Sotāpattiyaṅgādicatukkavaṇṇanā
311. Soto nāma ariyasoto purimapadalopena , tassa ādito sabbapaṭhamaṃ pajjanaṃ sotāpatti , paṭhamamaggapaṭilābho .
Tassa aṅgāni adhigamūpāyabhūtāni kāraṇāni sotāpattiyaṅgāni .
Tenāha ‘‘ sotā … pe … attho ’’ ti .
Santakāyakammāditāya santadhammasamannāgamato , santadhammapavedanato ca santo purisāti sappurisā .
Tattha yesaṃ vasena catusaccasampaṭivedhāvahaṃ saddhammassavanaṃ labbhati , te eva dassento ‘‘ buddhādīnaṃ sappurisānan ’’ ti āha
V3.211 .Santo sataṃ vā dhammoti saddhammo .
So hi yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne apāyadukkhe , saṃsāradukkhe ca apatante dhāretīti evamādi guṇātisayayogavasena santo saṃvijjamāno , pasattho , sundaro vā dhammo , sataṃ vā ariyānaṃ dhammo , tesaṃ vā tabbhāvasādhako dhammoti saddhammo ,‘‘ idha bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇātī ’’ tiādinā ( a . ni .5.73) vuttā pariyatti .
Sā pana mahāvisayatāya na sabbā sabbassa visesāvahāti tassa tassa anucchavikameva dassento āha ‘‘ sappāyassa tepiṭakadhammassa savanan ’’ ti .
Yonisomanasikāro heṭṭhā vutto eva .
Pubbabhāgapaṭipattiyāti vipassanānuyogassa .
Aveccappasādenāti
P3.308 saccasampaṭivedhavasena buddhādīnaṃ guṇe ñatvā uppannappasādena , so pana pasādo devādīsu kenacipi akampiyatāya niccalotiM3.237 āha ‘‘ acalappasādenā ’’ ti .Etthāti etasmiṃ catukkattaye āhāracatukke .
Lūkhapaṇītavatthuvasenāti odanakummāsādikassa lūkhassa ceva paṇītassa ca vatthuno vasena .
Sā panāyaṃ āhārassa oḷārikasukhumatā ‘‘ kumbhilānaṃ āhāraṃ upādāya morānaṃ āhāro sukhumo ’’ tiādinā ( saṃ . ni . aṭṭha .2.2.11) aṭṭhakathāyaṃ vitthārato āgatā eva .
Ārammaṇaṭṭhitivasenāti ārammaṇasaṅkhātassa pavattipaccayaṭṭhānassa vasena .
Tiṭṭhati etthāti ṭhiti , ārammaṇameva ṭhiti ārammaṇaṭṭhiti .
Tenevāha ‘‘ rūpārammaṇan ’’ tiādi .
Ārammaṇattho cettha upatthambhanattho veditabbo , na visayalakkhaṇova .
Upatthambhanabhūtaṃ rūpaṃ upetīti rūpūpāyaṃ .
Tenāha ‘‘ rūpaṃ upagataṃ hutvā ’’ tiādi .
Rūpakkhandhaṃ nissāya tiṭṭhati tena vinā appavattanato .
Tan ti rūpakkhandhaṃ nissāya ṭhānappavattanaṃ .
Etan ti ‘‘ rūpūpāyan ’’ ti etaṃ vacanaṃ .
Rūpakkhandho gocaro pavattiṭṭhānaṃ paccayo etassāti rūpakkhandhagocaraṃ rūpaṃ sahakārīkāraṇabhāvena patiṭṭhā etassāti rūpappatiṭṭhaṃ .
Iti tīhi padehi abhisaṅkhāraviññāṇaṃ pati rūpakkhandhassa sahakārīkāraṇabhāvoyevettha vutto .
Upasittaṃ viya upasittaṃ , yathā byañjanehi upasittaṃ sinehitaṃ odanaṃ rucitaṃ , pariṇāmayogyañca , evaṃ
P3.309 nandiyā upasittaṃ sinehitaṃ kammaviññāṇaṃ abhirucitaṃ hutvā vipākayogyaṃ hotīti .Itaran ti dosasahagatādiakusalaṃ , kusalañca upanissayakoṭiyā upasittaṃ hutvāti yojanā .
Evaṃ pavattamānan ti evaṃ rūpūpāyanti desanābhāvena pavattamānaṃ .
Vipākadhammatāya vuddhiṃ … pe … āpajjati .
Tatthāpi nippariyāyaphalanibbattanavasena vuddhiṃ , pariyāyaphalanibbattanavasena viruḷhiṃ , nissandaphalanibbattanavasena vepullaṃ .
Diṭṭhadhammavedanīyaphalanibbattanena vā vuddhiṃ , upapajjavedanīyaphalanibbattanavasena viruḷhiṃ , aparāpariyāyaphalanibbattanavasena vepullaṃ āpajjatīti
V3.212 yojanā .Ekantato vedanupāyādivasena patti nāma arūpabhave yevāti āha ‘‘ imehi panā ’’ tiādi .
Evañca katvā pāḷiyaṃ kataṃ vā -saddaggahaṇañca samatthitaṃ hoti .
‘‘ Rūpūpāyan ’’ tiādinā yathā abhisaṅkhāraviññāṇassa upanissayabhūtā rūpādayo gayhanti , evaṃ tena nibbattetabbāpi te gayhantīti adhippāyena ‘‘ catukkavasena … pe … na vuttan ’’ ti āha .
Vipākopi hi dhammo
M3.238 vipākadhammaviññāṇaṃ upagataṃ nāma hoti tathā nandiyā upasittattā .
Tenāha ‘‘ nandūpasecanan ’’ ti .Vitthāritāneva siṅgālasutte .
Bhavati etena ārogyanti bhavo , gilānapaccayo .
Parivuddho bhavo abhavo .
Vuddhiattho hi ayaṃ akāro yathā ‘‘ saṃvarāsaṃvaro ,( pārā . paṭhamamahāsaṅgītikathā ; dī . ni . aṭṭha .1. paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā ; dha . sa . aṭṭha . nidānakathā ) phalāphalaṃ ’’ ti ca
P3.310 .
Telamadhuphāṇitādīnīti ādi -saddena sappinavanītānaṃ gahaṇaṃ , telādīnaṃ gahaṇañcettha nidassanamattaṃ .
Sabbassāpi gilānapaccayassa saṅgaho daṭṭhabbo .
Atha vā bhavābhavoti khuddako ceva mahanto ca upapattibhavo veditabbo .
Evañca sati ‘‘ imesaṃ panā ’’ tiādivacanaṃ samatthitaṃ hoti .
Bhavūpapattipahānattho hi visesato catutthaariyavaṃso .
Taṇhuppādānan ti taṇhuppattīnaṃ , cīvarādihetu uppajjanakataṇhānanti attho .Padhānakaraṇakāleti bhāvanānuyogakkhaṇe .
Sītādīni na khamatīti bhāvanāya pubbabhāgakālaṃ sandhāya vuttaṃ .
Khamatīti sahati abhibhavati .
Vitakkasamanan ti nidassanamattaṃ .
Sabbesampi kilesānaṃ samanavasena pavattā paṭipadā .
Samādhijhānādibhedo dhammo pajjati paṭipajjīyati etenāti dhammapadaṃ .
Anabhijjhāva dhammapadaṃ anabhijjhādhammapadaṃ .
Ayaṃ tāva alobhapakkhe nayo , itarapakkhe pana anabhijjhāpadhāno dhammakoṭṭhāso anabhijjhādhammapadaṃ .
Akopoti adoso , mettāti attho .
Suppaṭṭhitasatīti kāyādīsu sammadeva upaṭṭhitā sati .
Satisīsenāti satipadhānamukhena .
Samādhipadhānattā jhānānaṃ ‘‘ samāpatti vā ’’ ti vuttaṃ .
Kāmaṃ saviññāṇakaasubhepi jhānabhāvanā alobhappadhānā hoti kāyassa jigucchanena , paṭikkūlākāraggahaṇavasena ca pavattanato , sattavidhauggahakosallādivasena panassā pavatti satipadhānāti tatiyadhammapadeneva naṃ saṅgaṇhitukāmo ‘‘ dasa asubhavasena vā ’’ ti āha .
Hitūpasaṃhārādivasena pavattanato brahmavihārabhāvanā byāpādavirodhinī abyāpādappadhānāti āha ‘‘ catubrahma … pe … dhammapadan ’’ ti .
Tattha adhigatāni jhānādīnīti yojanā .
Gamanādito āhārassa paṭikkūlabhāvasallakkhaṇaṃ
P3.311 saññāya thirabhāveneva hoti tassā thirasaññāpadaṭṭhānattāti āhāre paṭikkūlasaññāpiM3.239V3.213 tatiyadhammapade eva saṅgahaṃ gatā .Āruppasamādhiabhiññānaṃ adhiṭṭhānabhāvato kasiṇabhāvanā , sattavidhabojjhaṅgavijjāvimuttipāripūrihetuto ānāpānesu paṭhamaānāpānabhāvanā visesato samādhipadhānāti sā catutthadhammapadena saṅgahitā .
Catudhātuvavatthānavasena adhigatānipi ettheva saṅgahetabbāni siyuṃ , paññāpadhānatāya pana na saṅgahitāni .
Dhammasamādānesu paṭhamaṃ acelakapaṭipadā etarahi ca dukkhabhāvato , anāgatepi apāyadukkhavaṭṭadukkhāvahato .
Acelakapaṭipadāti ca nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ channaparibbājakānampi ubhayadukkhāvahapaṭipattidassanato .
Dutiyaṃ … pe … brahmacariyacaraṇaṃ etarahi satipi dukkhe āyatiṃ sukhāvahattā .
Kāmesu pātabyatā yathākāmaṃ kāmaparibhogo .
Alabhamānassāpīti pi -saddena ko pana vādo labhamānassāti dasseti .
Dussīlyādipāpadhammānaṃ khambhanaṃ paṭibandhanaṃ khandhaṭṭho , so pana sīlādi evāti āha ‘‘ guṇaṭṭho khandhaṭṭho ’’ ti .
Guṇavisayatāya khandha -saddassa guṇatthatā veditabbā .
Vimuttikkhandhoti paṭipakkhato suṭṭhu vimuttā guṇadhammā adhippetā , na avimuttā , nāpi vimuccamānāti tehi saha desanaṃ āruḷhā sīlakkhandhādayopi tayoti āha ‘‘ phalasīlaṃ adhippetaṃ , catūsupi ṭhānesu phalameva vuttan ’’ ti ca .
Eteneva cettha vimuttikkhandhoti phalapariyāpannā sammāsaṅkappavāyāmasatiyo adhippetāti veditabbaṃ .
Upatthambhanaṭṭhena sampayuttadhammānaṃ tattha thirabhāvena pavattanato , eteneva ahirikaanottappānampi savisaye balaṭṭho siddho veditabbo .
Na hi tesaṃ
P3.312 paṭipakkhehi akampiyaṭṭho ekantiko .
Hirottappānañhi akampiyaṭṭho sātisayo kusaladhammānaṃ mahābalabhāvato , akusalānañca dubbalabhāvato .
Tenāha bhagavā ‘‘ abalā naṃ balīyanti , maddante naṃ parissayā ’’ ti ( su . ni .776; mahāni .5; netti . paṭiniddesavāre 5) bodhipakkhiyadhammavasenāyaṃ desanāti ‘‘ samathavipassanāmaggavasenā ’’ ti vuttaṃ .Adhīti upasaggamattaṃ , na ‘‘ adhicittan ’’ tiādīsu ( dha . pa .185) viya adhikārādiatthaṃ .
Karaṇādhikaraṇabhāvasādhanavasena adhiṭṭhāna-saddassa atthaṃ dassento ‘‘ tena
M3.240 vā ’’ tiādimāha .
Tena adhiṭṭhānena tiṭṭhanti attano sammāpaṭipattiyaṃ guṇādhikā purisā , te eva tattha adhiṭṭhāne tiṭṭhanti sammāpattiyā , ṭhānameva adhiṭṭhānameva sammāpaṭipattiyanti yojanā .Paṭhamena adhiṭṭhānena .
Aggaphalapaññāti ukkaṭṭhaniddesoyaṃ .
Kilesūpasamoti kilesānaṃ accantavūpasamo
V3.214 .Paṭhamena nayena adhiṭṭhānāni ekadesatova gahitāni , na nippadesatoti nippadesatova tāni dassetuṃ ‘‘ paṭhamena cā ’’ tiādi vuttaṃ .
‘‘ Ādiṃ katvā ’’ ti etena jhānābhiññāpaññañceva maggapaññañca saṅgaṇhāti .
Vacīsaccaṃ ādiṃ katvāti ādi -saddena viratisaccaṃ saṅgaṇhāti .
Tatiyena ādi -saddena kilesānaṃ vītikkamapariccāgaṃ , pariyuṭṭhānapariccāgaṃ , heṭṭhimamaggehi anusayapariccāgañca saṅgaṇhāti .
‘‘ Vikkhambhite kilese ’’ ti etena samāpattīhi kilesānaṃ vikkhambhanavasena vūpasamaṃ vatvā ādi -saddena heṭṭhimamaggehi kātabbaṃ tesaṃ samucchedavasena vūpasamaṃ saṅgaṇhāti .
Arahattaphalapaññā kathitā ukkaṭṭhaniddesatova , aññathā
P3.313 vacīsaccādīnampi gahaṇaṃ siyā .Nibbānañca asammosadhammatāya uttamaṭṭhena saccaṃ , sabbasaṃkilesapariccāganimittatāya cāgo , sabbasaṅkhārūpasamabhāvato upasamoti ca visesato vattabbataṃ arahatīti therassa adhippāyo .
Pakaṭṭhajānanaphalatāya paññā , anavasesato kilesānañcajante ca vūpasante ca uppannattā cāgo , upasamoti ca visesato aggaphalañāṇaṃ vuccatīti thero āha ‘‘ sesehi arahattaphalapaññā kathitā ’’ ti .