3. Cakkavattisuttavaṇṇanā
Attadīpasaraṇatāvaṇṇanā
80. Uttānaṃ
M3.24V3.22P3.30 vuccati pākaṭaṃ , tappaṭikkhepena anuttānaṃ apākaṭaṃ , paṭicchannaṃ , apacuraṃ , duviññeyyañca .
Anuttānānaṃ padānaṃ vaṇṇanā anuttānapadavaṇṇanā .
Uttānapadavaṇṇanāya payojanābhāvato anuttāna ggahaṇaṃ .‘‘ Mātulā ’’ ti itthiliṅgavasena laddhanāmo eko rukkho , tassā āsannappadese māpitattā nagarampi ‘‘ mātulā ’’ tveva paññāyittha .
Tena vuttaṃ ‘‘ mātulāyanti evaṃ nāmake nagare ’’ ti .
Avidūreti tassa nagarassa avidūre .
Kāmañcettha sutte ‘‘ bhūtapubbaṃ , bhikkhave , rājā daḷhanemi nāma ahosī ’’ tiādinā atītavaṃsadīpikā kathā ādito paṭṭhāya āgatā ,‘‘ aḍḍhateyyavassasatāyukānaṃ manussānaṃ vassasatāyukā puttā bhavissantī ’’ tiādinā pana savisesaṃ anāgatatthapaṭisaṃyuttā kathā āgatāti vuttaṃ ‘‘ anāgatavaṃsadīpikāya suttantakathāyā ’’ ti .
Anāgatatthadīpanañhi acchariyaṃ , tatthāpi anāgatassa sammāsambuddhassa paṭipattikittanaṃ acchariyatamaṃ .
Samāgamenāti sannipātena .
‘‘ Bhattaggaṃ amanāpan ’’ tiādi kevalaṃ tesaṃ parivitakkamattaṃ .
Amanāpan ti amanuññaṃ .
Buddhesu kato appakopi aparādho appako kāro viya garutaravipākoti āha ‘‘ buddhehi saddhiṃ … pe … sadisaṃ hotī ’’ ti .
Tatrāti tasmiṃ mātulanagarassa samīpe , tassaṃ vā parisāyaṃ .
Attadīpāti ettha kāmaṃ yo paro na hoti , so attāti sasantāno ‘‘ attā ’’ ti vuccati , hitasukhesibhāvena pana attanibbisesattā dhammo idha ‘‘ attā ’’ ti adhippeto .
Tenāha ‘‘ attā nāma lokiyalokuttaro dhammo ’’ ti .
Dvidhā āpo gato etthāti dīpo , oghena anajjhotthato
V3.23 bhūmibhāgo .
IdhaP3.31 pana kāmoghādīhi anajjhottharaṇīyattā dīpo viyāti dīpo , attā dīpo patiṭṭhā etesanti attadīpā .
Tenāha ‘‘ attānaṃ dīpan ’’ tiādi .Dīpabhāvo cettha paṭisaraṇatāti āha ‘‘ idaṃ tasseva vevacanan ’’ ti .
Aññasaraṇapaṭikkhepavacanan ti aññasaraṇabhāvapaṭikkhepavacanaṃ .
Idañhi na aññaṃ saraṇaṃ katvā
M3.25 viharaṇasseva paṭikkhepavacanaṃ , atha kho aññassa saraṇasabhāvasseva paṭikkhepavacanaṃ tappaṭikkhepe ca tena itarassāpi paṭikkhepasiddhito .Tenāha ‘‘ na hī ’’ tiādi .
Idāni tamevatthaṃ suttantarena sādhetuṃ ‘‘ vuttampi cetan ’’ tiādi .
Yadi ettha pākatiko attā icchito , kathaṃ tassa dīpasaraṇabhāvo , tasmā adhippāyiko ettha attā bhaveyyāti pucchati ‘‘ ko panettha attā nāmā ’’ ti .
Itaro yathādhippetaṃ attānaṃ dassento ‘‘ lokiyalokuttaro dhammo ’’ ti .
Dutiyavāropi paṭhamavārasseva pariyāyabhāvena desitoti dassetuṃ ‘‘ tenāhā ’’ tiādi vuttaṃ .
Gocareti bhikkhūnaṃ gocaraṭṭhānabhūte .
Tenāha ‘‘ carituṃ yuttaṭṭhāne ’’ ti .
Saketi kathaṃ panāyaṃ bhikkhūnaṃ sakoti āha ‘‘ pettike visaye ’’ ti .
Pitito sammāsambuddhato āgatattā ‘‘ ayaṃ tumhākaṃ gocaro ’’ ti tena uddiṭṭhattā pettike visayeti .
Carantan ti sāmiatthe upayogavacananti āha ‘‘ ayamevattho ’’ ti , carantānanti ca attho , tenāyaṃ vibhattivipallāsenapi vacanavipallāsenapīti dasseti .
Kilesamārassa otārālābheneva itaramārānampi otārālābho veditabbo .
Ayaṃ panatthoti gocare caraṇaṃ sandhāyāha , vatthu pana byatirekamukhena āgataṃ .
Sakuṇe hantīti sakuṇagghi , mahāsenasakuṇo .
Ajjhappattāti abhibhavanavasena pattā upagatā .
Na myāyan ti me ayaṃ sakuṇagghi nālaṃ abhavissa .
Naṅgalakaṭṭhakaraṇan ti naṅgalena kasitappadeso .
Leḍḍuṭṭhānan ti leḍḍūnaṃ
P3.32 uṭṭhapitaṭṭhānaṃ .Sake baleti attano balahetu .
Apatthaddhāti avagāḷhatthambhā sañjātatthambhā .
Assaramānāti avhāyantī .
Mahantaṃ leḍḍun ti naṅgalena bhinnaṭṭhāne sukkhatāya tikhiṇasiṅgaayoghanasadisaṃ mahantaṃ leḍḍuṃ .
Abhiruhitvāti tassa adhobhāgena attanā pavisitvā nilīnayoggappadesaṃ sallakkhetvā tassupari caṅkamanto assaramāno aṭṭhāsi .
‘‘ Ehi kho ’’ tiādi tassa assaramānākāradassanaṃ .
Sannayhāti vātaggahaṇavasena ubho pakkhe samaṃ ṭhapetvā .
Paccupādīti pāvisi .
Tatthevāti yattha pubbe lāpo ṭhito , tattheva leḍḍumhi
M3.26 .
Uran ti attano urappadesaṃ .
Paccatāḷesīti pati atāḷesi sārambhavasena vegena gantvā paharaṇato vidhārentī patāḷesi .Ārammaṇan ti paccayaṃ .
‘‘ Avasaran ’’ ti keci .
‘‘ Kusalānan ’’ ti
V3.24 evaṃ pavattāya desanāya ko anusandhi ?
Yathāanusandhi eva .
Ādito hi ‘‘ attadīpā , bhikkhave , viharathā ’’ tiādinā ( dī . ni .3.80) yeva attadhammapariyāyena lokiyalokuttaradhammā gahitā , te yevettha kusalaggahaṇena gahitāti .
Anavajjalakkhaṇānan ti avajjapaṭipakkhasabhāvānaṃ .
‘‘ Avajjarahitasabhāvānan ’’ ti keci .
Tattha purime atthavikappe vipākadhammadhammā eva gahitā , dutiye pana vipākadhammāpi .
Yadi evaṃ , kathaṃ tesaṃ samādāya vattananti ?
Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘ vipākadhammā sīlādi viya samādāya vattitabbā ’’ ti .
Samādānan ti pana attano santāne sammā ādānaṃ paccayavasena pavatti yevāti daṭṭhabbaṃ .
Vipākadhammā hi paccayavisesehi sattasantāne sammadeva āhitā āyuādisampattivisesabhūtāP3.33 uparūparikusalavisesuppattiyā upanissayā hontīti vadanti .Puññaṃ pavaḍḍhatīti ettha puññan ti uttarapadalopenāyaṃ niddesoti āha ‘‘ puññaphalaṃ vaḍḍhatī ’’ ti .
Puññaphalan ti ca ekadesasarūpekasesena vuttaṃ ‘‘ puññañca puññaphalañca puññaphalan ’’ ti āha ‘‘ uparūpari puññampi puññavipākopi veditabbo ’’ ti .
‘‘ Mātāpitūnan ’’ tiādi nidassanamattaṃ , tasmā aññampi evarūpaṃ hetūpanissayaṃ kusalaṃ daṭṭhabbaṃ .
Sinehavasenāti upanissayabhūtassa sinehassa vasena , na sampayuttassa .
Na hi sinehasampayuttaṃ nāma kusalaṃ atthi .
Mudumaddavacittan ti mettāvasena ativiya maddavantaṃ cittaṃ .
Yathā matthakappattaṃ vaṭṭagāmikusalaṃ dassetuṃ ‘‘ mātāpitūnaṃ … pe … mudumaddavacittan ’’ ti vuttaṃ , evaṃ matthakappattameva vivaṭṭagāmikusalaṃ dassetuṃ ‘‘ cattāro sati … pe … bodhipakkhiyadhammā ’’ ti vuttaṃ .
Tadaññepi pana dānasīlādidhammā vaṭṭassa upanissayabhūtā vaṭṭagāmikusalaṃ vivaṭṭassa upanissayabhūtā vivaṭṭagāmikusalan ti veditabbā .
Pariyosānan ti phalavisesāvahatāya phaladāya koṭi sikhāppatti , devaloke ca pavattisirivibhavoti pariyosānaṃ ‘‘ manussaloke ’’ ti visesitaṃ , manussalokavaseneva cāyaṃM3.27 desanā āgatāti .
Maggaphalanibbānasampatti pariyosānanti yojanā .
Vivaṭṭagāmikusalassa vipākaṃ suttapariyosāne dassissati ‘‘ atha kho , bhikkhave , saṅkho nāma rājā ’’ tiādinā ( dī . ni .3.108).
Daḷhanemicakkavattirājakathāvaṇṇanā
M3.27 desanā āgatāti .
Maggaphalanibbānasampatti pariyosānanti yojanā .
Vivaṭṭagāmikusalassa vipākaṃ suttapariyosāne dassissati ‘‘ atha kho , bhikkhave , saṅkho nāma rājā ’’ tiādinā ( dī . ni .3.108).
Daḷhanemicakkavattirājakathāvaṇṇanā 81. Idhāti imasmiṃ ‘‘ kusalānaṃ , bhikkhave , dhammānan ’’ tiādinā ( dī . ni .3.110) suttadesanāya āraddhaṭṭhāne vaṭṭavivaṭṭagāmibhāvena sādhāraṇe kusalaggahaṇe .
Tattha vaṭṭagāmikusalānusandhivasena ‘‘ bhūtapubbaṃ bhikkhave ’’ ti
P3.34 desanaṃ ārabhi , ārabhanto ca desiyamānamattaṃV3.25 .
Dhammapaṭiggāhakānaṃ bhikkhūnaṃ saṅkhepato evaṃ dīpetvā ārabhīti dassetuṃ ‘‘ bhikkhave ’’ tiādi vuttaṃ , paṭhamaṃ tathā adīpentopi bhagavā atthato dīpeti viyāti adhippāyo . 82. Īsakampīti appamattakampi .
Avasakkitan ti ogatabhaṭṭhaṃ .
Tadetan ti yathāvuttaṭṭhānā cavanaṃ .
Atibalavadoseti rañño balavati anatthe upaṭṭhite sati .
Nemiabhimukhan ti nemippadesassa sammukhā .
Bandhiṃsu cakkaratanassa osakkitānosakkitabhāvaṃ jānituṃ .
Appamattoti rañño āṇāya pamādaṃ akaronto .
Ekasamuddapariyantamevāti jambudīpameva sandhāya vadati .
So uttarato assakaṇṇapabbatena paricchinnaṃ hutvā attānaṃ parikkhipitvā ṭhitaekasamuddapariyanto .
Puññiddhivasenāti cakkavattibhāvāvahāya puññiddhiyā vasena .
83. Evaṃ katvāti kāsāyāni vatthāni acchādetvā .
Sukataṃ kamman ti dasakusalakammapathameva vadati .
‘‘ Dasavidhaṃ , dvādasavidhan ’’ ti ca vuttavibhāgo parato āgamissati .
Pūrentenevāti pūretvā ṭhiteneva .
Niddoseti cakkavattivattassa paṭipakkhabhūtānaṃ dosānaṃ apagamane niddose .
Cakkavattīnaṃ vatteti cakkavattirājūhi vattitabbavatte .
Bhāvini bhūte viya hi upacāro yathā ‘‘ agamā rājagahaṃ buddho ’’ ti ( su . ni .410).
Adhigatacakkavattibhāvāpi hi te tattha vattantevāti tathā vuttaṃ .
Cakkavattiariyavattavaṇṇanā
84. Aññathā
M3.28 vattituṃ adento so dhammo adhiṭṭhānaṃ etassāti tadadhiṭṭhānaṃ , tena tadadhiṭṭhānena cetasā .Sakkarontoti
P3.35 ādarakiriyāvasena karonto .
Tenāha ‘‘ yathā ’’ tiādi .Garuṃ karontoti pāsāṇacchattaṃ viya garukaraṇavasena garuṃ karonto .
Tenevāha ‘‘ tasmiṃ gāravuppattiyā ’’ ti .
Mānentoti sambhāvanāvasena manena piyāyanto .
Tenāha ‘‘ tamevā ’’ tiādi .
Evaṃ pūjayato apacāyato evañca yathāvuttasakkārādisambhavoti taṃ dassetuṃ ‘‘ taṃ apadisitvā ’’ tiādi
V3.26 vuttaṃ .‘‘ Dhammādhipatibhūto āgatabhāvenā ’’ ti iminā yathāvuttadhammassa jeṭṭhakabhāvena purimapurimataraattabhāvesu sakkacca samupacitabhāvaṃ dasseti .
‘‘ Dhammavaseneva sabbakiriyānaṃ karaṇenā ’’ ti etena ṭhānanisajjādīsu yathāvuttadhammaninnapoṇapabbhārabhāvaṃ dasseti .
Assāti rakkhāvaraṇaguttiyā .
Paraṃ rakkhanto aññaṃ diṭṭhadhammikādianatthato rakkhanto teneva paratthasādhanena khantiādiguṇena attānaṃ tato eva rakkhati .
Mettacittatāti mettacittatāya .
Nivāsanapārupanagehādīnaṃ sītuṇhādipaṭibāhanena āvaraṇaṃ .
Anto janasmin ti abbhantarabhūte puttadārādijane .
‘‘ Sīlasaṃvare patiṭṭhāpehī ’’ ti iminā rakkhaṃ dasseti ,‘‘ vatthagandhamālādīni dehī ’’ ti iminā āvaraṇaṃ , itarena guttiṃ .
Bhattavetanasampadānenapīti pi -saddena sīlasaṃvare patiṭṭhāpanādīni sampiṇḍeti .
Eseva nayo ito paresupi pi -saddaggahaṇesu .
Nigamo nivāso etesanti negamā , evaṃ jānapadāti āha ‘‘ nigamavāsino ’’ tiādi .
Navavidhā mānamadāti ‘‘ seyyohamasmī ’’ tiādi ( saṃ . ni .4.108; dha . sa .1121; vibha .866; mahāni .21,178) nayappavattiyā
P3.36 navavidhā mānasaṅkhātā madā .
Māno eva hettha pamajjanākārena pavattiyā mānamado .
Sobhane kāyikavācasikakamme ratoti sūrato u-kārassa dīghaṃ katvā , tassa bhāvo soraccaṃ , kāyikavācasiko avītikkamo , sabbaṃ vā kāyavacīsucaritaṃ .
Suṭṭhu oratoti sorato , tassa bhāvo soraccaṃ , yathāvuttameva sucaritaṃ .Rāgādīnan ti rāgadosamohamānādīnaṃ .
Damanādīhīti damanasamanaparinibbāpanehi .
Ekamattānan ti
M3.29 ekaṃ cittaṃ , ekaccaṃ attano cittanti attho .
Rāgādīnañhi pubbabhāgiyaṃ damanādipaccekaṃ icchitabbaṃ , na maggakkhaṇe viya ekajjhaṃ paṭisaṅkhānamukhena pajahanato .
Ekamattānan ti vā vivekavasena ekaṃ ekākinaṃ attānaṃ .Kāle kāleti tesaṃ santikaṃ upasaṅkamitabbe kāle kāle .
Idha ṭhatvāti ‘‘ idaṃ kho , tāta , tan ’’ ti evaṃ nigamanavasena vuttaṭṭhāne ṭhatvā .
Vattan ti ariyacakkavattivattaṃ .
Samānetabban ti ‘‘ dasavidhaṃ , dvādasavidhan ’’ ti ca heṭṭhā vuttagaṇanāya ca samānaṃ kātabbaṃ anūnaṃ anadhikaṃ katvā dassetabbaṃ .
Adhammarāgassāti ayuttaṭṭhāne rāgassa .
Visamalobhassāti yuttaṭṭhānepi ativiya balavabhāvena pavattalobhassa .
Cakkaratanapātubhāvavaṇṇanā
90. Attano matiyāti paramparāgataṃ purāṇaṃ tantiṃ paveṇiṃ laṅghitvā attano icchitākārena .
Tenāha ‘‘ porāṇakan ’’ tiādi .
Na
P3.37 pabbantīti samiddhiyā na pūrenti , phītā na hontīti attho .
Tenāha ‘‘ na vaḍḍhantī ’’ ti .
Tathā cāha ‘‘ katthaci suññā hontī ’’ ti .Tattha tattha rājakicce raññā amā saha vattantīti amaccā , yehi vinā rājakiccaṃ nappavattati .
Paramparāgatā hutvā rañño parisāya bhavāti pārisajjā .
Tenāha ‘‘ parisāvacarā ’’ ti .
Tasmiṃ ṭhānantare ṭhapitā hutvā rañño āyaṃ , vayañca yāthāvato gaṇentīti gaṇakā .
Jātikulasutācārādivasena puthuttaṃ gatattā mahatī mattā etesanti mahāmattā , te pana mahānubhāvā amaccā evāti āha ‘‘ mahāamaccā ’’ ti .
Ye rañño hatthānīkādīsu avaṭṭhitā , te anīkaṭṭhāti āha ‘‘ hatthiācariyādayo ’’ ti
M3.30 .Mantaṃ paññaṃ asitā hutvā jīvantīti mantassājīvino , matisajīvāti attho , ye tattha tattha rājakicce upadesadāyino .
Tenāha ‘‘ mantā vuccati paññā ’’ tiādi .
Āyuvaṇṇādiparihānikathāvaṇṇanā
91. Balavalobhattāti ‘‘ imasmiṃ loke idāni daliddamanussā nāma bahū , tesaṃ sabbesaṃ dhane anuppadiyamāne mayhaṃ kosassa parikkhayo hotī ’’ ti evaṃ uppannabalavalobhattā .
Uparūparibhūmīsūti chakāmasaggasaṅkhātāsu uparūparikāmabhūmīsu .
Kammassa phalaṃ aggaṃ nāma , taṃ panettha uddhagāmīti āha ‘‘ uddhaṃ aggaṃ assā ’’ ti .
Sagge niyuttā , saggappayojanāti vā sovaggikā .
Dasannaṃ visesānan ti dibbaāyuvaṇṇayasasukhaādhipateyyānañceva dibbarūpādīnañca phalavisesānaṃ
V3.28 .
Vaṇṇa ggahaṇena cettha sako attabhāvavaṇṇo gahito , rūpa ggahaṇena bahiddhā rūpārammaṇaṃ . 92. Suṭṭhu
P3.38 nisiddhan ti yathāyaṃ iminā attabhāvena adinnaṃ ādātuṃ na sakkoti , evaṃ sammadeva tato nisedhitaṃ katvā .Mūlahatan ti jīvitā voropanena mūle eva hataṃ .
96. Rāgavasena caraṇaṃ carittaṃ , carittameva cārittaṃ , methunanti adhippāyo , taṃ pana ‘‘ paresaṃ dāresū ’’ ti vuttattā ‘‘ micchācāran ’’ ti āha .
101. Mātucchādikā upari sayameva vakkhati .
Atibalavalobhoti ativiya balavā bahalakileso , yena akāle , adese ca pavattati .
Micchādhammoti micchā viparīto avisabhāgavatthuko lobhadhammo .
Tenāha ‘‘ purisānan ’’ tiādi .
Tassa bhāvoti yena mettākaruṇāpubbaṅgamena cittena puggalo ‘‘ matteyyo ’’ ti vuccati , so tassa yathāvuttacittuppādo , taṃsamuṭṭhānā ca kiriyā matteyyatā .
Tenāha ‘‘ mātari sammā paṭipattiyā etaṃ nāman ’’ ti
M3.31 .Yā sammā pajjitabbe sammā appaṭipatti , sopi doso agāravakiriyādibhāvato .
Vippaṭipattiyaṃ pana vattabbameva natthīti āha ‘‘ tassā abhāvo ceva tappaṭipakkhatā ca amatteyyatā ’’ ti .
Kule jeṭṭhānan ti attano kule vuddhānaṃ mahāpitucūḷapitujeṭṭhakabhātikādīnaṃ .
Dasavassāyukasamayavaṇṇanā
103.‘‘ Yan ’’ ti iminā samayo āmaṭṭho , bhummatthe cetaṃ paccattavacananti āha ‘‘ yasmiṃ samaye ’’ ti .
Alaṃ patinoti alaṃpateyyā .
Tassā pariyattatā bhariyābhāvenāti āha ‘‘ dātuṃ yuttā ’’ ti .
Aggarasānīti madhurabhāvena , bhesajjabhāvena ca aggabhūtarasāni .
Dippissantīti
P3.39 paṭipakkhabhāvena samujjalissanti .Tenāha ‘‘ kusalantipi na bhavissatī ’’ ti
V3.29 .Aho purisoti mātādīsupi īdiso , aññesaṃ kesaṃ kiṃ vissajjessati , aho tejavapurisoti .
Gehe mātugāmaṃ viyāti attano gehe dāsibhariyābhūtamātugāmaṃ viya .
Missībhāvan ti mātādīsu bhariyāya viya cārittasaṅkaraṃ .
Balavakopoti hantukāmatāvasena uppattiyā balavakopo .
Āghātetīti āhanati , attano kakkhaḷapharusabhāvena cittaṃ vibādhatīti attho .
Nissayadahanaraso hi doso .
Byāpādetīti vināseti , manopadūsanato manassa pakopanato .
Tibban ti tikkhaṃ , sā panassa tikkhatā sarīre avahantepi sinehavatthuṃ laṅghitvāpi pavattiyā veditabbāti āha ‘‘ piyamānassapī ’’ tiādi .
104. Kappavināso kappo uttarapadalopena , antarāva kappo antarakappo .
Taṇhādibhedo kappo etassa atthīti kappo , sattalokoti āha ‘‘ antarāva lokavināso ’’ ti .
Svāyaṃ antarakappo katividho , kathañcassa sambhavo , kiṃ gatikoti antogadhaṃ codanaṃ sandhāyāha ‘‘ antarakappo ca nāmā ’’ tiādi .
Lobhussadāyāti lobhādhikāya pajāya vattamānāya .
Evaṃ cintayiṃsūti pubbe yathānussavānussaraṇena , attano ca āyuvisesassa labhanato .
Gumbalatādīhi gahanaṃ ṭhānan ti gumbalatādīhi sañchannatāya gahanabhūtaṃ ṭhānaṃ .
Rukkhehi
P3.40 gahanan ti rukkhehi nirantaranicitehi gahanabhūtaṃM3.32 .Nadīviduggan ti chinnataṭāhi nadīhi orato , pārato ca viduggaṃ .
Tenāha ‘‘ nadīnan ’’ tiādi .
Pabbatehi visamaṃ pabbatantaraṃ .
Pabbatesu vā chinnataṭesu durārohaṃ visamaṭṭhānaṃ .
Sabhāgeti jīvanavasena samānabhāge sadise karissanti .
Āyuvaṇṇādivaḍḍhanakathāvaṇṇanā
105. Āyatan ti vā dīghaṃ cirakālikaṃ .
Maraṇavasena hi ñātikkhayo āyato apunarāvattanato , na rājabhayādinā ukkamanavasena punarāvattiyāpi tassa labbhanato .
Osakkeyyāmāti orameyyāma .
Viramaṇampi atthato pajahanameva pariccajanabhāvatoti āha ‘‘ pajaheyyāmāti attho ’’ ti .
Sīlagabbhe vaḍḍhitattāti mātu , pitu ca sīlavantatāya tadavayavabhūte gabbhe vaḍḍhi ‘‘ sīlagabbhe vaḍḍhitā ’’ ti vuttā , etena utuāhārassa viya tadaññassāpi bāhirassa paccayassa vasena sattasantānassa visesādhānaṃ hotīti dasseti .
Yaṃ panettha vattabbaṃ , taṃ brahmajālaṭīkāyaṃ
V3.30 ( dī . ni . ṭī .1.7) vuttameva .
Khettavisuddhiyāti adhiṭṭhānabhūtavatthuvisuddhiyā .
Nanu ca taṃ visesādhānaṃ jāyamānaṃ rūpasantatiyā eva bhaveyyāti ?
Saccametaṃ , rūpasantatiyā pana tathā āhitavisesāya arūpasantatipi laddhūpakārā eva hoti tappaṭibaddhavuttibhāvato .
Yathā kabaḷīkārāhārena upatthambhite rūpakāye sabbopi attabhāvo anuggahito eva nāma hoti , yathā pana rañño cakkavattino puññavisesaṃ upanissāya tassa itthiratanādīnaṃ anaññasādhāraṇā te te visesā sambhavanti tabbhāve bhāvato , tadabhāve ca abhāvato , evamevaP3.41 tasmiṃ kāle mātāpitūnaṃ yathāvuttapuññavisesaṃ upanissāya tesaṃ puttānaṃ jāyamānānaṃ dīghāyukatā khettavisuddhiyāva hotīti veditabbā saṃvegadhammachandādisamupabrūhitāya tadā tesaṃ kusalacetanāya tathā uḷārabhāvena samuppajjanato .
Etthāti imasmiṃ manussaloke , tatthāti yathāvuttaṃ kusaladhammaṃ samādāya vattamāne sattanikāye .
Tatthevāti tasmiṃyeva sattanikāye .
‘‘ Attanova sīlasampattiyā ’’ ti vuttaṃ sasantatipariyāpannassa dhammassa tattha visesappaccayabhāvato .
Khettavisuddhipi pana idhāpi paṭikkhipituṃ na sakkā .Koṭṭhāsāti
M3.33 cattārīsavassāyukātiādayo asītivassasahassāyukapariyosānā ekādasa koṭṭhāsā .
Adinnādānādīhīti ādi -saddena kule jeṭṭhāpacāyikāpariyosānānaṃ dasannaṃ pāpakoṭṭhāsānaṃ gahaṇaṃ .Saṅkharājauppattivaṇṇanā
106. Evaṃ uppajjanakataṇhāti evaṃ vacībhedaṃ pāpanavasena pavattā bhuñjitukāmatā .
Anasanan ti kāyikakiriyāasamatthatāhetubhūto sarīrasaṅkoco .
Tenāha ‘‘ avipphārikabhāvo ’’ tiādi .
Ghananivāsatan ti gāmanigamarājadhānīnaṃ ghananiviṭṭhataṃ aññamaññassa nātidūravattitaṃ .
Nirantarapūritoti nirantaraṃ viya puṇṇo tatrupagānaṃ sattānaṃ bahubhāvato .
107. Kiñcāpi pubbe vaḍḍhamānakavasena desanā āgataṃ , idaṃ pana na vaḍḍhamānakavasena vuttaṃ .
Kasmāti ce āha ‘‘ na hī ’’ tiādi .
Sattānaṃ vaḍḍhamānāyukakāle buddhā na nibbattanti saṃsāre saṃvegassa dubbibhāvanīyattā
P3.42 .
Tato vassasatasahassato orameva buddhuppādakālo . 108. Samussitaṭṭhena
V3.31 yūpo viyāti yūpo , yūpanti ettha sattā anekabhūmikūṭāgārovarakādivantatāyāti yūpo , pāsādo .
Rañño hetubhūtenāti hetuatthe karaṇavacanantidassetiussāhasampattiādinā .
Mahatā rājānubhāvena , mahatā ca kittisaddena samannāgatattā catūhi saṅgahavatthūhi mahājanassa rañjanato mahāpanādo nāma rājā jāto .
Jātaketi mahāpanādajātake ( jā .1.3.40 mahāpanādajātake ).
Panādo nāma so rājāti ‘‘ atīte panādo nāma so rājā assosī ’’ ti attabhāvantaratāya attānaṃ paraṃ viya niddisati .
Āyasmā hi bhaddajitthero attanā ajjhāvutthapubbaṃ suvaṇṇapāsādaṃ dassetvā evamāha .
Yassa yūpo suvaṇṇayoti yassa rañño ayaṃ yūpo pāsādo suvaṇṇayo suvaṇṇamayo .
Tiriyaṃ soḷasubbedhoti vitthārato soḷasasarapātappamāṇo , so pana aḍḍhayojanappamāṇo hoti .
UbbhamāhuM3.34 sahassadhāti ubbhaṃ uccabhāvaṃ assa pāsādassa sahassadhā sahassakaṇḍappamāṇaṃ āhu , so pana yojanato pañcavīsatiyojanappamāṇo hoti .
Keci panettha gāthāsukhatthaṃ ‘‘ āhū ’’ ti dīghaṃ kataṃ , ahu ahosīti atthaṃ vadanti .
Sahassakaṇḍoti sahassabhūmiko ,‘‘ sahassakhaṇḍo ’’ tipi pāṭho , so eva attho .
Satageṇḍūti anekasataniyūhako .
Dhajālūti tattha tattha niyūhasikharādīsu patiṭṭhapitehi sattidhajavīraṅgadhajādīhi dhajehi sampanno .
Haritāmayoti cāmīkarasuvaṇṇamayo .
Keci pana haritāmayoti ‘‘ haritamaṇiparikkhaṭo ’’ ti vadanti .
Gandhabbāti naṭā .
Chasahassāni sattadhāti chamattāni gandhabbasahassāni sattadhā tassa pāsādassa sattasu ṭhānesu rañño abhiramāpanatthaṃ nacciṃsūti attho .
TeP3.43 evaṃ naccantāpi kira rājānaṃ hāsetuṃ nāsakkhiṃsu .
Atha sakko devarājā devanaṭaṃ pesetvā samajjaṃ kāresi , tadā rājā hasīti .
Koṭigāmo nāma māpito .
Vatthūti bhaddajittherassa vatthu .
Taṃ theragāthāvaṇṇanāyaṃ ( theragā . aṭṭha . bhaddajittheragāthāvaṇṇanāya ) vitthārato āgatameva .
Itarassāti naḷakāradevaputtassa .
Ānubhāvāti puññānubhāvanimittaṃ .Dānavasena datvāti taṃ pāsādaṃ attano pariggahabhāvaviyojanena dānamukhe niyojetvā .
Vissajjetvāti citteneva pariccajanavasena datvā puna dakkhiṇeyyānaṃ santakabhāvakaraṇena nirapekkhapariccāgavasena vissajjetvā .
Ettakenāti ‘‘ bhūtapubbaṃ bhikkhave ’’ ti ādiṃ katvā yāva ‘‘ pabbajissatī ’’ ti padaṃ ettakena desanāmaggena .
Bhikkhuno āyuvaṇṇādivaḍḍhanakathāvaṇṇanā
110. Idaṃ
V3.32 bhikkhuno āyusmin ti āyusmiṃ sādhetabbe idaṃ bhikkhuno icchitabbaṃ cirajīvitāya hetubhāvatoti .
Tenāha ‘‘ idaṃ āyukāraṇan ’’ ti .Sampannasīlassa avippaṭisārapāmojjapītipassaddhisukhasamādhiyathābhūtañāṇādisambhavato taṃsamuṭṭhānapaṇītarūpehi kāyassa phuṭattā sarīre vaṇṇadhātu
M3.35 vippasannā hoti , kalyāṇo ca kittisaddo abbhuggacchatīti āha ‘‘ sīlavato hī ’’ tiādi .Vivekajaṃ pītisukhādīti ādi -saddena samādhijaṃ pītisukhaṃ , apītijaṃ kāyasukhaṃ , satipārisuddhijaṃ upekkhāsukhañca saṅgaṇhāti .
Appaṭikkūlatāvahoti appamāṇānaṃ sattānaṃ , attano ca tesu appaṭikkūlabhāvato .
Hitūpasaṃhārādivasena pavattiyā sabbadisāsu pharaṇaappamāṇavasena sabbadisāsu vipphārikatā .
‘‘ Arahattaphalasaṅkhātaṃ balan ’’ ti vuttaṃ tassa akuppadhammatāya kenaci anabhibhavanīyabhāvato .
‘‘ Loke ’’ ti idaṃ yathā ‘‘ ekabalampī ’’ ti iminā sambandhīyati , evaṃ
P3.44 ‘‘ duppasahaṃ durabhisambhavan ’’ ti imehipi sambandhitabbaṃ .
Lokapariyāpanneheva hi dhammehi tesaṃ balassa duppasahatā , durabhisambhavatā , na lokuttarehīti .Etthevāti etasmiṃ arahattaphale eva , tadatthanti attho .
Lokuttarapuññampīti lokuttarapuññampi puññaphalampi .
Yāva āsavakkhayā pavaḍḍhati vivaṭṭagāmikusaladhammānaṃ samādānahetūti yojanā .
Amatapānaṃ piviṃsu heṭṭhimamaggaphalasamadhigamavasenāti adhippāyo .
Cakkavattisuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā .