaraṇamukhena vidhānavatthunā paggaṇhanavaseneva pavattatīti nāyaṃ virodho .
Tenevāha ‘‘ kiṃ dāso nāma ahanti ete māne karotī ’’ ti .
Tathā hissa yāthāvamānatā vuttā .
Ādi -saddena vā gahite eva ‘‘ pukkusacaṇḍālādayopī ’’ ti sayameva dasseti .
Yāthāvamānā
M3.192 bhavanikanti viya , attadiṭṭhi viya ca na mahāsāvajjā , tasmā te na apāyagamanīyā .
Yathābhūtavatthukatāya hi te yāthāvamānā .
‘‘ Arahattamaggavajjhā ’’ ti ca tassa anavasesappahāyitāya vuttaṃ .
Dutiyatatiyamaggehi ca te yathākkamaṃ pahīyanti , ye oḷārikatarā , oḷārikatamā ca .
Māno hi ‘‘ ahaṃ asmī ’’ ti pavattiyā uparimaggesu sammādiṭṭhiyā ujuvipaccanīko hutvā pahīyati .Ayāthāvamānā nāma ayathābhūtavatthukatāya , teneva te mahāsāvajjabhāvena paṭhamamaggavajjhā vuttā .
Atati satataṃ gacchati pavattatīti addhā , kāloti āha ‘‘ tayo addhāti tayo kālā ’’ ti .
Suttantapariyāyenāti bhaddekarattasuttādīsu ( ma . ni .3.283) āgatanayena .
Tattha hi ‘‘ yo cāvuso mano , ye ca dhammā , ubhayametaṃ paccuppannaṃ , tasmiṃ ce paccuppanne chandarāgapaṭibaddhaṃ hoti viññāṇaṃ , chandarāgapaṭibaddhattā viññāṇassa tadabhinandati , tadabhinandanto paccuppannesu dhammesu saṃhīratī ’’ ti ( ma . ni .3.284) addhāpaccuppannaṃ sandhāya evaṃ vuttaṃ .
Tenāha ‘‘ paṭisandhito pubbe ’’ tiādi .
Tenāha ‘‘ paṭisandhito pubbe ’’ tiādi .
Tadantaran ti tesaṃ cutipaṭisandhīnaṃ vemajjhaṃ paccuppanno addhā , yo pubbantāparantānaṃ vemajjhatāya ‘‘ pubbantāparante kaṅkhati ,( dha . sa .1123) pubbantāparante
V3.172 aññāṇan ’’ ti ( dha . sa .1067,1106,1128) evamādīsuP3.249 ‘‘ pubbantāparanto ’’ ti ca vuccati .Bhaṅgo dhammo atītaṃsena saṅgahitoti āha ‘‘ bhaṅgato uddhaṃ atīto addhā nāmā ’’ ti .
Tathā anuppanno dhammo anāgataṃsena saṅgahitoti āha ‘‘ uppādato pubbe anāgato addhā nāmā ’’ ti .
Khaṇattayeti uppādo , ṭhiti , bhaṅgoti tīsu khaṇesu .
Yadā hi dhammo hetupaccayassa samavāye uppajjati , yadā ca veti , iti dvīsupi khaṇesu ṭhitikkhaṇe viya paccuppannoti .
Dhammānañhi pākabhāvūpādhikaṃ pattabbaṃ udayo , viddhaṃsabhāvūpādhikaṃ vayo , tadubhayavemajjhaṃ ṭhiti .
Yadi evaṃ addhā nāmāyaṃ dhammo eva āpannoti ?
Na dhammo , dhammassa pana avatthābhedo , tañca upādāya loke kālasamaññāti dassetuṃ ‘‘ atītādibhedo ca nāma ayan ’’ tiādi vuttaṃ .
Idhāti imasmiṃ loke .
Teneva vohārenāti taṃ taṃ avatthāvisesaṃ upādāya dhammo ‘‘ atīto anāgato paccuppanno ’’ ti yena vohārena
M3.193 voharīyati , dhammappavattimattatāya hi paramatthato avijjamānopi kālo tasseva dhammassa pavattiavatthāvisesaṃ upādāya teneva vohārena ‘‘ atīto addhā ’’ tiādinā vutto .Anta -saddo loke pariyosāne , koṭiyaṃ niruḷhoti tadatthaṃ dassento ‘‘ antoyeva anto ’’ ti āha , koṭi antoti attho .
Anta -saddo loke pariyosāne , koṭiyaṃ niruḷhoti tadatthaṃ dassento ‘‘ antoyeva anto ’’ ti āha , koṭi antoti attho .
Parabhāgoti pārimanto .
Amati gacchati bhavappabandho niṭṭhānaṃ etthāti anto , koṭi .
Amanaṃ niṭṭhānagamananti anto , osānaṃ .
So pana ‘‘ esevanto dukkhassā ’’ ti ( ma . ni .3.393; saṃ . ni .2.51) vuttattā dukkhaṇṇavassa pārimantoti āha ‘‘ parabhāgo ’’ ti .
Ammati paribhuyyati hīḷīyatīti anto , lāmako .
Ammati bhāgaso ñāyatīti anto , aṃsoti āha ‘‘ koṭṭhāso anto ’’ ti .
Ammati bhāgaso ñāyatīti anto , aṃsoti āha ‘‘ koṭṭhāso anto ’’ ti .
Santo
P3.250 paramatthato vijjamāno kāyo dhammasamūhoti sakkāyo , khandhā , te pana ariyasaccabhūtā idhādhippetāti vuttaṃ ‘‘ pañcupādānakkhandhā ’’ ti .Purimataṇhāti yesaṃ nibbattikā , tannibbattito pageva siddhā taṇhā .
Appavattibhūtan ti nappavattati tadubhayaṃ etthāti tesaṃ appavattiṭṭhānabhūtaṃ .
Yadi ‘‘ sakkāyo anto ’’ tiādinā aññamaññaṃ vibhattitāya dukkhasaccādayo gahitā , atha kasmā maggo na gahitoti āha ‘‘ maggo panā ’’ tiādi .
Tattha upāyattāti upāyabhāvato , sampāpakahetubhāvatoti attho .
Yadi pana hetumantaggahaṇeneva hetu gahito hoti , nanu evaṃ sakkāyaggahaṇeneva tassa hetubhūto sakkāyasamudayo gahito hotīti ?
Tassa gahaṇe saṅkhataduko viya , sappaccayaduko viya ca dukovāyaṃ āpajjati , na tiko .
Yathā pana sakkāyaṃ gahetvā sakkāyasamudayopi gahito , evaṃ sakkāyanirodhaṃ gahetvā sakkāyanirodhupāyo gayheyya , evaṃ sati catukko ayaṃ āpajjeyya ,
V3.173 na tiko , tasmā hetumantaggahaṇena hetuggahaṇaṃ na cintetabbaṃ .
Ayaṃ panettha adhippāyo yutto siyā – idha sakkāyasakkāyasamudayā anādikālikā , asati maggabhāvanāyaṃ paccayānuparamena apariyantā ca , nibbānaṃ pana appaccayattā attano niccatāya eva sabbadābhāvīti anādikāliko , apariyanto ca .
Iti imāni tīṇi saccāni mahāthero imāya sabhāgatāya ‘‘ tayo antā ’’ ti tikaṃ katvā dassetiM3.194 .
Ariyamaggo pana kadāci karahaci labbhamāno na tathāti tassa ativiya dullabhapātubhāvataṃ dīpetuṃ tikato bahikatoti ayamettha attanomati .Dukkhatāti dukkhabhāvo , dukkhaṃyeva vā yathā devo eva devatā .
Dukkha-saddo cāyaṃ adukkhasabhāvesupi
P3.251 sukhupekkhāsu kañci aniṭṭhatāvisesaṃ upādāya pavattatīti tato nivattento sabhāvadukkhavācinā ekena dukkha-saddena visesetvā ‘‘ dukkhadukkhatā ’’ ti āha .Dukkha-saddo cāyaṃ adukkhasabhāvesupi
P3.251 sukhupekkhāsu kañci aniṭṭhatāvisesaṃ upādāya pavattatīti tato nivattento sabhāvadukkhavācinā ekena dukkha-saddena visesetvā ‘‘ dukkhadukkhatā ’’ ti āha .Bhavati hi ekantato taṃsabhāvepi atthe aññassa dhammassa yena kenaci sadisatālesena byabhicārāsaṅkāti visesitabbatā yathā ‘‘ rūparūpaṃ tilatelan ’’ ti ( vibha . aṭṭha . pakiṇṇakathā ) ca .
Saṅkhārabhāvenāti saṅkhatabhāvena .
Paccayehi saṅkharīyantīti saṅkhārā , adukkhamasukhavedanā .
Saṅkhariyamānattā eva hi asārakatāya paridubbalabhāvena bhaṅgabhaṅgābhimukhakkhaṇesu viya attalābhakkhaṇepi vibādhappattā eva hutvā saṅkhārā pavattantīti āha ‘‘ saṅkhatattā uppādajarābhaṅgapīḷitā ’’ ti .
Tasmāti yathāvuttakāraṇato .
Aññadukkhasabhāvavirahatoti dukkhadukkhatāvipariṇāmadukkhatāsaṅkhātassa aññassa dukkhasabhāvassa abhāvato .
Saṅkhariyamānattā eva hi asārakatāya paridubbalabhāvena bhaṅgabhaṅgābhimukhakkhaṇesu viya attalābhakkhaṇepi vibādhappattā eva hutvā saṅkhārā pavattantīti āha ‘‘ saṅkhatattā uppādajarābhaṅgapīḷitā ’’ ti .
Vipariṇāmeti pariṇāme , vigameti attho .
Tenāha papañcasūdaniyaṃ ‘‘ vipariṇāmadukkhāti natthibhāvo dukkhan ’’ ti .
Apariññātavatthukānañhi sukhavedanuparamo dukkhato upaṭṭhāti , svāyamattho piyavippayogena dīpetabbo .
Tenāha ‘‘ sukhassa hī ’’ tiādi .
Tenāha ‘‘ sukhassa hī ’’ tiādi .
Tenāha ‘‘ sukhassa hī ’’ tiādi .
Pubbe vuttanayo padesanissito vedanāvisesamattavisayattāti anavasesato saṅkhāradukkhataṃ dassetuṃ ‘‘ apicā ’’ ti dutiyanayo vutto .
Nanu ca ‘‘ sabbe saṅkhārā dukkhā ’’ ti ( dha . pa .278) vacanato sukhadukkhavedanānampi saṅkhāradukkhatā āpannāti
P3.252 ?
Saccametaṃ , sā pana sāmaññajotanāapavādabhūtena itaradukkhatāvacanena nivattīyatīti nāyaṃ virodho .
Tenevāha ‘‘ ṭhapetvā dukkhavedanaṃ sukhavedanañcā ’’ ti .Micchāsabhāvoti ‘‘ hitasukhāvaho me bhavissatī ’’ ti evaṃ āsīsitopi tathā abhāvato , asubhādīsuyeva ‘‘ subhan ’’ tiādiviparītappavattito ca micchāsabhāvo , musāsabhāvoti attho .
Mātughātakādīsu pavattamānāpi hi hitasukhaṃ icchantāva pavattantīti te
M3.195 dhammā ‘‘ hitasukhāvahā meV3.174 bhavissantī ’’ ti āsīsitā honti .
Tathā asubhāsukhāniccānattesu subhādivipariyāsadaḷhatāya ānantariyakammaniyatamicchādiṭṭhīsu pavatti hotīti te dhammā asubhādīsu subhādiviparītappavattikā honti .
Vipākadāne sati khandhabhedānantarameva vipākadānato niyato , micchatto ca so niyato cāti micchattaniyato .Vipākadāne sati khandhabhedānantarameva vipākadānato niyato , micchatto ca so niyato cāti micchattaniyato .
Sammāsabhāveti saccasabhāve .
Niyato ekantiko anantarameva phaladānenāti sammattaniyamato .
Niyato ekantiko anantarameva phaladānenāti sammattaniyamato .
Na niyatoti ubhayathāpi na niyato .
Avasesānaṃ dhammānan ti kilesānantariyakammaniyyānikadhammehi aññesaṃ dhammānaṃ .
Avasesānaṃ dhammānan ti kilesānantariyakammaniyyānikadhammehi aññesaṃ dhammānaṃ .
Tamandhakāroti tamo andhakāroti padavibhāgo .
Avijjā tamo nāma ārammaṇassa chādanaṭṭhena .
Tenevāha ‘‘ tamo vihato , āloko uppanno ( ma . ni .1.385; pārā .12), tamokkhandho padālito ’’ ti ( saṃ . ni .1.164) ca ādi .
Avijjāsīsena vicikicchā vuttā mahatā sammohena sabbakālaṃ aviyujjanato .
Āgammāti patvā .
Kaṅkhatīti ‘‘ ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhānan ’’ tiādinā ( ma . ni .1.18; saṃ . ni .2.20) kaṅkhaṃ uppādeti saṃsayaṃ āpajjati .
Kaṅkhatīti ‘‘ ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhānan ’’ tiādinā ( ma . ni .1.18; saṃ . ni .2.20) kaṅkhaṃ uppādeti saṃsayaṃ āpajjati .
Adhimuccituṃ na sakkotīti pasādādhimokkhavasena adhimuccituṃ na sakkoti .
Tenāha ‘‘ na sampasīdatī ’’ ti .
Yāvattakañhi yasmiṃ vatthusmiṃ vicikicchā na vigacchati , tāva tattha saddhādhimokkho anavasarova .
Na kevalaṃ saddhādhimokkho , nicchayādhimokkhopi tattha na patiṭṭhahati eva .
Adhimuccituṃ na sakkotīti pasādādhimokkhavasena adhimuccituṃ na sakkoti .
Na rakkhitabbānīti ‘‘ imāni mayā rakkhitabbānī ’’ ti evaṃ katthaci rakkhākiccaṃ natthi parato rakkhitabbasseva abhāvato .
Satiyā eva rakkhitānīti muṭṭhassaccassa bodhimūle
P3.255 eva savāsanaṃ samucchinnattā satiyā rakkhitabbāni nāma sabbadāpi rakkhitāni eva .Satiyā eva rakkhitānīti muṭṭhassaccassa bodhimūle
P3.255 eva savāsanaṃ samucchinnattā satiyā rakkhitabbāni nāma sabbadāpi rakkhitāni eva .Natthi tathāgatassa kāyaduccaritan ti tathāgatassa kāyaduccaritaṃ nāma nattheva , yato suparisuddho kāyasamācāro bhagavato .
Natthi tathāgatassa kāyaduccaritan ti tathāgatassa kāyaduccaritaṃ nāma nattheva , yato suparisuddho kāyasamācāro bhagavato .
No aparisuddhā , parisuddhā eva aparisuddhihetūnaṃ kilesānaṃ pahīnattā .
Tathāpi vinaye apakataññutāvasena siyā
M3.197 tesaṃ apārisuddhileso , na bhagavatoti dassetuṃ ‘‘ na panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha vihārakāraṃ āpattinti ekavacanavasena ‘‘ āpattiyo ’’ ti ettha āpatti-saddaṃ ānetvā yojetabbaṃ .
Abhidheyyānurūpañhi liṅgavacanāni honti .
Esa nayo sesesupi .No aparisuddhā , parisuddhā eva aparisuddhihetūnaṃ kilesānaṃ pahīnattā .
No aparisuddhā , parisuddhā eva aparisuddhihetūnaṃ kilesānaṃ pahīnattā .
Tathāpi vinaye apakataññutāvasena siyā
M3.197 tesaṃ apārisuddhileso , na bhagavatoti dassetuṃ ‘‘ na panā ’’ tiādi vuttaṃ .Tattha vihārakāraṃ āpattinti ekavacanavasena ‘‘ āpattiyo ’’ ti ettha āpatti-saddaṃ ānetvā yojetabbaṃ .
Abhidheyyānurūpañhi liṅgavacanāni honti .
Esa nayo sesesupi .
Esa nayo sesesupi .
‘‘ Manodvāre ’’ ti idaṃ tassā āpattiyā akiriyasamuṭṭhānatāya vuttaṃ .
Na hi manodvāre paññattā āpatti atthīti .
Saupārambhavasenāti savattabbatāvasena , na pana duccaritalakkhaṇāpattivasena , yato naṃ bhagavā paṭikkhipati .
Yathā āyasmato mahākappinassāpi ‘‘ gaccheyyaṃ vāhaṃ uposathaṃ , na vā gaccheyyaṃ .
Gaccheyyaṃ vāhaṃ saṅghakammaṃ , na vā gaccheyyan ’’ ti ( mahāva .137) parivitakkitaṃ .
Manoduccaritan ti manodvārikaṃ appasatthaṃ caritaṃ .
Satthārā appasatthatāya hi taṃ duccaritaṃ nāma jātaṃ , na sabhāvato .
Yasmā
V3.176 mahākāruṇiko bhagavā sadevakassa lokassa hitasukhāya eva paṭipajjamāno accantavivekajjhāsayatāya tabbidhuraṃ dhammasenāpatino cittuppādaṃ paṭikkhipantoP3.256 ‘‘ na kho te … pe … uppādetabban ’’ ti avoca , tasmā so therassa cittuppādo bhagavato na pāsaṃsoti katvā manoduccaritaṃ nāma jāto , tassa ca paṭikkhepo upārambhoti āha ‘‘ tasmiṃ manoduccarite upārambhaṃ āropento ’’ ti .Yasmā
V3.176 mahākāruṇiko bhagavā sadevakassa lokassa hitasukhāya eva paṭipajjamāno accantavivekajjhāsayatāya tabbidhuraṃ dhammasenāpatino cittuppādaṃ paṭikkhipantoP3.256 ‘‘ na kho te … pe … uppādetabban ’’ ti avoca , tasmā so therassa cittuppādo bhagavato na pāsaṃsoti katvā manoduccaritaṃ nāma jāto , tassa ca paṭikkhepo upārambhoti āha ‘‘ tasmiṃ manoduccarite upārambhaṃ āropento ’’ ti .Yasmā
V3.176 mahākāruṇiko bhagavā sadevakassa lokassa hitasukhāya eva paṭipajjamāno accantavivekajjhāsayatāya tabbidhuraṃ dhammasenāpatino cittuppādaṃ paṭikkhipantoP3.256 ‘‘ na kho te … pe … uppādetabban ’’ ti avoca , tasmā so therassa cittuppādo bhagavato na pāsaṃsoti katvā manoduccaritaṃ nāma jāto , tassa ca paṭikkhepo upārambhoti āha ‘‘ tasmiṃ manoduccarite upārambhaṃ āropento ’’ ti .Yasmā
V3.176 mahākāruṇiko bhagavā sadevakassa lokassa hitasukhāya eva paṭipajjamāno accantavivekajjhāsayatāya tabbidhuraṃ dhammasenāpatino cittuppādaṃ paṭikkhipantoP3.256 ‘‘ na kho te … pe … uppādetabban ’’ ti avoca , tasmā so therassa cittuppādo bhagavato na pāsaṃsoti katvā manoduccaritaṃ nāma jāto , tassa ca paṭikkhepo upārambhoti āha ‘‘ tasmiṃ manoduccarite upārambhaṃ āropento ’’ ti .Yasmā
V3.176 mahākāruṇiko bhagavā sadevakassa lokassa hitasukhāya eva paṭipajjamāno accantavivekajjhāsayatāya tabbidhuraṃ dhammasenāpatino cittuppādaṃ paṭikkhipantoP3.256 ‘‘ na kho te … pe … uppādetabban ’’ ti avoca , tasmā so therassa cittuppādo bhagavato na pāsaṃsoti katvā manoduccaritaṃ nāma jāto , tassa ca paṭikkhepo upārambhoti āha ‘‘ tasmiṃ manoduccarite upārambhaṃ āropento ’’ ti .Bhagavato pana ettakampi natthi , yato pavāraṇāsutte ‘‘ handa dāni , bhikkhave , pavāremi vo , na ca me kiñci garahatha kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā ’’ ti ( saṃ . ni .1.215) vutto bhikkhusaṅgho ‘‘ na kho mayaṃ bhante bhagavato kiñci garahāma kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā ’’ ti satthu parisuddhakāyasamācārādikaṃ sirasā sampaṭicchi .
Ayañhi lokanāthassa duccaritābhāvo bodhisattabhūmiyampi cariyācirānugato ahosi , pageva buddhabhūmiyanti dassento ‘‘ anacchariyañcetan ’’ tiādimāha .
Ayañhi lokanāthassa duccaritābhāvo bodhisattabhūmiyampi cariyācirānugato ahosi , pageva buddhabhūmiyanti dassento ‘‘ anacchariyañcetan ’’ tiādimāha .
Ayañhi lokanāthassa duccaritābhāvo bodhisattabhūmiyampi cariyācirānugato ahosi , pageva buddhabhūmiyanti dassento ‘‘ anacchariyañcetan ’’ tiādimāha .
Ayañhi lokanāthassa duccaritābhāvo bodhisattabhūmiyampi cariyācirānugato ahosi , pageva buddhabhūmiyanti dassento ‘‘ anacchariyañcetan ’’ tiādimāha .
Ayañhi lokanāthassa duccaritābhāvo bodhisattabhūmiyampi cariyācirānugato ahosi , pageva buddhabhūmiyanti dassento ‘‘ anacchariyañcetan ’’ tiādimāha .
Ayañhi lokanāthassa duccaritābhāvo bodhisattabhūmiyampi cariyācirānugato ahosi , pageva buddhabhūmiyanti dassento ‘‘ anacchariyañcetan ’’ tiādimāha .
Ayañhi lokanāthassa duccaritābhāvo bodhisattabhūmiyampi cariyācirānugato ahosi , pageva buddhabhūmiyanti dassento ‘‘ anacchariyañcetan ’’ tiādimāha .
Ayañhi lokanāthassa duccaritābhāvo bodhisattabhūmiyampi cariyācirānugato ahosi , pageva buddhabhūmiyanti dassento ‘‘ anacchariyañcetan ’’ tiādimāha .
Buddhānaṃyeva dhammā guṇā , na aññesanti buddhadhammā .
Tathā hi te buddhānaṃ āveṇikadhammāti vuccanti .
Tattha ‘‘ natthi tathāgatassa kāyaduccaritan ’’ tiādinā kāyavacīmanoduccaritābhāvavacanaṃ yathādhikāraṃ kāyakammādīnaṃ ñāṇānuparivattitāya laddhaguṇakittanaṃ , na āveṇikadhammantaradassanaṃ .
Sabbasmiñhi kāyakammādike ñāṇānuparivattini kuto kāyaduccaritādīnaṃ sambhavo .
‘‘ Buddhassa appaṭihatañāṇan ’’ tiādinā vuttāni sabbaññutaññāṇato visuṃyeva
M3.198 tīṇi ñāṇāni catuyonipañcagatiparicchedakañāṇāni viyā ’’ ti vadanti .
Ekaṃyeva hutvā tīsu kālesu appaṭihatañāṇaṃ nāma sabbaññutaññāṇameva .
Natthi chandassa hānīti sattesu hitachandassa hāni natthi .
Natthi vīriyassaP3.257 hānīti khemapavivekavitakkānugatassa vīriyassa hāni natthi .
‘‘ Natthi davāti khiḍḍādhippāyena kiriyā natthi .
Natthi ravāti sahasā kiriyā natthī ’’ ti vadanti , sahasā pana kiriyā davā ‘‘ aññaṃ karissāmī ’’ ti aññakaraṇaṃ ravā .
Khalitan ti virajjhanaṃ ñāṇena apphuṭaṃ .
Sahasāti vegāyitattaṃ turitakiriyā .
Abyāvaṭo manoti niratthako cittasamudācāro .
Akusalacittan ti aññāṇupekkhamāha , ayañca dīghabhāṇakānaṃ pāṭho ākulo viya .
Ayaṃ pana pāṭho anākulo –
Atītaṃse buddhassa bhagavato appaṭihatañāṇaṃ , anāgataṃse , paccuppannaṃse .
Imehi tīhi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato sabbaṃ kāyakammaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivatti , sabbaṃ vacīkammaṃ , sabbaṃ manokammaṃ .
Imehi chahi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato natthi chandassa hāni , natthi dhammadesanāya , natthi vīriyassa , natthi samādhissaV3.177 , natthi paññāya , natthi vimuttiyā .
Imehi dvādasahi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato natthi davā , natthi ravā , natthi apphuṭaṃ , natthi vegāyitattaṃ , natthi abyāvaṭamano , natthi appaṭisaṅkhānupekkhāti .
Tattha appaṭisaṅkhānupekkhāti aññāṇupekkhā .
Sesaṃ vuttanayameva .
Ettha ca tathāgatassa ājīvapārisuddhiṃ kāyavacīmanosamācārapārisuddhiyāva saṅgahetvā samācārattayavasena mahātherena tiko desito .Kiñcanāti kiñcikkhā .
Ime pana rāgādayo palibundhanaṭṭhena kiñcanā viyāti kiñcanā .
Tenāha ‘‘ kiñcanāti palibodhā ’’ ti .
Ime pana rāgādayo palibundhanaṭṭhena kiñcanā viyāti kiñcanā .
Ime pana rāgādayo palibundhanaṭṭhena kiñcanā viyāti kiñcanā .
Anudahanaṭṭhenāti anu anu dahanaṭṭhena .
Anudahanaṭṭhenāti anu anu dahanaṭṭhena .
Anudahanaṭṭhenāti anu anu dahanaṭṭhena .
Rāgādayo arūpadhammā ittarakkhaṇā kathaṃ anudahantīti āsaṅkaṃ nivattetuṃ ‘‘ tattha vatthūnī ’’ ti vuttaṃ , daṭṭhabbānīti vacanaseso .
Tatthāti tasmiṃ rāgādīnaṃ anudahanaṭṭhe .
Vatthūnīti sāsane , loke ca pākaṭattā paccakkhabhūtāni kāraṇāni .
Rāgo
M3.199 uppanno tikhiṇakaro hutvā .Tasmā
P3.258 taṃsamuṭṭhānā tejodhātu ativiya tikhiṇabhāvena saddhiṃ attanā sahajātadhammehi hadayappadesaṃ jhāpesi yathā taṃ bāhirā tejodhātu sanissayaṃ .
Tena sā bhikkhunī supato viya byādhi jhāyitvā matā .
Tenāha ‘‘ teneva jhāyitvā kālamakāsī ’’ ti .Rāgo
M3.199 uppanno tikhiṇakaro hutvā .Rāgo
M3.199 uppanno tikhiṇakaro hutvā .Rāgo
M3.199 uppanno tikhiṇakaro hutvā .Rāgo
M3.199 uppanno tikhiṇakaro hutvā .Dosassa nissayānaṃ dahanatā pākaṭā evāti itaraṃ dassetuṃ ‘‘ mohavasena hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Dosassa nissayānaṃ dahanatā pākaṭā evāti itaraṃ dassetuṃ ‘‘ mohavasena hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Dosassa nissayānaṃ dahanatā pākaṭā evāti itaraṃ dassetuṃ ‘‘ mohavasena hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Ativattitvāti atikkamitvā .
Kāmaṃ āhuneyyaggiādayo tayo aggī brāhmaṇehi icchitā santi , te pana tehi icchitamattā , na sattānaṃ tādisā atthasādhakā .
Ye pana sattānaṃ atthasādhakā , te dassetuṃ ‘‘ āhunaṃ vuccatī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha ādarena hunanaṃ pūjanaṃ āhunan ti sakkāro ‘‘ āhunan ’’ ti vuccati , taṃ āhunaṃ arahanti .
Tenāha bhagavā ‘‘ āhuneyyāti bhikkhave mātāpitūnametaṃ adhivacanan ’’ ti ( itivu .106).
Tattha ādarena hunanaṃ pūjanaṃ āhunan ti sakkāro ‘‘ āhunan ’’ ti vuccati , taṃ āhunaṃ arahanti .
Yadaggena ca te puttānaṃ bahukāratāya āhuneyyāti tesu sammāpaṭipatti nesaṃ hitasukhāvahā , tadaggena tesu micchāpaṭipatti ahitadukkhāvahāti āha ‘‘ tesu … pe … nibbattantī ’’ ti .
Svāyamatthoti yo mātāpitūnaṃ attano upari vippaṭipannānaṃ puttānaṃ anudahanassa paccayabhāvena anudahanaṭṭho , so ayamattho .
Svāyamatthoti yo mātāpitūnaṃ attano upari vippaṭipannānaṃ puttānaṃ anudahanassa paccayabhāvena anudahanaṭṭho , so ayamattho .
Mittavindakavatthunāti mittavindakassa nāma mātari vippaṭipannassa purisassa tāya eva vippaṭipattiyā cirataraṃ kālaṃ āpāyikadukkhānubhavanadīpanena vatthunā veditabbo .
Idāni
V3.178 tamatthaṃ kassapassa bhagavato kāle pavattaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ mittavindako hī ’’ tiādi vuttaṃ .Dhanalobhena , na
P3.259 dhammacchandenāti adhippāyo .
Akutobhayaṃ kenaci anuṭṭhāpanīyatāya .Nivāresi samuddapayātā nāma bahvantarāyāti adhippāyena .
Nivāresi samuddapayātā nāma bahvantarāyāti adhippāyena .
Nivāresi samuddapayātā nāma bahvantarāyāti adhippāyena .
Antaraṃ katvāti atikkamanavasena dvinnaṃ pādānaṃ antare katvā .
Antaraṃ katvāti atikkamanavasena dvinnaṃ pādānaṃ antare katvā .
Nāvā aṭṭhāsi tassa pāpakammabalena vātassa avāyanato .
Nāvā aṭṭhāsi tassa pāpakammabalena vātassa avāyanato .
Nāvā aṭṭhāsi tassa pāpakammabalena vātassa avāyanato .
Nāvā aṭṭhāsi tassa pāpakammabalena vātassa avāyanato .
Ekadivasaṃ rakkhitauposathakammānubhāvena sampattiṃ anubhavanto .
Yathā purimāhi parato mā agamāsīti vutto , evaṃ aparāparāhipīti āha ‘‘ tāhi ‘ parato parato mā agamāsī ’ ti vuccamāno ’’ ti .
Khuracakkadharan ti khuradhārūpamacakkadharaṃ ekaṃ purisaṃ .
Khuracakkadharan ti khuradhārūpamacakkadharaṃ ekaṃ purisaṃ .
Khuracakkadharan ti khuradhārūpamacakkadharaṃ ekaṃ purisaṃ .
Khuracakkadharan ti khuradhārūpamacakkadharaṃ ekaṃ purisaṃ .
Khuracakkadharan ti khuradhārūpamacakkadharaṃ ekaṃ purisaṃ .
Khuracakkadharan ti khuradhārūpamacakkadharaṃ ekaṃ purisaṃ .
Khuracakkadharan ti khuradhārūpamacakkadharaṃ ekaṃ purisaṃ .
Catubbhīti
M3.200 catūhi accharāsadisīhi vimānapetīhi , sampattiṃ anubhavitvāti vacanaseso .Aṭṭhajjhagamāti rūpādikāmaguṇehi tato visiṭṭhatarā aṭṭha vimānapetiyo adhigacchi .
Atricchan ti atricchāsaṅkhātena atilobhena samannāgatattā atra atra kāmaguṇe icchanto .
Cakkan ti khuracakkaṃ .
Āsadoti anatthāvahabhāvena āsādeti .
Soti gehasāmiko bhattā .
Purimanayenevāti anudahanassa paccayatāya .
Purimanayenevāti anudahanassa paccayatāya .
Aticārinīti sāmikaṃ atikkamitvā cārinī micchācārinī .
Aticārinīti sāmikaṃ atikkamitvā cārinī micchācārinī .
Aticārinīti sāmikaṃ atikkamitvā cārinī micchācārinī .
Rattiṃ dukkhan ti attano pāpakammānubhāvasamupaṭṭhitena sunakhena khāditabbatādukkhaṃ .
Rattiṃ dukkhan ti attano pāpakammānubhāvasamupaṭṭhitena sunakhena khāditabbatādukkhaṃ .
Rattiṃ dukkhan ti attano pāpakammānubhāvasamupaṭṭhitena sunakhena khāditabbatādukkhaṃ .
Rattiṃ dukkhan ti attano pāpakammānubhāvasamupaṭṭhitena sunakhena khāditabbatādukkhaṃ .
Rattiṃ dukkhan ti attano pāpakammānubhāvasamupaṭṭhitena sunakhena khāditabbatādukkhaṃ .
Rattiṃ dukkhan ti attano pāpakammānubhāvasamupaṭṭhitena sunakhena khāditabbatādukkhaṃ .
Rattiṃ dukkhan ti attano pāpakammānubhāvasamupaṭṭhitena sunakhena khāditabbatādukkhaṃ .
Rattiṃ dukkhan ti attano pāpakammānubhāvasamupaṭṭhitena sunakhena khāditabbatādukkhaṃ .
Rattiṃ dukkhan ti attano pāpakammānubhāvasamupaṭṭhitena sunakhena khāditabbatādukkhaṃ .
Rattiṃ dukkhan ti attano pāpakammānubhāvasamupaṭṭhitena sunakhena khāditabbatādukkhaṃ .
Rattiṃ dukkhan ti attano pāpakammānubhāvasamupaṭṭhitena sunakhena khāditabbatādukkhaṃ .
Muṭṭhiyogo kirāyaṃ tassa sunakhantaradhānassa , yadidaṃ kheḷapiṇḍaṃ bhūmiyaṃ niṭṭhubhitvā pādena ghaṃsanaṃ .
Tena vuttaṃ ‘‘ so tathā akāsi .
Sunakhā antaradhāyiṃsū ’’ ti .
Sunakhā antaradhāyiṃsū ’’ ti .
Dakkhiṇāti
P3.260 cattāro paccayā diyyamānā dakkhanti etehi hitasukhānīti .
Taṃ dakkhiṇaṃ arahatīti dakkhiṇeyyo , bhikkhusaṅgho .Dakkhiṇāti
P3.260 cattāro paccayā diyyamānā dakkhanti etehi hitasukhānīti .
Taṃ dakkhiṇaṃ arahatīti dakkhiṇeyyo , bhikkhusaṅgho .Revatīvatthu vimānavatthupetavatthūsu ( vi . va .861 ādayo ) tesaṃ aṭṭhakathāyañca ( vi . va .977-980; pe . va . aṭṭha .714-736) āgatanayena veditabbaṃ .
‘‘ Tividhena rūpasaṅgaho ’’ ti ettha nanu saṅgaho ekavidhova , so kasmā ‘‘ catubbidho ’’ ti vuttoti ?
‘‘ Saṅgaho ’’ ti atthaṃ avatvā aniddhāritatthassa saddasseva vuttattā .
‘‘ Tividhena rūpasaṅgaho ’’ tiādīsu ( dha . sa . rūpakaṇḍa-tike ) padesu saṅgaha-saddo tāva attano atthavasena catubbidhoti ayañhettha attho .
Atthopi vā aniddhāritaviseso sāmaññena gahetabbataṃ patto ‘‘ tividhena rūpasaṅgaho ’’ tiādīsu
V3.179 ( dha . sa . rūpakaṇḍa-tike )‘‘ saṅgaho ’’ ti vuttoti na koci doso .
Niddhārite hi visese tassa ekavidhatā siyā , na tato pubbeti .‘‘ Jātisaṅgaho ’’ ti vuttepi jāti-saddassa sāpekkhasaddattā attano jātiyā saṅgahoti ayamattho viññāyateva sambandhārahassa aññassa avuttattā yathā ‘‘ mātāpitu upaṭṭhānan ’’ ti
M3.201 ( khu . pā .5.6; su . ni .265).
Aṭṭhakathāyaṃ pana yathādhippetamatthaṃ aparipuṇṇaṃ katvā dassetuṃ ‘‘ jātisaṅgaho ’’ icceva vuttaṃ .
Samānajātikānaṃ saṅgaho , samānajātiyā vā saṅgaho sajātisaṅgaho .
Sañjāyati etthāti sañjāti , sañjātiyā saṅgaho sañjātisaṅgaho , sañjātidesena saṅgahoti attho .
Kiriyāya evarūpāya saṅgaho kiriyāsaṅgaho .‘‘ Jātisaṅgaho ’’ ti vuttepi jāti-saddassa sāpekkhasaddattā attano jātiyā saṅgahoti ayamattho viññāyateva sambandhārahassa aññassa avuttattā yathā ‘‘ mātāpitu upaṭṭhānan ’’ ti
M3.201 ( khu . pā .5.6; su . ni .265).Sañjāyati etthāti sañjāti , sañjātiyā saṅgaho sañjātisaṅgaho , sañjātidesena saṅgahoti attho .
Kiriyāya evarūpāya saṅgaho kiriyāsaṅgaho .
Rūpakkhandhagaṇanan ti ‘‘ rūpakkhandho ’’ ti gaṇanaṃ saṅkhyaṃ gacchati ruppanasabhāvattā .
Rūpakkhandhagaṇanan ti ‘‘ rūpakkhandho ’’ ti gaṇanaṃ saṅkhyaṃ gacchati ruppanasabhāvattā .
Rūpakkhandhagaṇanan ti ‘‘ rūpakkhandho ’’ ti gaṇanaṃ saṅkhyaṃ gacchati ruppanasabhāvattā .
Tīhi koṭṭhāsehi rūpagaṇanāti vakkhamānehi tīhi bhāgehi rūpassa saṅgaho , gaṇetabbatāti attho .
Rūpāyatanaṃ nipassati paccakkhato vijānātīti nidassanaṃ
P3.261 , cakkhuviññāṇaṃ , nidassatīti vā nidassanaṃ , daṭṭhabbabhāvo , cakkhuviññāṇassa gocarabhāvo , tassa ca rūpāyatanato anaññattepi aññehi dhammehi rūpāyatanaṃ visesetuṃ aññaṃ viya katvā ‘‘ saha nidassanenāti sanidassanan ’’ ti evamettha attho veditabbo .
Dhammasabhāvasāmaññena hi ekībhūtesu dhammesu yo nānattakaro sabhāvo , so añño viya katvā upacarituṃ yutto .
Evañhi atthavisesāvabodho hotīti .Cakkhupaṭihananasamatthatoti cakkhuno ghaṭṭanasamatthatāya .
Ghaṭṭanaṃ viya ca ghaṭṭanaṃ daṭṭhabbaṃ .
Dutiyena atthavikappena daṭṭhabbabhāvasaṅkhātaṃ nāssa nidassananti anidassananti yojanā .
Ettha ca dasannaṃ āyatanānaṃ yathārahaṃ sayaṃ , nissayavasena ca sampattānaṃ , asampattānañca paṭimukhabhāvo aññamaññapatanaṃ paṭihananaṃ , yena byāpārādivikārapaccayantarasannidhāne cakkhādīnaṃ visayesu vikāruppatti .
Tattha byāpāro cakkhādīnaṃ savisayesu āvicchannaṃ , rūpādīnaṃ iṭṭhāniṭṭhatā , tattha ca cittassa ābhujananti ime ādisaddasaṅgahitā .
Tehi vikārappattiyā paccayantarabyāpārato aññanti katvā anuggahūpaghāto vikāro .
Upanissayo pana appadhānassa paccayo idha gahito .
Kāraṇakāraṇampi kāraṇamevāti gayhamāne siyā tassāpi saṅgahoti .
Dutiyena atthavikappena daṭṭhabbabhāvasaṅkhātaṃ nāssa nidassananti anidassananti yojanā .
Dutiyena atthavikappena daṭṭhabbabhāvasaṅkhātaṃ nāssa nidassananti anidassananti yojanā .
Dutiyena atthavikappena daṭṭhabbabhāvasaṅkhātaṃ nāssa nidassananti anidassananti yojanā .
Dutiyena atthavikappena daṭṭhabbabhāvasaṅkhātaṃ nāssa nidassananti anidassananti yojanā .
Vuttappakāran ti ‘‘ cakkhuviññāṇasaṅkhātan ’’ ti vuttappakāraṃ .
Nāssa paṭighoti etthāpi
P3.262 ‘‘ vuttappakāran ’’ ti ānetvā sambandho .Nāssa paṭighoti etthāpi
P3.262 ‘‘ vuttappakāran ’’ ti ānetvā sambandho .Avasesaṃ soḷasavidhaṃ sukhumarūpaṃ .
Saṅkharontīti
V3.180 sampiṇḍenti .
Cetanā hi āyūhanarasatāya yathā sampayuttadhamme yathāsakaṃ kiccesu saṃvidahantī viya abhisandahantī vattamānāM3.202 teneva kiccavisesena te sampiṇḍentī viya hoti , evaṃ attano vipākadhammepi paccayasamavāye saṅkharontī sampiṇḍentī viya hoti .
Tenāha ‘‘ sahajāta … pe … rāsī karontī ’’ ti .Abhisaṅkharotīti abhivisiṭṭhaṃ katvā saṅkharoti .
Puññābhisaṅkhāro hi attano phalaṃ itarassa phalato ativiya visiṭṭhaṃ bhinnaṃ katvā saṅkharoti paccayato , sabhāvato , pavattiākārato ca sayaṃ itarehi visiṭṭhasabhāvattā .
Esa nayo itarehipi .
Pujjabhavaphalanibbattanato , attano santānassa punanato ca puñño .
Mahācittacetanānan ti asaṅkhyeyyāyunipphādanādimahānubhāvatāya mahācittesu pavattacetanānaṃ .
Mahācittacetanānan ti asaṅkhyeyyāyunipphādanādimahānubhāvatāya mahācittesu pavattacetanānaṃ .
Aṭṭheva cetanā honti , yā kāmāvacarā kusalā .
Aṭṭheva cetanā honti , yā kāmāvacarā kusalā .
‘‘ Terasapī ’’ ti kasmā vuttaṃ , nanu ‘‘ navā ’’ ti vattabbaṃ .
‘‘ Terasapī ’’ ti kasmā vuttaṃ , nanu ‘‘ navā ’’ ti vattabbaṃ .
Dānavasena pavattacittacetasikadhammā dānaṃ , tattha byāpārabhūtā āyūhanacetanā dānaṃ ārabbha , dānañca adhikicca uppajjatīti vuttā .
Ayaṃ saṅkhepadesanāti ayaṃ puññābhisaṅkhāre saṅkhepato atthadesanā , atthavaṇṇanāti attho .
Somanassacittenāti
P3.263 anumodanāpavattidassanamattametaṃ daṭṭhabbaṃ .
Upekkhāsahagatenāpi hi anussarati evāti .Kāmaṃ niccasīlaṃ , uposathasīlaṃ , niyamasīlampi sīlameva , paripuṇṇaṃ pana sabbaṅgasampannaṃ sīlaṃ dassetuṃ ‘‘ sīlapūraṇatthāyā ’’ tiādi vuttaṃ .
Nayadassanaṃ vā etaṃ , tasmā ‘‘ niccasīlaṃ , uposathasīlaṃ , niyamasīlaṃ samādiyissāmī ’’ ti vihāraṃ gacchantassa , samādiyitvā samādinnasīle ca tasmiṃ ,‘‘ sādhu suṭṭhū ’’ ti āvajjantassa , taṃ sīlaṃ sodhentassa ca pavattā cetanā sīlamayāti evamettha yojanā veditabbā .
Pubbe
M3.203 samathavasena bhāvanānayo gahitoti idāni sammasananayena taṃ dassetuṃ ‘‘ paṭisambhidāyaṃ vuttenā ’’ tiādi vuttaṃ .Tattha aniccatoti aniccabhāvato .
Dukkhato , anattatoti etthāpi eseva nayo .
Dukkhato , anattatoti etthāpi eseva nayo .
Dukkhato , anattatoti etthāpi eseva nayo .
Dukkhato , anattatoti etthāpi eseva nayo .
Dukkhato , anattatoti etthāpi eseva nayo .
Na
M3.204 puññoti apuñño .
Tassa puñña-sadde vuttavipariyāyena attho veditabbo .Na
M3.204 puññoti apuñño .Na
M3.204 puññoti apuñño .Na
M3.204 puññoti apuñño .Santānassa iñjanahetūnaṃ nīvaraṇādīnaṃ suvikkhambhanato rūpataṇhāsaṅkhātassa iñjitassa abhāvato aniñjaṃ , aniñjameva ‘‘ āneñjan ’’ ti vuttaṃ .
Tathā hi rūpārammaṇaṃ rūpanimittārammaṇaṃ sabbampi catutthajjhānaṃ nippariyāyena ‘‘ āneñjan ’’ ti vuccati .
Santānassa iñjanahetūnaṃ nīvaraṇādīnaṃ suvikkhambhanato rūpataṇhāsaṅkhātassa iñjitassa abhāvato aniñjaṃ , aniñjameva ‘‘ āneñjan ’’ ti vuttaṃ .
Santānassa iñjanahetūnaṃ nīvaraṇādīnaṃ suvikkhambhanato rūpataṇhāsaṅkhātassa iñjitassa abhāvato aniñjaṃ , aniñjameva ‘‘ āneñjan ’’ ti vuttaṃ .
Santānassa iñjanahetūnaṃ nīvaraṇādīnaṃ suvikkhambhanato rūpataṇhāsaṅkhātassa iñjitassa abhāvato aniñjaṃ , aniñjameva ‘‘ āneñjan ’’ ti vuttaṃ .
Cattāro maggaṭṭhā , heṭṭhimā tayo phalaṭṭhāti evaṃ sattavidho .
Tisso sikkhāti adhisīlādikā tisso sikkhā .
Tāsu jātoti vā sekkho , ariyapuggalo hi ariyāya jātiyā jāyamāno sikkhāsu jāyati , na yoniyaṃ .
Sikkhanasīloti
P3.265 vā sekkho .
Puggalādhiṭṭhānāya vā kathāya sekkhassa ayanti aññāsādhāraṇamaggaphalattayadhammā sekkhapariyāyenaV3.182 vuttā .Asekkhoti ca yattha sekkhabhāvāsaṅkā atthi , tatthāyaṃ paṭisedhoti lokiyanibbānesu asekkhabhāvanāpatti daṭṭhabbā .
Sīlasamādhipaññāsaṅkhātā hi sikkhā attano paṭipakkhakilesehivippamuttā parisuddhā upakkilesānaṃ ārammaṇabhāvampi anupagamanato etā ‘‘ sikkhā ’’ ti vattuṃ yuttā aṭṭhasupi maggaphalesu vijjanti , tasmā catumaggaheṭṭhimaphalattayasamaṅgino viya arahattaphalasamaṅgīpi tāsu sikkhāsu jātoti ca taṃsamaṅgino arahato itaresaṃ viya sekkhatte sati sekkhassa ayanti ca sikkhā sīlaṃ etassāti ca ‘‘ sekkho ’’ ti vattabbo siyāti tannivattanatthaṃ asekkhoti yathāvuttasekkhabhāvapaṭisedho kato .
Arahattaphale hi pavattamānā sikkhā pariniṭṭhitasikkhākiccattā na sikkhākiccaṃ karonti , kevalaṃ sikkhāphalabhāveneva pavattanti , tasmā na tā sikkhāvacanaṃ arahanti , nāpi taṃsamaṅgī sekkhavacanaṃ , na ca ‘‘ sikkhanasīlo , sikkhāsu jāto ’’ ti ca vattabbataṃ arahati .
Heṭṭhimaphalesu pana sikkhā sakadāgāmimaggavipassanādīnaṃ upanissayabhāvato sikkhākiccaṃ karontīti sikkhāvacanaṃ arahanti , taṃsamaṅgino ca sekkhavacanaṃ ,‘‘ sikkhanasīlā , sikkhāsu jātā ’’ ti ca vattabbataṃ arahanti .
‘‘ Sikkhatīti sekkho ’’ ti ca apariyositasikkho dassitoti .
Anantarameva ‘‘ khīṇāsavo ’’ ti ādiṃ vatvā ‘‘ na sikkhatīti asekkho ’’ ti vuttattā pariyositasikkho dassito , na sikkhārahito tassa tatiyapuggalabhāvena gahitattā .
Vuddhippattasikkho vā asekkhoti etasmiṃ
M3.205 atthe sekkhadhammesuP3.266 eva ṭhitassa kassaci ariyassa asekkhabhāvāpattīti arahattamaggadhammā vuddhippattā , yathāvuttehi ca atthehi sekkhoti katvā taṃsamaṅgino aggamaggaṭṭhassa asekkhabhāvo āpannoti ?
Na taṃsadisesu tabbohārato .
Arahattamaggato hi ninnānākaraṇaṃ arahattaphalaṃ ṭhapetvā pariññādikiccakaraṇaṃ , vipākabhāvañca , tasmā te eva sekkhadhammā ‘‘ aggaphaladhammabhāvaṃ āpannā ’’ ti sakkā vattuṃ , kusalasukhato ca vipākasukhaṃ santataratāya paṇītataranti , vuddhippattā ca te dhammā hontīti taṃsamaṅgī ‘‘ asekkho ’’ ti vuccatīti .Asekkhoti ca yattha sekkhabhāvāsaṅkā atthi , tatthāyaṃ paṭisedhoti lokiyanibbānesu asekkhabhāvanāpatti daṭṭhabbā .
Jātimahallakoti jātiyā vuḍḍhataro addhagato vayoanuppatto .
So hi rattaññutāya yebhuyyena jātidhammakuladhammapadesu thāvariyappattiyā jātithero nāma .
Therakaraṇā dhammāti sāsane thirabhāvakarā guṇā paṭipakkhanimmadanakā .
Therakaraṇā dhammāti sāsane thirabhāvakarā guṇā paṭipakkhanimmadanakā .
Therakaraṇā dhammāti sāsane thirabhāvakarā guṇā paṭipakkhanimmadanakā .
Theroti vakkhamānesu dhammesu thirabhāvappatto .
Sīlavāti pāsaṃsena sātisayena sīlena samannāgato , sīlasampannoti attho , etena dussīlyasaṅkhātassa
V3.183 bālyassa abhāvamāha .
Suttageyyādi bahu sutaṃ etenāti bahussuto , etenāssa sutavirahasaṅkhātassa bālyassa abhāvaṃ , paṭisaṅkhānabalena ca patiṭṭhitabhāvaṃ vadati .
‘‘ Catunnaṃ jhānānaṃ lābhī ’’ ti iminā nīvaraṇādisaṅkhātassa bālyassa abhāvaṃ , bhāvanābalena ca patiṭṭhitabhāvaṃ katheti .
‘‘ Āsavānaṃ khayā ’’ tiādinā avijjāsaṅkhātassa bālyassa sabbaso abhāvaṃ , khīṇāsavattherabhāvena patiṭṭhitabhāvañcassa dasseti .
Na cettha samudāye vākyaparisamāpanaṃ , atha kho paccekaṃ vākyaparisamāpanantiP3.267 dassento ‘‘ evaṃ vuttesu dhammesū ’’ tiādimāha .Theranāmako vā ‘‘ thero ’’ ti evaṃ nāmako vā .
Anuggahavasena , pūjāvasena vā attano santakaṃ parassa dīyati etenāti dānaṃ , pariccāgacetanā .
Dānameva dānamayaṃ .
Padapūraṇamattaṃ maya-saddo .
Puññañca taṃ yathāvuttenatthena kiriyā ca kammabhāvatoti puññakiriyā .
Paresaṃ piyamanāpatāsevanīyatādīnaṃ ānisaṃsānaṃ .
Puññañca taṃ yathāvuttenatthena kiriyā ca kammabhāvatoti puññakiriyā .
Pubbe … pe … vasenevāti saṅkhārattike ( dī . ni .3.305; dī . ni . aṭṭha .3.305) vuttadānamayasīlamayabhāvanāmayacetanāvaseneva .
Imāni veditabbānīti sambandho .
Etthāti etesu puññakiriyavatthūsu .
Kāyena karontassāti attano kāyena pariccāgapayogaṃ
M3.206 pavattentassa .Tadatthan ti dānatthaṃ .
‘‘ Imaṃ deyyadhammaṃ dehī ’’ ti vācaṃ nicchārentassa .
Dānapāramiṃ āvajjetvā vāti yathā kevalaṃ ‘‘ annadānādīni demī ’’ ti dānakāle taṃ dānamayaṃ puññakiriyavatthu hoti , evaṃ ‘‘ imaṃ dānamayaṃ sammāsambodhiyā paccayo hotū ’’ ti dānapāramiṃ āvajjetvā dānakālepi dānasīseneva pavattitattā .
Vattasīse ṭhatvāti ‘‘ etaṃ dānaṃ nāma mayhaṃ kulavaṃso kulatanti kulapaveṇī kulacārittan ’’ ti cārittasīle ṭhatvā dadato cārittasīlamayaṃ .
Yathā deyyadhammapariccāgavasena pavattamānāpi dānacetanā vattasīse ṭhatvā dadato sīlamayaṃ puññakiriyavatthu hoti pubbābhisaṅkhārassa , aparabhāgacetanāya ca tathā pavattattā , evaṃ deyyadhamme khayato , vayato sammasanaṃ paṭṭhapetvā dadato bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthu hoti pubbabhāgacetanāya , deyyadhamme aparabhāgacetanāya ca tathā pavattattā .
Apacīticetanā apacitisahagataṃ apacīyati etāyāti yathā nandīrāgo eva nandīrāgasahagatā , yathāvuttāya vā apacitiyā sahagataṃ sahapavattanti apacitisahagataṃ
P3.268 .
Apacāyanavasena pavattaṃ puññakiriyavatthu .Pūjāvasena sāmīcikiriyā apacāyanaṃ apaciti .
Vayasā guṇehi ca jeṭṭhānaṃ gilānānañca taṃtaṃkiccakaraṇaṃ veyyāvaccaṃ .
Ayametesaṃ visesoti āha ‘‘ tatthā ’’ tiādi .
Vayasā guṇehi ca vuḍḍhatarānaṃ vattapaṭipattīsu byāvaṭo hoti yāya cetanāya , sā veyyāvaccaṃ , veyyāvaccameva veyyāvaccasahagataṃ .
Veyyāvaccasaṅkhātāya vā vattapaṭipattiyā samuṭṭhāpanavaseneva sahagataṃ pavattanti veyyāvaccasahagataṃ , tathāpavattaṃ puññakiriyavatthu .
Attano santāne pattaṃ puññaṃ anuppadīyati etenāti pattānuppadānaṃ .
Cattāro paccaye datvā sabbasattānan ti ca ekadesato ukkaṭṭhaniddeso , yaṃ kiñci deyyadhammaṃ datvā , puññaṃ vā katvā ‘‘ katipayānaṃ , ekasseva vā patti hotū ’’ ti pariṇāmanampi pattānuppadānameva .
Tathā parena
V3.184 anuppadinnatāya pattaṃ abbhanumodati etenāti pattabbhanumodanaṃ .
Ananuppadinnaṃ pana kevalaṃ abbhanumodīyati etenāti abbhanumodanaṃ .Taṃ na mahapphalaṃ taṇhāya parāmaṭṭhattā .
Paresaṃ deseti
M3.207 hitapharaṇena muducittenāti ānetvā sambandhitabbaṃ .Taṃ na mahapphalaṃ taṇhāya parāmaṭṭhattā .
Evan ti evaṃ imaṃ dhammaṃ sutvā bahussuto hutvā pare dhammadesanāya anuggaṇhissāmīti hitapharaṇena muducittena dhammaṃ suṇāti .
Evañhissa savanaṃ attano , paresañca sammāpaṭipattiyā paccayabhāvato mahapphalaṃ bhavissatīti .
Sabbesan ti sabbesampi dasannaṃ puññakiriyavatthūnaṃ .
Niyamalakkhaṇan ti mahapphalabhāvassa niyāmakasabhāvaṃ
P3.269 .Diṭṭhiyā ujubhāvenevāti ‘‘ atthi , natthī ’’ ti antadvayassa durasamussāritatāya ‘‘ atthi dinnan ’’ tiādi ( ma . ni .2.94;3.136; vibha .793) nayappavattāya sammādiṭṭhiyā ujukameva pavattiyā .
Dānādīsu hi yaṃ kiñci imāya eva sammādiṭṭhiyā parisodhitaṃ mahājutikaṃ mahāvipphāraṃ bhavati .
Purimeheva tīhīti pāḷiyaṃ āgateheva tīhi .
Sīlamaye puññakiriyavatthumhi saṅgahaṃ gacchanti cārittasīlabhāvato .
Dānamaye saṅgahaṃ gacchanti dānasabhāvattā , dānavisayattā ca .
Kāmaṃ desanā dhammadānasabhāvato dānamaye saṅgahaṃ gacchatīti vattuṃ yuttā , kusaladhammāsevanabhāvato pana vimuttāyatanasīse ṭhatvā pavattitā viya savanena saddhiṃ bhāvanāmaye saṅgahaṃ gacchantīti vuttaṃ .
‘‘ Diṭṭhijugataṃ bhāvanāmaye ’’ ti keci .
Diṭṭhijugate eva ca attanā katassa puññassa anussaraṇaṃ , tassa ca paresaṃ atthāya pariṇāmanaṃ , guṇapasaṃsā , aññehi kariyamānāya puññakiriyāya , sammāpaṭipattiyā ca anumodanaṃ saraṇagamananti evaṃ ādayo puññavisesā saṅgahaṃ gacchanti diṭṭhijukammavaseneva tesaṃ ijjhanato .
Parassa paṭipattiyā sodhanattho anuyogo codanā , sā yāni nissāya pavattati , tāni codanāvatthūni diṭṭhasutaparisaṅkitāni .
Tenāha ‘‘ codanākāraṇānī ’’ ti .
Diṭṭhenāti ca hetumhi karaṇavacanaṃ
V3.185 , diṭṭhena hetunāti attho .
Kiṃ pana taṃ diṭṭhanti āha ‘‘ vītikkaman ’’ tiP3.270 .
Disvāti ca dassanahetūti ayamettha attho yathā ‘‘ paññāya cassa disvā ’’ ti .‘‘ Sutenā ’’ tiādīsupi iminā nayena attho veditabbo .
Parassāti parato , parassa vā vacanaṃ sutvā .
Diṭṭhaparisaṅkitenāti diṭṭhānugatena parisaṅkitena , tathā parisaṅkitena vā vītikkamena .
Sesapadadvayepi eseva nayo .
Codeti vatthusandassanena vā saṃvāsappaṭikkhepena
M3.208 vā sāmīcippaṭikkhepena vā .
Imasmiṃ pana atthe vitthāriyamāne atippapañco hotīti āha ‘‘ ayamettha saṅkhepo ’’ ti .
Vitthāraṃ pana icchantānaṃ tassa adhigamupāyaṃ dassento ‘‘ vitthāro pana … pe … veditabbo ’’ ti āha .Kāmūpapattiyoti kāmehi upapannatā , samannāgatatāti attho .
Samannāgamo ca tesaṃ paṭisevanaṃ , samadhigamo cāti āha ‘‘ kāmūpasevanā kāmapaṭilābhā vā ’’ ti .
Paccupaṭṭhitakāmāti dutiyatatiyarāsīnaṃ viya sayaṃ , parehi ca animmitā .
Uṭṭhānakammaphalūpajīvibhāvato pana tadubhayavasena paccupaṭṭhitā kāmā etesanti paccupaṭṭhitakāmā .
Te pana tesaṃ yebhuyyena nibaddhāni hontīti ‘‘ nibaddhakāmā ’’ ti vuttaṃ .
Te pana tesaṃ yebhuyyena nibaddhāni hontīti ‘‘ nibaddhakāmā ’’ ti vuttaṃ .
Te pana tesaṃ yebhuyyena nibaddhāni hontīti ‘‘ nibaddhakāmā ’’ ti vuttaṃ .
Te pana tesaṃ yebhuyyena nibaddhāni hontīti ‘‘ nibaddhakāmā ’’ ti vuttaṃ .
Catudevalokavāsinoti cātumahārājikato paṭṭhāya yāva tusitā devā .
Catudevalokavāsinoti cātumahārājikato paṭṭhāya yāva tusitā devā .
Vinipātikāti āpāyikā .
Vinipātikāti āpāyikā .
Paranimmitā kāmā etesanti paranimmitakāmā .
Paranimmitā kāmā etesanti paranimmitakāmā .
Paranimmitā kāmā etesanti paranimmitakāmā .
Pakatisevanavasenāti anumānato jānanaṃ vadati , na paccakkhato .
Pakatisevanavasenāti anumānato jānanaṃ vadati , na paccakkhato .
Pakatisevanavasenāti anumānato jānanaṃ vadati , na paccakkhato .
Pakatisevanavasenāti anumānato jānanaṃ vadati , na paccakkhato .
Vasaṃ vattentīti yathāruci pātabyataṃ āpajjanti .
‘‘ Methunaṃ paṭisevantī ’’ ti idaṃ pana kecivādapaṭisedhanatthaṃ vuttaṃ .
Tenāha ‘‘ keci panā ’’ tiādi .
Te ‘‘ yāmānaṃ aññamaññaṃ āliṅgitamattena
P3.271 , tusitānaṃ hatthāmasanamattena , nimmānaratīnaṃ hasitamattena , paranimmitavasavattīnaṃ olokitamattena kāmakiccaṃ ijjhatī ’’ ti vadanti .
‘‘ Itaresaṃ dvinnaṃ dvayaṃdvayasamāpattiyā vā ’’ ti vadanti tādisassa kāmesu virajjanassa tesu abhāvato , kāmānañca uttaruttari paṇītapaṇītatarapaṇītatamabhāvato .
Kevalaṃ pana nissandābhāvo tesaṃ vattabbo .
Kāmakiccan ti taṅkhaṇikapariḷāhūpasamāvahaṃ phassasukhaṃ .Kāmāti kāmūpabhogā .
Pākatikā evāti heṭṭhimehi ekasadisā eva .
Ekasaṅkhātan ti ekarūpaṃ samānarūpanti , samaññātaṃ samānabhāvanti vā attho .
Ekasaṅkhātan ti ekarūpaṃ samānarūpanti , samaññātaṃ samānabhāvanti vā attho .
Ekasaṅkhātan ti ekarūpaṃ samānarūpanti , samaññātaṃ samānabhāvanti vā attho .
Sukhapaṭilābhāti sukhasamadhigamā .
Heṭṭhāti paṭhamajjhānabhūmito heṭṭhā manussesu , devesu vā .
Paṭhamajjhānasukhan ti kusalapaṭhamajjhānaṃ .
Bhūmivasenapi heṭṭhuparibhāvo labbhateva brahmakāyikesu , brahmapurohitesu vā kusalajjhānaṃ nibbattetvā brahmapurohitesu , mahābrahmesu vā vipākasukhānubhavanassa labbhanato .
Ettha ca dutiyatatiyajjhānabhūmivasena dutiyatatiyasukhūpapattīnaṃ
V3.186 vuccamānattā paṭhamajjhānabhūmivaseneva paṭhamajjhānasukhūpapattiM3.209 vuttā .Tintāti temitā , jhānasukhena ceva jhānasamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭṭhakāyena ca paṇītā vittāti attho .
Tenevāha ‘‘ samantato tintā ’’ tiādi .
Yasmā kusalasukhato vipākasukhaṃ santataratāya paṇītataraṃ bahulañca pavattati , tasmā vuttaṃ ‘‘ idampi vipākajjhānasukhaṃ eva sandhāya vuttan ’’ ti .
Tenevāha ‘‘ samantato tintā ’’ tiādi .
Tenevāha ‘‘ samantato tintā ’’ tiādi .
Tenevāha ‘‘ samantato tintā ’’ tiādi .
Yasmā kusalasukhato vipākasukhaṃ santataratāya paṇītataraṃ bahulañca pavattati , tasmā vuttaṃ ‘‘ idampi vipākajjhānasukhaṃ eva sandhāya vuttan ’’ ti .
Tesan ti ābhassarānaṃ .
Sappītikassa sukhassa ativiya uḷārabhāvato
P3.272 tena ajjhotthatacittānaṃ bhavalobho mahā uppajjati .Sappītikassa sukhassa ativiya uḷārabhāvato
P3.272 tena ajjhotthatacittānaṃ bhavalobho mahā uppajjati .Santamevāti vitakkavicārasaṅkhobhapītiubbilāvivigamena ativiya upasantaṃyeva .
Tathā santabhāveneva hi taṃ attano paccayehi padhānabhāvaṃ nītatāya ‘‘ paṇītan ’’ ti vuccati .
Tenāha ‘‘ paṇītamevā ’’ ti .
Atappakena sukhapāramippattena sukhena saṃyuttāya tusāya pītiyā itā pavattāti tusitā .
Yasmā te tato uttari sukhassa abhāvato eva na patthenti , tasmā vuttaṃ ‘‘ tato … pe … santuṭṭhā hutvā ’’ ti .
Tatiyajjhānasukhan ti tatiyajjhānavipākasukhaṃ .
Satta ariyapaññāti aṭṭhamakato paṭṭhāya sattannaṃ ariyānaṃ tesaṃ tesaṃ āveṇikapaññā .
Satta ariyapaññāti aṭṭhamakato paṭṭhāya sattannaṃ ariyānaṃ tesaṃ tesaṃ āveṇikapaññā .
Ṭhapetvā lokuttaraṃ paññaṃ avasesā paññā nāma .
Sabbāpi tebhūmikā paññā ‘‘ sekkhā ’’ tipi na vattabbā ,‘‘ asekkhā ’’ tipi na vattabbāti nevasekkhānāsekkhā , puthujjanapaññā .
Yogavihitesūti paññāvihitesu paññāpariṇāmitesu upāyapaññāya sampāditesu .
Kammāyatanesūti ettha kammameva kammāyatanaṃ , kammañca taṃ āyatanañca ājīvādīnanti vā kammāyatanaṃ .
Esa nayo sippāyatanesu pi .
Tattha ca duvidhaṃ kammaṃ hīnañca vaḍḍhakikammādi , ukkaṭṭhañca kasivāṇijjādi .
Sippampi duvidhaṃ hīnañca naḷakārasippādi , ukkaṭṭhañca muddagaṇanādi .
Vijjāva vijjāṭṭhānaṃ , taṃ dhammikameva nāgamaṇḍalaparittaphudhamanakamantasadisaṃ veditabbaṃ .
Tāni panetāni ekacce paṇḍitā bodhisattasadisā manussānaṃ phāsuvihāraṃ ākaṅkhantā neva aññehi kariyamānāni passanti , na vā katāni uggaṇhanti .
Na karontānaṃ suṇanti , atha kho attano dhammatāya
P3.273 cintāya karonti .
Paññavantehi attano dhammatāya cintāya katānipi aññehi uggaṇhitvā karontehi katasadisāneva honti .
Kammassakatan ti ‘‘ idaṃ kammaṃ sattānaṃ sakaṃ , idaṃ no sakan ’’ ti evaṃ jānanañāṇaṃ .
Saccānulomikan ti vipassanāñāṇaṃ .
Tañhi saccapaṭivedhassa anulomanato ‘‘ saccānulomikan ’’ ti vuccati .
Idānissa pavattanākāraṃ dassetuṃ ‘‘ rūpaṃ aniccanti vā ’’ tiādiM3.210 vuttaṃ .
Tattha vā -saddena aniyamatthena dukkhānattalakkhaṇānipi gahitānevāti daṭṭhabbaṃ nānantariyakabhāvato .
Yañhi aniccaṃ , taṃ dukkhaṃ .
Yaṃ dukkhaṃ , tadanattāti [( sijjhanato ) adhikapāṭho viya dissati ].
Yaṃ evarūpan ti yaṃ evaṃ heṭṭhā niddiṭṭhasabhāvaṃ .
‘‘ Anulomikaṃ khantin ’’ tiādīni paññāvevacanāniV3.187 .
Sā hi heṭṭhā vuttānaṃ kammāyatanādīnaṃ pañcannaṃ kāraṇānaṃ apaccanīkadassanena anulomanato , tathā sattānaṃ hitacariyāya maggasaccassa , paramatthasaccassa ca nibbānassa avilomanato anulometīti ca anulomikā .
Sabbānipi etāni kāraṇāni khamati sahati daṭṭhuṃ sakkotīti khanti .
Passatīti diṭṭhi .
Rocetīti ruci .
Munātīti muti .
Pekkhatīti pekkhā .
Te ca kammāyatanādayo dhammā nijjhāyamānā etāya nijjhānaṃ khamantīti dhammanijjhānakkhanti .
Parato asutvā paṭilabhatīti aññassa upadesavacanaṃ asutvā sayameva cintento paṭilabhati .
Ayaṃ vuccatīti ayaṃ cintāmayā paññā nāma vuccati .
Sā panesā abhiññātānaṃ bodhisattānameva uppajjati .
Tatthāpi saccānulomikañāṇaṃ dvinnameva bodhisattānaṃ antimabhavikānaṃ , sesapaññā sabbesampi pūritapāramīnaṃ mahāpaññānaṃ uppajjati .Parato sutvā paṭilabhatīti kammāyatanādīni parena kariyamānāni , parena katāni vā disvāpi parassa kathayamānassa vacanaṃ sutvāpi ācariyasantike uggahetvāpi
P3.274 paṭiladdhā sabbā parato sutvā paṭiladdhanāmāti veditabbā .Parato sutvā paṭilabhatīti kammāyatanādīni parena kariyamānāni , parena katāni vā disvāpi parassa kathayamānassa vacanaṃ sutvāpi ācariyasantike uggahetvāpi
P3.274 paṭiladdhā sabbā parato sutvā paṭiladdhanāmāti veditabbā .Parato sutvā paṭilabhatīti kammāyatanādīni parena kariyamānāni , parena katāni vā disvāpi parassa kathayamānassa vacanaṃ sutvāpi ācariyasantike uggahetvāpi
P3.274 paṭiladdhā sabbā parato sutvā paṭiladdhanāmāti veditabbā .Samāpannassāti samāpattisamaṅgissa , nidassanamattametaṃ .
Vipassanāmaggapaññā hi idha ‘‘ bhāvanāpaññā ’’ ti visesato icchitāti .
Āvudhaṃ nāma paṭipakkhavimathanatthaṃ icchitabbaṃ , rāgādisadiso ca paṭipakkho natthi , tassa ca vimathanaṃ buddhavacanamevāti ‘‘ sutameva āvudhan ’’ ti vatvā ‘‘ taṃ atthato tepiṭakaṃ buddhavacanan ’’ ti āha .
Āvudhaṃ nāma paṭipakkhavimathanatthaṃ icchitabbaṃ , rāgādisadiso ca paṭipakkho natthi , tassa ca vimathanaṃ buddhavacanamevāti ‘‘ sutameva āvudhan ’’ ti vatvā ‘‘ taṃ atthato tepiṭakaṃ buddhavacanan ’’ ti āha .
Idāni tamatthaṃ vivaranto ‘‘ taṃ hī ’’ ti ādiṃ vatvā ‘‘ sutāvudho ’’ tiādinā ( a . ni .7.67) suttapadena samattheti .
Tattha akusalaṃ pajahatīti tadaṅgādivasena akusalaṃ pariccajati .
Kusalaṃ bhāvetīti samathavipassanādikusalaṃ dhammaṃ uppādeti vaḍḍheti ca .
Suddhaṃ attānaṃ pariharatīti tena akusalappahānena , tāya ca kusalabhāvanāya rāgādisaṃkilesato visuddhaṃ attabhāvaṃ pavatteti .
Idāni tamatthaṃ vivaranto ‘‘ taṃ hī ’’ ti ādiṃ vatvā ‘‘ sutāvudho ’’ tiādinā ( a . ni .7.67) suttapadena samattheti .
Idāni tamatthaṃ vivaranto ‘‘ taṃ hī ’’ ti ādiṃ vatvā ‘‘ sutāvudho ’’ tiādinā ( a . ni .7.67) suttapadena samattheti .
Vivekaṭṭhakāyānan ti
M3.211 gaṇasaṅgaṇikaṃ vajjetvā tato apakaḍḍhitakāyānaṃ .
Svāyaṃ kāyaviveko na kevalaṃ ekākībhāvo , atha kho paṭhamajjhānādi nekkhammayogatoti āha ‘‘ nekkhammābhiratānan ’’ ti .Svāyaṃ kāyaviveko na kevalaṃ ekākībhāvo , atha kho paṭhamajjhānādi nekkhammayogatoti āha ‘‘ nekkhammābhiratānan ’’ ti .
Cittavivekoti kilesasaṅgaṇikaṃ pahāya tato cittassa vivittatā .
Sā pana jhānavimokkhādīnaṃ vasena hotīti āha ‘‘ parisuddhacittānaṃ paramavodānappattānan ’’ ti .
Upadhivivekoti nibbānaṃ .
Tadadhigamena hi puggalassa nirupadhitā .
Tenāha ‘‘ nirupadhīnaṃ puggalānan ’’ ti , visaṅkhāragatānaṃ adhigatanibbānānaṃ , phalasamāpattisamaṅgīnañcāti attho .
Sutampi avassayaṭṭheneva āvudhaṃ vuttanti āha ‘‘ ayampī ’’ ti .
Tathā hi vuttaṃ ‘‘ tañhi nissāyā ’’ ti .
Sutampi avassayaṭṭheneva āvudhaṃ vuttanti āha ‘‘ ayampī ’’ ti .
Kāmañcettha
V3.188 sutapavivekāpi paññāvaseneva yathādhippetaāvudhattasādhakāP3.275 , paññā pana sutena , ekaccapavivekena vā vināpi idhādhippetaāvudhattasādhanīti tato paññā sāmatthiyadassanatthaṃ visuṃ āvudhabhāvena vuttā .
Tenāha ‘‘ yassa sā atthi , so na kutocī ’’ tiādi .Tenāha ‘‘ yassa sā atthi , so na kutocī ’’ tiādi .
Tenāha ‘‘ yassa sā atthi , so na kutocī ’’ tiādi .
Nāññātaṃ aviditaṃ dhamman ti anamatagge saṃsāravaṭṭe na aññātaṃ aviditaṃ amatadhammaṃ , catusaccadhammameva vā jānissāmīti paṭipannassa iminā pubbābhogena uppannaṃ indriyaṃ .
Yaṃ pāḷiyaṃ saṅgahavāre ‘‘ nava indriyāni hontī ’’ ti vuttaṃ , taṃ pubbābhogasiddhaṃ pavattiākāravisesaṃ dīpetuṃ vuttaṃ , atthato pana maggasammādiṭṭhi eva sāti āha ‘‘ sotāpattimaggañāṇassetaṃ adhivacanan ’’ ti .
Yaṃ pāḷiyaṃ saṅgahavāre ‘‘ nava indriyāni hontī ’’ ti vuttaṃ , taṃ pubbābhogasiddhaṃ pavattiākāravisesaṃ dīpetuṃ vuttaṃ , atthato pana maggasammādiṭṭhi eva sāti āha ‘‘ sotāpattimaggañāṇassetaṃ adhivacanan ’’ ti .
Aññindriyan ti ājānanakaindriyaṃ , paṭhamamaggena ñātamariyādaṃ anatikkamitvā tesaṃyeva tena maggena ñātānaṃ catusaccadhammānaṃ jānanakaindriyanti vuttaṃ hoti .
Tenāha ‘‘ aññābhūtaṃ ājānanabhūtaṃ indriyan ’’ ti .
Ājānātīti añño , aññassa bhūtaṃ , ājānanavasena vā bhūtanti aññabhūtaṃ .
Aññindriyan ti ājānanakaindriyaṃ , paṭhamamaggena ñātamariyādaṃ anatikkamitvā tesaṃyeva tena maggena ñātānaṃ catusaccadhammānaṃ jānanakaindriyanti vuttaṃ hoti .
Aññātāvīsūti jānitabbaṃ catuariyasaccaṃ ājānitvā ṭhitesu .
Tenāha ‘‘ jānanakiccapariyosānappattesū ’’ ti , pariññādibhedassa jānanakiccassa pariniṭṭhānappattesu .
Tenāha ‘‘ jānanakiccapariyosānappattesū ’’ ti , pariññādibhedassa jānanakiccassa pariniṭṭhānappattesu .
Maṃsacakkhu cakkhupasādoti maṃsacakkhu nāma catasso dhātuyo , vaṇṇo , gandho , raso , ojā , sambhavo , saṇṭhānaṃ , jīvitaṃ , bhāvo , kāyappasādo , cakkhupasādoti evaṃ cuddasasambhāro maṃsapiṇḍo .
Kasiṇālokaṃ
M3.212P3.276 vaḍḍhetvā tattha rūpadassanato ‘‘ dibbacakkhu ālokanissitaṃ ñāṇan ’’ ti vuttaṃ .Dibbacakkhupaññāvinimuttā eva lokiyapaññā paññācakkhūti ayamattho avuttasiddho dibbacakkhussa visuṃ gahitattāti vuttaṃ ‘‘ paññācakkhu lokiyalokuttarapaññā ’’ ti .
Adhikaṃ visiṭṭhaṃ sīlanti adhisīlaṃ .
Sikkhitabbatoti āsevitabbato .
Adhikaṃ visiṭṭhaṃ sīlanti adhisīlaṃ .
Adhisīlaṃ nāma anavasesakāyikavācasikasaṃvarabhāvato , maggasīlassa padaṭṭhānabhāvato ca .
Adhicittaṃ maggasamādhissa adhiṭṭhānabhāvato .
Adhipaññā maggapaññāya adhiṭṭhānabhāvato .
Adhisīlaṃ nāma anavasesakāyikavācasikasaṃvarabhāvato , maggasīlassa padaṭṭhānabhāvato ca .
Adhicittaṃ maggasamādhissa adhiṭṭhānabhāvato .
Adhipaññā maggapaññāya adhiṭṭhānabhāvato .
Idāni nesaṃ adhisīlādibhāvaṃ kāraṇena paṭipādetuṃ ‘‘ anuppannepi hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha anuppanneti appavatte .
Adhisīlameva nibbānādhigamassa paccayabhāvato .
Samāpannāti ettha ‘‘ nibbānaṃ patthayantenā ’’ ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ .
‘‘ Kalyāṇakārī
V3.189 kalyāṇaṃ , pāpakārī ca pāpakaṃ ;
Anubhoti dvayampetuṃ , anubandhañhi kārakan ’’ ti .( saṃ . ni .1.256);
Evaṃ atīte , anāgate ca vaṭṭamūlakadukkhasallakkhaṇavasena saṃvegavatthutāya vimuttiākaṅkhāya paccayabhūtā kammassakatāpaññā adhipaññā ’’ ti vadanti .Idāni nesaṃ adhisīlādibhāvaṃ kāraṇena paṭipādetuṃ ‘‘ anuppannepi hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Idāni nesaṃ adhisīlādibhāvaṃ kāraṇena paṭipādetuṃ ‘‘ anuppannepi hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Adhisīlameva nibbānādhigamassa paccayabhāvato .
Samāpannāti ettha ‘‘ nibbānaṃ patthayantenā ’’ ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ .
Lokiyasīlādīnaṃ adhisīlādibhāvo pariyāyenāti nippariyāyameva taṃ dassetuṃ ‘‘ sabbaṃ vā ’’ tiādi vuttaṃ .
Lokiyasīlādīnaṃ adhisīlādibhāvo pariyāyenāti nippariyāyameva taṃ dassetuṃ ‘‘ sabbaṃ vā ’’ tiādi vuttaṃ .
Pañcadvārikakāyoti pañcadvāresu kāyo phassādidhammasamūho .
Kāyo ca so bhāvitabhāvena bhāvanā cāti kāyabhāvanā nāma .
Kāyo ca so bhāvitabhāvena bhāvanā cāti kāyabhāvanā nāma .
Kāyo ca so bhāvitabhāvena bhāvanā cāti kāyabhāvanā nāma .
Yasmā khīṇāsavānaṃ aggamaggādhigamanena sabbasaṃkilesā pahīnāti pahīnakālato paṭṭhāya sabbaso āsevanābhāvato natthi
P3.277 tesaṃ bhāviniyāpi cakkhusotaviññeyyā dhammā , pageva kāḷakā , tasmā pañcadvārikakāyo subhāvito eva hoti .
Tena vuttaṃ ‘‘ khīṇāsavassa hi … pe … subhāvito hotī ’’ ti .Na aññesaṃ viya dubbalā dubbalabhāvakarānaṃ kilesānaṃ sabbaso pahīnattā .
Na aññesaṃ viya dubbalā dubbalabhāvakarānaṃ kilesānaṃ sabbaso pahīnattā .
Vipassanā dassanānuttariyaṃ aniccānupassanādivasena saṅkhārānaṃ sammadeva dassanato .
Maggo paṭipadānuttariyaṃ taduttaripaṭipadāya abhāvato .
Phalaṃ vimuttānuttariyaṃ akuppabhāvato .
Phalaṃ vimuttānuttariyaṃ akuppabhāvato .
Phalaṃ vā dassanānuttariyaṃ divasampi nibbānaṃ
M3.213 paccakkhato disvā pavattanato .Phalaṃ vā dassanānuttariyaṃ divasampi nibbānaṃ
M3.213 paccakkhato disvā pavattanato .Nibbānaṃ vimuttānuttariyaṃ sabbasaṅkhatavinissaṭattā .
Dassana-saddaṃ kammasādhanaṃ gahetvā nibbānassa dassanānuttariyatā vuttāti dassento ‘‘ tato uttarañhi daṭṭhabbaṃ nāma natthī ’’ ti āha .
Maggo paṭipadānuttariyaṃ taduttaripaṭipadāya abhāvato .
Phalaṃ vimuttānuttariyaṃ akuppabhāvato .
Natthi ito uttaranti anuttaraṃ , anuttarameva anuttariyan ti āha ‘‘ uttamaṃ jeṭṭhakan ’’ ti .
Sesoti vuttāvaseso pañcakanayena , catukkanayena ca tividho samādhi , iminā eva ca samādhittayāpadesena suttantesupi pañcakanayo āgato evāti veditabbaṃ .
Sesoti vuttāvaseso pañcakanayena , catukkanayena ca tividho samādhi , iminā eva ca samādhittayāpadesena suttantesupi pañcakanayo āgato evāti veditabbaṃ .
Sesoti vuttāvaseso pañcakanayena , catukkanayena ca tividho samādhi , iminā eva ca samādhittayāpadesena suttantesupi pañcakanayo āgato evāti veditabbaṃ .
Tattha yaṃ vattabbaṃ , taṃ paramatthamañjūsāyaṃ visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ ( visuddhi . ṭī .1.38) vuttameva , tasmā tattha vuttanayeneva veditabbaṃ .
Āgacchati nāmaṃ etasmāti āgamanaṃ , tato āgamanato .
Saguṇatoti sarasato .
Ārammaṇatoti ārammaṇadhammato .
Anattato abhinivisitvāti ‘‘ sabbe saṅkhārā anattā ’’ ti vipassanaṃ paṭṭhapetvā .
Anattato disvāti paṭhamaṃ saṅkhārānaṃ ‘‘ anattā ’’ ti anattalakkhaṇaṃ paṭivijjhitvā .
Anattato vuṭṭhātīti vuṭṭhānagāminivipassanāya anattākārato pavattāya maggavuṭṭhānaṃ
V3.190 pāpuṇāti .
Asuññatattakārakānaṃ kilesānaṃP3.278 abhāvāti attābhinivesapaccayānaṃ diṭṭhekaṭṭhānaṃ kilesānaṃ vikkhambhanato vipassanā suññatā nāma attasuññatāya yāthāvato gahaṇato .
Nanu evaṃ vipassanāya saguṇato suññatā , na āgamanatoti nippariyāyato natthīti ?
Saccametaṃ nāmalābhe , na pana nāmadāneti nāyaṃ doso .
Atha vā suttantakathā nāma pariyāyakathā , na abhidhammakathā viya nippariyāyāti bhiyyopi na koci doso .
Yasmā saguṇato , ārammaṇato ca nāmalābhe saṅkaro hoti ekasseva nāmantaralābhasambhavato .
Āgamanato pana nāmalābhe saṅkaro natthi nāmantaralābhābhāvato , asambhavato ca , tasmā ‘‘ aparo ’’ tiādi vuttaṃ .Asuññatattakārakānaṃ kilesānaṃ
P3.278 abhāvāti attābhinivesapaccayānaṃ diṭṭhekaṭṭhānaṃ kilesānaṃ vikkhambhanato vipassanā suññatā nāma attasuññatāya yāthāvato gahaṇato .Asuññatattakārakānaṃ kilesānaṃ
P3.278 abhāvāti attābhinivesapaccayānaṃ diṭṭhekaṭṭhānaṃ kilesānaṃ vikkhambhanato vipassanā suññatā nāma attasuññatāya yāthāvato gahaṇato .Asuññatattakārakānaṃ kilesānaṃ
P3.278 abhāvāti attābhinivesapaccayānaṃ diṭṭhekaṭṭhānaṃ kilesānaṃ vikkhambhanato vipassanā suññatā nāma attasuññatāya yāthāvato gahaṇato .Asuññatattakārakānaṃ kilesānaṃ
P3.278 abhāvāti attābhinivesapaccayānaṃ diṭṭhekaṭṭhānaṃ kilesānaṃ vikkhambhanato vipassanā suññatā nāma attasuññatāya yāthāvato gahaṇato .Āgamanato pana nāmalābhe saṅkaro natthi nāmantaralābhābhāvato , asambhavato ca , tasmā ‘‘ aparo ’’ tiādi vuttaṃ .
Nimittakārakakilesābhāvāti niccanimittādiggāhakapaccayānaṃ kilesānaṃ vikkhambhanato .
Kāmañcāyaṃ vipassanā niccanimittādiṃ ugghāṭentī pavattati , saṅkhāranimittassa pana avissajjanato na nippariyāyato animittanāmaṃ labhatīti .
Pariyāyena panetaṃ vuttaṃ .
Tathā hi nippariyāyadesanattā abhidhamme maggassa animittanāmaṃ uddhaṭaṃ .
Sutte ca –
‘‘ Animittañca
M3.214 bhāvehi , mānānusayamujjaha ;
Tato mānābhisamayā , upasanto carissasī ’’ ti .( su . ni .344; saṃ . ni .1.212);
Animittapariyāyo āgato .Nimittakārakakilesābhāvāti niccanimittādiggāhakapaccayānaṃ kilesānaṃ vikkhambhanato .
Nimittakārakakilesābhāvāti niccanimittādiggāhakapaccayānaṃ kilesānaṃ vikkhambhanato .
Tathā hi nippariyāyadesanattā abhidhamme maggassa animittanāmaṃ uddhaṭaṃ .
Tathā hi nippariyāyadesanattā abhidhamme maggassa animittanāmaṃ uddhaṭaṃ .
Paṇidhikārakakilesābhāvāti sukhapaṇidhiādipaccayānaṃ kilesānaṃ vikkhambhanato .
Paṇidhikārakakilesābhāvāti sukhapaṇidhiādipaccayānaṃ kilesānaṃ vikkhambhanato .
Paṇidhikārakakilesābhāvāti sukhapaṇidhiādipaccayānaṃ kilesānaṃ vikkhambhanato .
Paṇidhikārakakilesābhāvāti sukhapaṇidhiādipaccayānaṃ kilesānaṃ vikkhambhanato .
Paṇidhikārakakilesābhāvāti sukhapaṇidhiādipaccayānaṃ kilesānaṃ vikkhambhanato .
Rāgādīhi suññattāti samucchedavasena pajahanato rāgādīhi vivittattā .
Rāgādayo eva rāganimittādīni .
Purimuppannā hi rāgādayo parato uppajjanakarāgādīnaṃ kāraṇaṃ hoti .
Rāgādayo eva tathā paṇidhānassa paccayabhāvato rāgapaṇidhiādayo .
Nibbānaṃ visaṅkhārabhāveneva sabbasaṅkhāravinissaṭattā rāgādīhi suññaṃ , rāgādinimittapaṇidhivirahitañcāti daṭṭhabbaṃ .
Nibbānaṃ visaṅkhārabhāveneva sabbasaṅkhāravinissaṭattā rāgādīhi suññaṃ , rāgādinimittapaṇidhivirahitañcāti daṭṭhabbaṃ .
Ettha ca saṅkhārupekkhā
P3.279 sānulomā vuṭṭhānagāminivipassanā , sā suññato vipassantī ‘‘ suññatā ’’ ti vuccati , dukkhato passantī taṇhāpaṇidhisosanato ‘‘ appaṇihitā ’’ ti .
Sā maggādhigamāya āgamanapaṭipadāṭhāne ṭhatvā maggassa ‘‘ suññataṃ animittaṃ appaṇihitan ’’ ti nāmaṃ deti .
Āgamanato ca nāme laddhe saguṇato ca ārammaṇato ca nāmaṃ siddhameva hoti , na pana saguṇārammaṇehi nāmalābhe sabbattha āgamanato nāmaṃ siddhaṃ hotīti paripuṇṇanāmasiddhihetuttā ,‘‘ saguṇārammaṇehiV3.191 sabbesampi nāmattayayogo , na āgamanato ’’ ti vavatthānakarattā ca nippariyāyato āgamanatova nāmalābho padhānaṃ , na itarehi , pariyāyato pana tidhā nāmalābho icchitabboti aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ tividhā kathā ’’ tiādinā ayaṃ vicāro katoti daṭṭhabbaṃ .Sucibhāvoti kilesāsucivigamena suddhabhāvo asaṃkiliṭṭhabhāvo .
Tenāha ‘‘ tiṇṇaṃ sucaritānaṃ vasena veditabbo ’’ ti .
Tenāha ‘‘ tiṇṇaṃ sucaritānaṃ vasena veditabbo ’’ ti .
Tenāha ‘‘ tiṇṇaṃ sucaritānaṃ vasena veditabbo ’’ ti .
Munino etānīti moneyyāni .
Yehi dhammehi ubhayahitamunanato muni nāma hoti , te evaṃ vuttāti āha ‘‘ munibhāvakarā moneyyapaṭipadā dhammā ’’ ti .
Tattha yasmā kāyena akattabbassa akaraṇaṃ , kattabbassa ca karaṇaṃ ,‘‘ atthi imasmiṃ kāye kesā ’’ tiādinā ( dī . ni .2.377; ma . ni .1.110;3.153; a . ni .6.29;10.60; vibha .356; khu . pā .3.1; netti .47) kāyasaṅkhātassa ārammaṇassa jānanaṃ , kāyassa ca samudayato atthaṅgamato assādato ādīnavato nissaraṇato ca yāthāvato parijānanaṃ , tathā
M3.215 parijānanavasena pavatto vipassanāmaggo , tena ca kāye chandarāgassa pajahanaṃ , kāyasaṅkhāraṃ nirodhetvā pattabbasamāpatti cāti sabbe ete kāyamukhenaP3.280 pavattā moneyyapaṭipadā dhammā kāyamoneyyaṃ nāma .
Tasmā tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ tividhakāyaduccaritassa pahānan ’’ tiādinā pāḷi āgatā .Tattha yasmā kāyena akattabbassa akaraṇaṃ , kattabbassa ca karaṇaṃ ,‘‘ atthi imasmiṃ kāye kesā ’’ tiādinā ( dī . ni .2.377; ma . ni .1.110;3.153; a . ni .6.29;10.60; vibha .356; khu . pā .3.1; netti .47) kāyasaṅkhātassa ārammaṇassa jānanaṃ , kāyassa ca samudayato atthaṅgamato assādato ādīnavato nissaraṇato ca yāthāvato parijānanaṃ , tathā
M3.215 parijānanavasena pavatto vipassanāmaggo , tena ca kāye chandarāgassa pajahanaṃ , kāyasaṅkhāraṃ nirodhetvā pattabbasamāpatti cāti sabbe ete kāyamukhenaP3.280 pavattā moneyyapaṭipadā dhammā kāyamoneyyaṃ nāma .Sesadvayepi eseva nayo .
Tattha copanavācañceva saddavācañca ārabbha pavattā paññā vācārammaṇe ñāṇaṃ .
Tassa vācāya samudayādito parijānanaṃ vācāpariññā .
Sesadvayepi eseva nayo .
Ekāsītividhaṃ lokiyacittaṃ ārabbha pavattañāṇaṃ manārammaṇe ñāṇaṃ .
Tassa samudayādito parijānanaṃ manopariññāti ayameva viseso .
Sesadvayepi eseva nayo .
Ayanti ito sampattiyoti āyo , kusalānaṃ dhammānaṃ abhibuddhīti āha ‘‘ āyoti vuḍḍhī ’’ ti .
Apenti sampattiyo etenāti apāyo , kusalānaṃ dhammānaṃ hānīti āha ‘‘ apāyoti avuḍḍhī ’’ ti .
Tassa tassāti āyassa ca apāyassa ca .
Kāraṇaṃ upāyo upeti upagacchati etena āyo , apāyo cāti .
Tattha duvidhā vuḍḍhi anatthahānito , atthuppattito ca , tathā avuḍḍhi atthahānito , anatthuppattito ca .
Tesaṃ pajānanāti tesaṃ āyāpāyasaññitānaṃ yathāvuttappabhedānaṃ vuḍḍhiavuḍḍhīnaṃ yāthāvato pajānanā .
Kosallaṃ kusalatā nipuṇatā .
Tadubhayampi pāḷivaseneva dassetuṃ ‘‘ vuttañhetan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha idaṃ vuccatīti yā imesaṃ akusaladhammānaṃ anuppattinirodhesu , kusaladhammānañca uppattibhiyyobhāvesu
V3.192 paññā , idaṃ āyakosallaṃ nāma vuccati .Tadubhayampi pāḷivaseneva dassetuṃ ‘‘ vuttañhetan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tadubhayampi pāḷivaseneva dassetuṃ ‘‘ vuttañhetan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tadubhayampi pāḷivaseneva dassetuṃ ‘‘ vuttañhetan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha idaṃ vuccatīti yā imesaṃ akusaladhammānaṃ anuppattinirodhesu , kusaladhammānañca uppattibhiyyobhāvesu
V3.192 paññā , idaṃ āyakosallaṃ nāma vuccati .Tattha idaṃ vuccatīti yā imesaṃ akusaladhammānaṃ anuppattinirodhesu , kusaladhammānañca uppattibhiyyobhāvesu
V3.192 paññā , idaṃ āyakosallaṃ nāma vuccati .Idāni apāyakosallampi pāḷivaseneva dassetuṃ ‘‘ tattha kataman ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha idaṃ vuccatīti yā imesaṃ kusaladhammānaṃ anuppajjananirujjhanesu , akusaladhammānañca uppattibhiyyobhāvesu paññā , idaṃ apāyakosallaṃ nāma vuccatīti .
Idāni apāyakosallampi pāḷivaseneva dassetuṃ ‘‘ tattha kataman ’’ tiādi vuttaṃ .
Idāni apāyakosallampi pāḷivaseneva dassetuṃ ‘‘ tattha kataman ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha idaṃ vuccatīti yā imesaṃ kusaladhammānaṃ anuppajjananirujjhanesu , akusaladhammānañca uppattibhiyyobhāvesu paññā , idaṃ apāyakosallaṃ nāma vuccatīti .
Etthāhaāyakosallaṃ tāva paññā hotu , apāyakosallaṃ kathaṃ paññā nāma jātāti evaṃ maññati ‘‘ apāyuppādanasamatthatā apāyakosallaṃ nāmā ’’ ti , taṃ pana tassa matimattaṃ .
Paññavā eva hi ‘‘ mayhaṃ evaṃ manasi karoto anuppannā
P3.281 kusalā dhammā nuppajjanti , uppannā nirujjhanti .
Anuppannā akusalā dhammā uppajjanti , uppannā vaḍḍhantī ’’ ti pajānāti , so evaṃ ñatvā anuppanne akusale dhamme na uppādeti , uppanne pajahati .
Anuppanne kusale dhamme uppādeti , uppanne bhāvanāpāripūriṃ pāpeti .
Evaṃ apāyakosallampi paññāM3.216 evāti .Sabbāpīti āyakosallapakkhikāpi apāyakosallapakkhikāpi .
Tatrupāyāti tatra tatra karaṇīye upāyabhūtā .
Tassa tikicchanatthan ti accāyikassa kiccassa , bhayassa vā pariharaṇatthaṃ ṭhānuppattiyakāraṇajānanavasenevāti ṭhāne taṅkhaṇe eva uppatti etassa atthīti ṭhānuppattikaṃ , ṭhānaso uppajjanakakāraṇaṃ , tassa jānanavaseneva .
Majjanākāravasena pavattamānāti attano vatthuno madanīyatāya madassa āpajjanākārena pavattamānā uṇṇatiyo .
Nirogoti arogo .
Mānakaraṇan ti mānassa uppādanaṃ .
Yobbane ṭhatvāti yobbane patiṭṭhāya , yobbanaṃ apassāyāti attho .
Sabbesampi jīvitaṃ nāma maraṇapabhaṅguraṃ dukkhānubandhañca , tadubhayaṃ anoloketvā , pabandhaṭṭhitipaccayā sulabhatañca nissāya uppajjanakamado jīvitamadoti dassetuṃ ‘‘ ciraṃ jīvin ’’ tiādi vuttaṃ .
Sabbesampi jīvitaṃ nāma maraṇapabhaṅguraṃ dukkhānubandhañca , tadubhayaṃ anoloketvā , pabandhaṭṭhitipaccayā sulabhatañca nissāya uppajjanakamado jīvitamadoti dassetuṃ ‘‘ ciraṃ jīvin ’’ tiādi vuttaṃ .
Adhipati vuccati jeṭṭhako , issaroti attho .
Tato adhipatito āgataṃ ādhipateyyaṃ .
Kiṃ taṃ ?
Pāpassa akaraṇaṃ .
Tenāha ‘‘ ettakomhī ’’ tiādi .
Tattha sīlādayo lokiyā eva daṭṭhabbā , tasmā vimuttiyāti lokiyavimuttiyā .
Tenāha ‘‘ ettakomhī ’’ tiādi .
Jeṭṭhakan ti issaraṃ , garunti attho .
Ettha ca attānaṃ , dhammañca adhipatiṃ katvā pāpassa akaraṇaṃ hiriyā vasena veditabbaṃ .
Lokaṃ adhipatiṃ katvā akaraṇaṃ ottappassa vasena .
Jeṭṭhakan ti issaraṃ , garunti attho .
Kathāvatthūnīti kathāya pavattiṭṭhānāni .
Yasmā
P3.282 tehi vinā kathā nappavattati , tasmā ‘‘ kathākāraṇānī ’’ ti vuttaṃ .Addhāna-saddassa attho heṭṭhā vutto eva , so panatthato dhammappavattimattaṃ
V3.193 .
Dhammā cettha khandhā eva , tabbinimuttā ca tesaṃ gati natthīti āha ‘‘ atītaṃ dhammaṃ , atītakkhandheti attho ’’ ti .
Ayañca addhā nāma disādi viya atthato dhammappavattiṃ upādāya paññattimattaṃ , na upādā na bhūtadhammoti tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ apicā ’’ tiādi vuttaṃ .Ayañca addhā nāma disādi viya atthato dhammappavattiṃ upādāya paññattimattaṃ , na upādā na bhūtadhammoti tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ apicā ’’ tiādi vuttaṃ .
‘‘ Tamavijjhanaṭṭhena viditakaraṇaṭṭhenā ’’ ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘ pubbenivāsā ’’ tiādi vuttaṃ .
‘‘ Tamavijjhanaṭṭhena viditakaraṇaṭṭhenā ’’ ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘ pubbenivāsā ’’ tiādi vuttaṃ .
Pubbenivāsan ti pubbe nivutthakkhandhe .
Taman ti mohatamaṃ .
Vijjhatīti vihanati , pajahatīti attho .
Teneva ca paṭicchādakatamavijjhanena
M3.217 pubbenivāsañca viditaṃ pākaṭaṃ karotīti vijjāti .Tan ti cutūpapātaṃ .
Tan ti cutūpapātaṃ .
Upapattidevavisesabhāvāvaho vihāroti katvā dibbo vihāro .
Nanu evaṃ aññamaññānampi dibbavihārabhāvo āpajjatīti ?
Na tāsaṃ sattesu hitūpasaṃhārādivasena pavattiyā savisesaṃ niddosaṭṭhena , seṭṭhaṭṭhena ca brahmavihārasamaññāya niruḷhabhāvato .
Na tāsaṃ sattesu hitūpasaṃhārādivasena pavattiyā savisesaṃ niddosaṭṭhena , seṭṭhaṭṭhena ca brahmavihārasamaññāya niruḷhabhāvato .
Suvisuddhito paṭipakkhasamucchindanavasena araṇīyato pattabbato , ariyabhāvappattiyā vā anantaraṃ ariyo .
Ariyānaṃ ayanti vā ariyo vihāro .
Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva .
Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva .
Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva .
Tikavaṇṇanā niṭṭhitā .
Catukkavaṇṇanā
306. Pubbeti heṭṭhā mahāsatipaṭṭhānavaṇṇanāyaṃ .
Yo chandoti yo chandiyanavasena chando .
Chandikatāti chandabhāvo , chandikaraṇākāro vā .
Kattukamyatāti kattukāmatā .
Kusaloti cheko kosallasambhūto
P3.283 .
Dhammacchandoti sabhāvacchando .
Ayañhi chando nāma taṇhāchando , diṭṭhichando , vīriyachando , dhammacchandoti bahuvidho .
Idha kattukamyatākusaladhammacchando adhippeto .
Chandaṃ janetīti taṃ chandaṃ uppādeti .
Taṃ pavattento hi janeti nāma .Vāyāmaṃ karotīti payogaṃ parakkamaṃ karoti .
Vīriyaṃ ārabhatīti kāyikacetasikavīriyaṃ
V3.194 pavatteti .Cittaṃ upatthambhetīti teneva sahajātavīriyena cittaṃ ukkhipati .
Padahatīti padhānaṃ vīriyaṃ karoti .
Paṭipāṭiyā panetāni padāni uppādanāsevanābhāvanābahulīkammasātaccakiriyāhi yojetabbāni .
Vitthāraṃ pariharanto ‘‘ ayamettha saṅkhepo ’’ tiādimāha .
Chandaṃ nissāyāti ‘‘ chandavato cetosamādhi hoti , mayhaṃ evaṃ hotī ’’ ti evaṃ chandaṃ nissāya chandaṃ dhuraṃ jeṭṭhakaṃ pubbaṅgamaṃ katvā pavatto samādhi chandasamādhi .
Padhānabhūtāti padhānajātā , padhānabhāvaṃ vā pattā .
Saṅkhārāti catukiccasādhakaṃ sammappadhānavīriyaṃ vadati .
Tehi dhammehīti
M3.218 yathāvuttasamādhivīriyehi upetaṃ sampayuttaṃ .Iddhiyā pādan ti nipphattipariyāyena ijjhanaṭṭhena , ijjhanti etāya sattā iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti iminā vā pariyāyena ‘‘ iddhī ’’ ti saṅkhyaṃ gatānaṃ upacārajjhānādikusalacittasampayuttānaṃ chandasamādhipadhānasaṅkhārānaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena pādabhūtaṃ .
Yasmā purimā iddhi pacchimāya iddhiyā pādo pādakaṃ padaṭṭhānaṃ hoti , tasmā ‘‘ iddhibhūtaṃ vā pādan ’’ ti ca vuttaṃ .
Sesesupīti dutiyaiddhipādādīsu .
Kāmañcettha
P3.284 janavasabhasuttepi iddhipādavicāro āgato , sopi saṅkhepato evāti āha ‘‘ vitthāro pana … pe … dīpito ’’ ti . 307. Diṭṭhadhammo vuccati paccakkhabhūto attabhāvoti āha ‘‘ imasmiṃyeva attabhāve ’’ ti .
Sukhavihāratthāyāti nikkilesatāya nirāmisena sukhena viharaṇatthāya .
Phalasamāpattijhānānīti cattāripi phalasamāpattijhānāni .
Aparabhāgeti āsavakkhayādhigamato aparabhāge .
Nibbattitajjhānānīti adhigatarūpārūpajjhānāni .
Sūriyacandapajjotamaṇiādīnan ti pajjotaggahaṇena padīpaṃ vadati .
Ādi -saddena ukkāvijjulatādīnaṃ saṅgaho .
Ālokoti manasi karotīti sūriyacandālokādiṃ divā , rattiñca upaladdhaṃ yathāladdhavaseneva manasi karoti citte ṭhapeti .
Tathāva naṃ manasi karoti , yathāssa subhāvitālokakasiṇassa viya kasiṇāloko yadicchakaṃ yāvadicchakaṃ .
So āloko rattiyaṃ upatiṭṭhati , yena tattha divāsaññaṃ ṭhapeti divā viya vigatathinamiddho hoti .
Tenāha ‘‘ yathā divā tathā rattin ’’ ti .
Yathā rattiṃ āloko diṭṭhoti yathā rattiyā candālokādiāloko diṭṭho upaladdho .
Evameva divā manasi karotīti rattiṃ diṭṭhākāreneva divā taṃ ālokaṃ manasi karoti citte ṭhapeti .
Tenāha ‘‘ yathā divā tathā rattin ’’ ti .
Yathā rattiṃ āloko diṭṭhoti yathā rattiyā candālokādiāloko diṭṭho upaladdho .
Evameva divā manasi karotīti rattiṃ diṭṭhākāreneva divā taṃ ālokaṃ manasi karoti citte ṭhapeti .
Apihitenāti thinamiddhapidhānena na pihitena .
Anaddhenāti asañchāditena .
Saobhāsan ti sañāṇobhāsaṃ .
Thinamiddhavinodanaālokopi
V3.195 vā hotu kasiṇālokopi vā parikammālokopi vā , upakkilesāloko viya sabbāyaṃ āloko ñāṇasamuṭṭhāno vāti .
Ñāṇadassanapaṭilābhatthāyāti dibbacakkhuñāṇapaṭilābhatthāya .
Dibbacakkhuñāṇañhi rūpagatassa dibbassa , itarassa ca dassanaṭṭhena idha ‘‘ ñāṇadassanan ’’ tiP3.285 adhippetaṃ .‘‘ Ālokasaññaṃ manasi karotī ’’ ti
M3.219 ettha vuttaāloko thinamiddhavinodanaāloko .
Parikammaālokoti dibbacakkhuñāṇāya parikammakaraṇavasena pavattitaāloko .
Tattha purimassa vasena ‘‘ khīṇāsavassā ’’ ti visesetvā vuttaṃ .
Tassa hi thinamiddhaṃ suppahīnaṃ hoti , na aññesaṃ .
Dutiyassa vasena ‘‘ tasmiṃ vā āgatepī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha tasmin ti dibbacakkhuñāṇe .
Āgatepīti paṭiladdhepi .
Anāgatepīti appaṭiladdhepi .
Yasmā tathārūpassa pādakajjhānasseva vasena parikammaālokassa sambhavo , yato taṃ parisuddhapariyodātatādiguṇavisesupasaṃhitaṃ , tasmā āha ‘‘ pādaka … pe … bhāvetīti vuttan ’’ ti .‘‘ Ālokasaññaṃ manasi karotī ’’ ti
M3.219 ettha vuttaāloko thinamiddhavinodanaāloko .
Parikammaālokoti dibbacakkhuñāṇāya parikammakaraṇavasena pavattitaāloko .
Tattha purimassa vasena ‘‘ khīṇāsavassā ’’ ti visesetvā vuttaṃ .
Tassa hi thinamiddhaṃ suppahīnaṃ hoti , na aññesaṃ .
Dutiyassa vasena ‘‘ tasmiṃ vā āgatepī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha tasmin ti dibbacakkhuñāṇe .
Āgatepīti paṭiladdhepi .
Anāgatepīti appaṭiladdhepi .
Yasmā tathārūpassa pādakajjhānasseva vasena parikammaālokassa sambhavo , yato taṃ parisuddhapariyodātatādiguṇavisesupasaṃhitaṃ , tasmā āha ‘‘ pādaka … pe … bhāvetīti vuttan ’’ ti .‘‘ Ālokasaññaṃ manasi karotī ’’ ti
M3.219 ettha vuttaāloko thinamiddhavinodanaāloko .
Parikammaālokoti dibbacakkhuñāṇāya parikammakaraṇavasena pavattitaāloko .
Tattha purimassa vasena ‘‘ khīṇāsavassā ’’ ti visesetvā vuttaṃ .
Tassa hi thinamiddhaṃ suppahīnaṃ hoti , na aññesaṃ .
Dutiyassa vasena ‘‘ tasmiṃ vā āgatepī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha tasmin ti dibbacakkhuñāṇe .
Āgatepīti paṭiladdhepi .
Anāgatepīti appaṭiladdhepi .
Yasmā tathārūpassa pādakajjhānasseva vasena parikammaālokassa sambhavo , yato taṃ parisuddhapariyodātatādiguṇavisesupasaṃhitaṃ , tasmā āha ‘‘ pādaka … pe … bhāvetīti vuttan ’’ ti .‘‘ Ālokasaññaṃ manasi karotī ’’ ti
M3.219 ettha vuttaāloko thinamiddhavinodanaāloko .
Parikammaālokoti dibbacakkhuñāṇāya parikammakaraṇavasena pavattitaāloko .
Tattha purimassa vasena ‘‘ khīṇāsavassā ’’ ti visesetvā vuttaṃ .
Tassa hi thinamiddhaṃ suppahīnaṃ hoti , na aññesaṃ .
Dutiyassa vasena ‘‘ tasmiṃ vā āgatepī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha tasmin ti dibbacakkhuñāṇe .
Āgatepīti paṭiladdhepi .
Anāgatepīti appaṭiladdhepi .
Yasmā tathārūpassa pādakajjhānasseva vasena parikammaālokassa sambhavo , yato taṃ parisuddhapariyodātatādiguṇavisesupasaṃhitaṃ , tasmā āha ‘‘ pādaka … pe … bhāvetīti vuttan ’’ ti .‘‘ Ālokasaññaṃ manasi karotī ’’ ti
M3.219 ettha vuttaāloko thinamiddhavinodanaāloko .
Parikammaālokoti dibbacakkhuñāṇāya parikammakaraṇavasena pavattitaāloko .
Tattha purimassa vasena ‘‘ khīṇāsavassā ’’ ti visesetvā vuttaṃ .
Tassa hi thinamiddhaṃ suppahīnaṃ hoti , na aññesaṃ .
Dutiyassa vasena ‘‘ tasmiṃ vā āgatepī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha tasmin ti dibbacakkhuñāṇe .
Āgatepīti paṭiladdhepi .
Anāgatepīti appaṭiladdhepi .
Yasmā tathārūpassa pādakajjhānasseva vasena parikammaālokassa sambhavo , yato taṃ parisuddhapariyodātatādiguṇavisesupasaṃhitaṃ , tasmā āha ‘‘ pādaka … pe … bhāvetīti vuttan ’’ ti .Sattaṭṭhānikassāti ‘‘ abhikkante paṭikkante sampajānakārī hotī ’’ tiādinā ( dī . ni .1.214;2.69; ma . ni .1.102) vuttassa sattaṭṭhānikassa .
Satipi sekkhānaṃ pariññātabhāve ekantato pariññātavatthukā nāma arahanto evāti vuttaṃ ‘‘ khīṇāsavassa vatthu viditaṃ hotī ’’ tiādi .
Vatthārammaṇaviditatāyāti vatthuno , ārammaṇassa ca yāthāvato viditabhāvena .
Yathā hi sappapariyesanaṃ carantena tassa āsaye vidite sopi vidito eva ca hoti mantāgadabalena tassa gahaṇassa sukarattā , evaṃ vedanāya āsayabhūte vatthumhi , ārammaṇe ca vidite ādikammikassapi vedanā viditā eva hoti salakkhaṇato , sāmaññalakkhaṇato ca tassā gahaṇassa sukarattā , pageva pariññātavatthukassa khīṇāsavassa .
Tassa hi uppādakkhaṇepi ṭhitikkhaṇepi bhaṅgakkhaṇepi vedanā viditā pākaṭā honti .
Tenāha ‘‘ evaṃ vedanā uppajjantī ’’ tiādi .
Nidassanamattañcetaṃ , yadidaṃ pāḷiyaṃ vedanāsaññāvitakkaggahaṇanti dassento ‘‘ na kevalan ’’ tiādimāha
P3.286 , tena avasesato sabbadhammānampi uppādādito viditabhāvaṃ dasseti .Nidassanamattañcetaṃ , yadidaṃ pāḷiyaṃ vedanāsaññāvitakkaggahaṇanti dassento ‘‘ na kevalan ’’ tiādimāha
P3.286 , tena avasesato sabbadhammānampi uppādādito viditabhāvaṃ dasseti .Idāni na kevalaṃ khaṇato eva , atha kho paccayatopi aniccāditopi na kevalaṃ khīṇāsavānaṃyeva vasena , atha kho ekaccānaṃ sekkhānampi vasena vedanādīnaṃ viditabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ apicā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha avijjāsamudayāti avijjāya uppādā , atthibhāvāti attho .
Nirodhavirodhī hi uppādo atthibhāvavācakopi hotīti tasmā purimabhavasiddhāya avijjāya sati imasmiṃ bhave vedanāya
M3.220 uppādo hotīti attho .
Avijjādīhi atītakālikādīhiV3.196 tesaṃ sahakāraṇabhūtāni uppādādīnipi gahitānevāti veditabbaṃ .
Vedanāya pavattipaccayesu phassassa balavabhāvato so eva gahito ‘‘ phassasamudayā ’’ ti .
Tasmiṃ pana gahite pavattipaccayatāsāmaññena vatthārammaṇādīnipi gahitāneva hontīti sabbassāpi vedanāya anavasesato paccayato udayadassanaṃ vibhāvitanti daṭṭhabbaṃ .‘‘ Nibbattilakkhaṇan ’’ tiādinā khaṇavasena udayadassanamāha .
Uppajjati etasmāti uppādo , uppajjanaṃ uppādoti paccayalakkhaṇaṃ , khaṇalakkhaṇañca ubhayaṃ ekajjhaṃ gahetvā āha ‘‘ evaṃ vedanāya uppādo vidito hotī ’’ ti .
Uppajjati etasmāti uppādo , uppajjanaṃ uppādoti paccayalakkhaṇaṃ , khaṇalakkhaṇañca ubhayaṃ ekajjhaṃ gahetvā āha ‘‘ evaṃ vedanāya uppādo vidito hotī ’’ ti .
Aniccato manasi karototi vedanā nāmāyaṃ anaccantikatāya ādiantavatī udayabbayaparicchinnā khaṇabhaṅgurā tāvakālikā , tasmā ‘‘ aniccā ’’ ti aniccato manasi karoto .
Tassā khayato , vayato ca upaṭṭhānaṃ viditaṃ pākaṭaṃ hoti .
Aniccato manasi karototi vedanā nāmāyaṃ anaccantikatāya ādiantavatī udayabbayaparicchinnā khaṇabhaṅgurā tāvakālikā , tasmā ‘‘ aniccā ’’ ti aniccato manasi karoto .
Tassā khayato , vayato ca upaṭṭhānaṃ viditaṃ pākaṭaṃ hoti .
Dukkhato manasi karototi aniccattā eva vedanā udayabbayapaṭipīḷitatāya , dukkhamatāya , dukkhavatthutāya ca ‘‘ dukkhā ’’ ti manasi karoto bhayato bhāyitabbato tassā upaṭṭhānaṃ viditaṃ pākaṭaṃ hotīti .
Tathā aniccattā , dukkhattā eva ca
P3.287 vedanā attarahitā asārā nissārā avasavattinī tucchāti vedanaṃ anattato manasi karoto suññato rittato asāmikato upaṭṭhānaṃ viditaṃ pākaṭaṃ hoti .‘‘ Khayato ’’ tiādi vuttasseva atthassa nigamanaṃ .
Tasmā vedanaṃ khayato bhayato suññato jānātīti atthavasena vibhattipariṇāmo veditabbo .
Avijjānirodhā vedanānirodhoti aggamaggena avijjāya anuppādanirodhato vedanāya anuppādanirodho hoti paccayābhāve abhāvato .
Avijjānirodhā vedanānirodhoti aggamaggena avijjāya anuppādanirodhato vedanāya anuppādanirodho hoti paccayābhāve abhāvato .
Sesaṃ samudayavāre vuttanayānusārena veditabbaṃ .
Sesaṃ samudayavāre vuttanayānusārena veditabbaṃ .
Vuttanayameva mahāpadāne ( dī . ni .2.62).
Idha samādhibhāvanāti sikhāppattā ariyānaṃ vipassanāsamādhibhāvanā .
Tassā pādakabhūtā jhānasamāpatti veditabbā .
308. Pamāṇaṃ aggahetvāti asubhabhāvanā viya padesaṃ aggahetvā .
Ekasmimpi satte pamāṇāggahaṇena anavasesapharaṇena .
Natthi etāsaṃ
M3.221 gahetabbaṃ pamāṇanti hi appamāṇā , appamāṇā eva appamaññā .Apassayitabbaṭṭhena apassenāni , idha bhikkhu yāni apassāya tisso sikkhā sikkhituṃ samattho hoti , tesameva adhivacanaṃ .
Tāni panetāni paccayānaṃ saṅkhāya sevitā adhivāsanakkhanti , vajjanīyavajjanaṃ , vinodetabbavinodanañca .
Tenāha ‘‘ saṅkhāyekaṃ adhivāsetī ’’ tiādi
V3.197 .
Tattha sammadeva khāyati upaṭṭhāti paṭibhātīti saṅkhā , ñāṇanti āha ‘‘ saṅkhāyāti ñāṇenā ’’ ti .Saṅkhāya sevitā nāma yaṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti , kusalā dhammā abhivaḍḍhanti , tassa sevanāti āha ‘‘ sevitabbayuttakameva sevatī ’’ ti .
Adhivāsanā dīsupi eseva nayo .
Anto pavisitun ti
P3.288 abbhantare attano citte pavattituṃ na deti .