Catuvaṇṇasuddhivaṇṇanā
116. Ubhayavokiṇṇeti vacanavipallāsena vuttanti āha ‘‘ ubhayesu vokiṇṇesū ’’ ti .
Missībhūtesūti ‘‘ kadāci kaṇhā dhammā , kadāci sukkā dhammā ’’ ti evaṃ ekasmiṃ santāne , ekasmiṃyeva ca attabhāve pavattiyā missībhūtesu , na pana ekajjhaṃ pavattiyā .
Etthāti anantaravuttadhammāva anvādhiṭṭhāti āha ‘‘ kaṇhasukkadhammesū ’’ ti .
Yasmā ca te brāhmaṇā na ceva te dhamme atikkantā , yāya ca paṭipadāya atikkameyyuṃ , sāpi tesaṃ paṭipadā natthi , tasmā vuttaṃ ‘‘ vattamānāpī ’’ ti .
Nānujānanti ayathābhuccavādabhāvato .
Anujānana ñca nāma abbhanumodananti tadabhāvaṃ dassentena ‘‘ nānumodanti , na pasaṃsantī ’’ ti vuttaṃ .
Catunnaṃ vaṇṇānan ti niddhāraṇe sāmivacanaṃ .
Tesan ti pana sambandhepi vā sāmivacanaṃ .
Te ca brāhmaṇā na evarūpā na edisā , yādiso arahā ekadesenāpi tena tesaṃ sadisatābhāvato , tasmā tena kāraṇena nesaṃ brāhmaṇānaṃ ‘‘ brāhmaṇova
M3.39 seṭṭho vaṇṇo ’’ ti vādaṃ viññū yathābhūtavādino buddhādayo ariyā nānujānanti .Ārakattādīhīti
P3.49 ettha kilesānaṃ ārakattā pahīnabhāvato dūrattā arahaṃ , kilesārīnaṃ hatattā arahaṃ , saṃsāracakkassa arānaṃ hatattā arahaṃ , paccayādīnaṃ arahattā arahaṃ , pāpakaraṇe rahābhāvena arahan ti evamattho veditabbo .
Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana visuddhimagge ( visuddhi .1.125 ādayo ), taṃ saṃvaṇṇanāsu ( visuddhi . ṭī .1.124) ca vuttanayena veditabboV3.36 .Āsavānaṃ khīṇattāti catunnampi āsavānaṃ anavasesato pahīnattā .
Brahmacariyavāsan ti maggabrahmacariyavāsaṃ .
Tassa vāsassa pariyositattā vutthavāso , dasannampi vā ariyavāsānaṃ vutthattā vutthavāso .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Dasayime , bhikkhave , ariyāvāsā , yadariyā āvasiṃsu vā āvasanti vā āvasissanti vā .
Katame dasa ?
Idha , bhikkhave , bhikkhu pañcaṅgavippahīno hoti chaḷaṅgasamannāgato ekārakkho caturāpasseno panuṇṇapaccekasacco samavayasaṭhesano anāvilasaṅkappo passaddhakāyasaṅkhāro suvimuttacitto suvimuttapañño .
Ime kho , bhikkhave , dasa ariyāvāsā ’’ ti ( a . ni .10.19).
Vussatīti vā vusitaṃ , ariyamaggo , ariyaphalañca , taṃ etassa atthīti atisayavacanicchāvasena arahā ‘‘ vusitavā ’’ ti vutto .
Karaṇīyaṃ nāma pariññāpahānasacchikiriyābhāvanā dukkhassantaṃ kātukāmehi ekantato kattabbattā , taṃ pana yasmā catūhi maggehi paccekaṃ catūsu saccesu kātabbaṃ kataṃ , tasmā vuttaṃ ‘‘ catūhi … pe … katakaraṇīyo ’’ ti .
Osīdāpanaṭṭhena bhārā viyāti bhārā , kilesā , khandhā ca .
Vuttañhi ‘‘ bhārā have pañcakkhandhā ’’ ti ( saṃ . ni .3.22) ohāritoti apanīto .
Sako attho sadatthoti ettha da -kāro padasandhikaro .
Kāmaṃ diṭṭhiādayopi saṃyojanāni eva , tathāpi taṇhāya bhavasaṃyojanaṭṭho sātisayo .
Yathāha ‘‘ avijjānīvaraṇānaṃ
P3.50 sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānan ’’ ti .( Saṃ . ni .2.125,126,127,132,134,136,142;3.5.520; kathā .75) tato sā eva sutte ( dī . ni .2.400; ma . ni .1.93,133;3.373; saṃ . ni .3.1081; paṭi . ma .1.34 ādayo ) samudayasaccabhāvena vuttā , tasmā vuttaṃ ‘‘ bhavasaṃyojanaṃ vuccati taṇhā ’’ ti .Sammadaññā vimuttoti sammā aññāya jānanabhūtāya aggamaggapaññāya
M3.40 sammā yathābhūtaṃ yaṃ yathā jānitabbaṃ , taṃ tathā jānitvā vimutto .Imasmiṃ loketi imasmiṃ sattaloke .
Idhattabhāveti imasmiṃ attabhāve , parattabhāveti parasmiṃ attabhāve , idhaloke , paraloke cāti attho .
117. Antaravirahitāti vibhāgavirahitā .
Tenāha ‘‘ attano kulena sadisā ’’ ti .
Anuyantīti anuyantā , anuyantā eva ānuyantā , anuvattakā .
Tenāha ‘‘ vasavattino ’’ ti .
118. Niviṭṭhāti
V3.37 saddheyyavatthusmiṃ anupavisanavasena niviṭṭhā .
Tato eva tasmiṃ adhikaṃ nivisanato abhiniviṭṭhā .
Acalaṭṭhitāti acalabhāve ṭhitā .Yan ti yaṃ kathetabbadhammaṃ anupadhāretvā , tadatthañca appaccakkhaṃ katvā kathanaṃ , etaṃ aṭṭhānaṃ akāraṇaṃ tassa bodhimūleyeva samucchinnattā .
Vicchindajananatthan ti ratanattayasaddhāya vicchindassa uppādanatthaṃ , aññathattāyāti attho .
Soti māro .
Musāvādaṃ kātuṃ nāsakkhīti āgataphalassa ariyasāvakassa purato musā vattuṃ na visahi , tasmā āma mārosmīti paṭijāni .
Silāpathaviyan ti ratanamayasilāpathaviyaṃ .
Sineruṃ kira parivāretvā ṭhito bhūmippadeso sattaratanamayo ,‘‘ suvaṇṇamayo ’’ ti keci , sā vitthārato , ubbedhato anekayojanasahassaparimāṇā ativiya niccalā .
Kiṃ tvaṃ etthāti kiṃ kāraṇā tvaṃ ettha .
‘‘ Ṭhito ’’ ti accharaṃ pahari .
Ṭhātuṃ asakkontoti ariyasāvakassa purato ṭhātuṃ asakkonto .
Ayañhi ariyadhammādhigamassa ānubhāvo , yaṃ māropi
P3.51 nāma mahānubhāvo ujukaṃ paṭipparituṃ na sakkoti .Maggo eva mūlaṃ maggamūlaṃ , tassa .
Sañjātattā uppannattā .
Tena maggamūlena patiṭṭhitasantāne laddhapatiṭṭhā .
Bhagavato desanādhammaṃ nissāya ariyāya jātiyā jāto ‘‘ bhagavantaṃ nissāya ariyabhūmiyaṃ jāto ’’ ti vutto .
‘‘ Ure vasitvā ’’ ti idaṃ dhammaghosassa urato samuṭṭhānatāya vuttaṃ .
Ure vāyāmajanitābhijātitāya vā oraso .
Mukhato jātena jāto ‘‘ mukhato jāto ’’ ti vutto .
Kāraṇakāraṇepi hi kāraṇe viya vohāro hoti ‘‘ tiṇehi bhattaṃ siddhan ’’ ti .
Keci pana ‘‘ vimokkhamukhassa vasena
M3.41 jātattā mukhato jāto ’’ ti vadanti , tatthāpi vuttanayeneva attho veditabbo .
Purimenatthena yonijo , sedajo , mukhajoti tīsu sambandhesu mukhajena sambandhena bhagavato puttabhāvo vibhāvito .Atthadvayenāpi dhammajabhāvoyeva dīpito .
Ariyadhammappattito laddhaviseso hutvā pavatto taduttarakāliko khandhasantāno ‘‘ ariyadhammato jāto ’’ ti veditabbo , ariyadhammaṃ vā maggaphalaṃ nissāya , upanissāya ca jāto sabbopi dhammappabandho ‘‘ ariyadhammato jāto ’’ ti gahetabbo .
Tesaṃ pana ariyadhammānaṃ apariyositakiccatāya ariyabhāvena abhinibbattimattaṃ upādāya ‘‘ ariyadhammato jātattā ’’ ti vuttaṃ .
Pariyositakiccatāya tathā nibbattipāripūriṃ upādāya ‘‘ nimmitattā ’’ ti vuttaṃ , yato ‘‘ dhammajo dhammanimmito ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Navalokuttaradhammadāyaṃ ādiyatīti dhammadāyādo ’’ tipi pāṭho .
Assāti ‘‘ bhagavatomhiputto ’’ tiādinā vuttassa vākyassa .
Atthaṃ dassentoti bhāvatthaṃ pakāsento .
Tathāgatassa anaññasādhāraṇasīlādidhammakkhandhassa samūhanivesavasena dhammakāyatāya na
P3.52 kiñci vattabbaṃ atthi , satthuṭṭhāniyassa pana dhammakāyataṃ dassetuṃ ‘‘ kasmā tathāgato dhammakāyotiV3.38 vutto ’’ ti sayameva pucchaṃ samuṭṭhāpetvā ‘‘ tathāgato hī ’’ tiādinā tamatthaṃ vissajjeti .Hadayena cintetvāti ‘‘ imaṃ dhammaṃ imassa desessāmī ’’ ti tassa upagatassa veneyyajanassa bodhanatthaṃ cittena cintetvā .
Vācāya abhinīharīti saddhammadesanāvācāya karavīkarutamañjunā brahmassarena veneyyasantānābhimukhaṃ tadajjhāsayānurūpaṃ hitamatthaṃ nīhari upanesi .
Tenāti tena kāraṇena evaṃsaddhammādhimuttibhāvena .
Assāti tathāgatassa .
Dhammamayattāti dhammabhūtattā .
Idhādhippetadhammo seṭṭhaṭṭhena brahmabhūtoti āha ‘‘ dhammakāyattā eva brahmakāyo ’’ ti .
Sabbaso adhammaṃ pajahitvā anavasesato dhammo eva bhūtoti dhammabhūto .
Tathārūpo ca yasmā sabhāvato dhammo evāti vattabbataṃ arahatīti āha ‘‘ dhammasabhāvo ’’ ti .
119. Seṭṭhacchedakavādan ti ‘‘ brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo ’’ ti ( dī . ni .3.116) evaṃ vuttaseṭṭhabhāvacchedakavādaṃ .
Aparenapi nayenāti yathāvuttaseṭṭhacchedakavādato aparenapi porāṇakalokuppattidassananayena .
Seṭṭhaccheda … pe … dassetun ti sopi hi ‘‘ brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo , hīnā aññe
M3.42 vaṇṇā ’’ ti ,‘‘ brāhmaṇā brahmuno puttā orasā mukhato jātā brahmajā ’’ ti ( dī . ni .3.114) ca evaṃ pavattāya micchādiṭṭhiyā viniveṭhano jātibrāhmaṇānaṃ seṭṭhabhāvassa chedanato seṭṭhacchedanavādo nāma hotīti dassetunti attho .Itthabhāvan ti imaṃ pakārataṃ manussabhāvaṃ .
Sāmaññajotanā hi visese avatiṭṭhati , pakaraṇavasena vā ayamattho avacchinno daṭṭhabbo .
Maneneva
P3.53 nibbattāti bāhirapaccayena vinā kevalaṃ upacārajhānamanasāva nibbattā .
Yāya upacārajjhānacetanāya te tattha nibbattā , nīvaraṇavikkhambhanādinā uḷāro tassā pavattiviseso , tasmā jhānaphalakappo tassā phalavisesoti āha ‘‘ brahmaloke viyā ’’ tiādi .‘‘ Sayaṃpabhā ’’ ti padānaṃ tattha sūriyālokādīhi vinā andhakāraṃ vidhamantā sayameva pabhāsantīti sayaṃpabhā , antalikkhe ākāse carantīti antalikkhacarā , tadaññakāmāvacarasattānaṃ viya sarīrassa vicaraṇaṭṭhānassa asubhatābhāvato subhaṃ , subheva tiṭṭhantīti subhaṭṭhāyinoti attho veditabbo .