Issues
(DN) Pāthikavaggaṭṭhakathā
(DN) Pāthikavaggaṭṭhakathā

Sotāpattiyaṅgādicatukkavaṇṇanā

Author: _System_commentary_ @ Administrator

Sotāpattiyaṅgādicatukkavaṇṇanā

311. Soto nāma ariyasoto purimapadalopena , tassa ādito sabbapaṭhamaṃ pajjanaṃ sotāpatti , paṭhamamaggapaṭilābho . Tassa aṅgāni adhigamūpāyabhūtāni kāraṇāni sotāpattiyaṅgāni . Tenāha ‘‘ sotā … pe … attho ’’ ti .
Santakāyakammāditāya santadhammasamannāgamato , santadhammapavedanato ca santo purisāti sappurisā . Tattha yesaṃ vasena catusaccasampaṭivedhāvahaṃ saddhammassavanaṃ labbhati , te eva dassento ‘‘ buddhādīnaṃ sappurisānan ’’ ti āhaV3.211 .
Santo sataṃ vā dhammoti saddhammo . So hi yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne apāyadukkhe , saṃsāradukkhe ca apatante dhāretīti evamādi guṇātisayayogavasena santo saṃvijjamāno , pasattho , sundaro vā dhammo , sataṃ vā ariyānaṃ dhammo , tesaṃ vā tabbhāvasādhako dhammoti saddhammo ,‘‘ idha bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇātī ’’ tiādinā ( a . ni .5.73) vuttā pariyatti . Sā pana mahāvisayatāya na sabbā sabbassa visesāvahāti tassa tassa anucchavikameva dassento āha ‘‘ sappāyassa tepiṭakadhammassa savanan ’’ ti .
Yonisomanasikāro heṭṭhā vutto eva .
Pubbabhāgapaṭipattiyāti vipassanānuyogassa .
AveccappasādenātiP3.308 saccasampaṭivedhavasena buddhādīnaṃ guṇe ñatvā uppannappasādena , so pana pasādo devādīsu kenacipi akampiyatāya niccalotiM3.237 āha ‘‘ acalappasādenā ’’ ti .
Etthāti etasmiṃ catukkattaye āhāracatukke . Lūkhapaṇītavatthuvasenāti odanakummāsādikassa lūkhassa ceva paṇītassa ca vatthuno vasena . Sā panāyaṃ āhārassa oḷārikasukhumatā ‘‘ kumbhilānaṃ āhāraṃ upādāya morānaṃ āhāro sukhumo ’’ tiādinā ( saṃ . ni . aṭṭha .2.2.11) aṭṭhakathāyaṃ vitthārato āgatā eva .
Ārammaṇaṭṭhitivasenāti ārammaṇasaṅkhātassa pavattipaccayaṭṭhānassa vasena . Tiṭṭhati etthāti ṭhiti , ārammaṇameva ṭhiti ārammaṇaṭṭhiti . Tenevāha ‘‘ rūpārammaṇan ’’ tiādi . Ārammaṇattho cettha upatthambhanattho veditabbo , na visayalakkhaṇova .
Upatthambhanabhūtaṃ rūpaṃ upetīti rūpūpāyaṃ . Tenāha ‘‘ rūpaṃ upagataṃ hutvā ’’ tiādi .
Rūpakkhandhaṃ nissāya tiṭṭhati tena vinā appavattanato .
Tan ti rūpakkhandhaṃ nissāya ṭhānappavattanaṃ . Etan ti ‘‘ rūpūpāyan ’’ ti etaṃ vacanaṃ .
Rūpakkhandho gocaro pavattiṭṭhānaṃ paccayo etassāti rūpakkhandhagocaraṃ rūpaṃ sahakārīkāraṇabhāvena patiṭṭhā etassāti rūpappatiṭṭhaṃ . Iti tīhi padehi abhisaṅkhāraviññāṇaṃ pati rūpakkhandhassa sahakārīkāraṇabhāvoyevettha vutto .
Upasittaṃ viya upasittaṃ , yathā byañjanehi upasittaṃ sinehitaṃ odanaṃ rucitaṃ , pariṇāmayogyañca , evaṃP3.309 nandiyā upasittaṃ sinehitaṃ kammaviññāṇaṃ abhirucitaṃ hutvā vipākayogyaṃ hotīti .
Itaran ti dosasahagatādiakusalaṃ , kusalañca upanissayakoṭiyā upasittaṃ hutvāti yojanā .
Evaṃ pavattamānan ti evaṃ rūpūpāyanti desanābhāvena pavattamānaṃ . Vipākadhammatāya vuddhiṃ … pe … āpajjati . Tatthāpi nippariyāyaphalanibbattanavasena vuddhiṃ , pariyāyaphalanibbattanavasena viruḷhiṃ , nissandaphalanibbattanavasena vepullaṃ . Diṭṭhadhammavedanīyaphalanibbattanena vā vuddhiṃ , upapajjavedanīyaphalanibbattanavasena viruḷhiṃ , aparāpariyāyaphalanibbattanavasena vepullaṃ āpajjatītiV3.212 yojanā .
Ekantato vedanupāyādivasena patti nāma arūpabhave yevāti āha ‘‘ imehi panā ’’ tiādi . Evañca katvā pāḷiyaṃ kataṃ vā -saddaggahaṇañca samatthitaṃ hoti . ‘‘ Rūpūpāyan ’’ tiādinā yathā abhisaṅkhāraviññāṇassa upanissayabhūtā rūpādayo gayhanti , evaṃ tena nibbattetabbāpi te gayhantīti adhippāyena ‘‘ catukkavasena … pe … na vuttan ’’ ti āha . Vipākopi hi dhammoM3.238 vipākadhammaviññāṇaṃ upagataṃ nāma hoti tathā nandiyā upasittattā . Tenāha ‘‘ nandūpasecanan ’’ ti .
Vitthāritāneva siṅgālasutte .
Bhavati etena ārogyanti bhavo , gilānapaccayo . Parivuddho bhavo abhavo . Vuddhiattho hi ayaṃ akāro yathā ‘‘ saṃvarāsaṃvaro ,( pārā . paṭhamamahāsaṅgītikathā ; dī . ni . aṭṭha .1. paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā ; dha . sa . aṭṭha . nidānakathā ) phalāphalaṃ ’’ ti caP3.310 . Telamadhuphāṇitādīnīti ādi -saddena sappinavanītānaṃ gahaṇaṃ , telādīnaṃ gahaṇañcettha nidassanamattaṃ . Sabbassāpi gilānapaccayassa saṅgaho daṭṭhabbo . Atha vā bhavābhavoti khuddako ceva mahanto ca upapattibhavo veditabbo . Evañca sati ‘‘ imesaṃ panā ’’ tiādivacanaṃ samatthitaṃ hoti . Bhavūpapattipahānattho hi visesato catutthaariyavaṃso . Taṇhuppādānan ti taṇhuppattīnaṃ , cīvarādihetu uppajjanakataṇhānanti attho .
Padhānakaraṇakāleti bhāvanānuyogakkhaṇe . Sītādīni na khamatīti bhāvanāya pubbabhāgakālaṃ sandhāya vuttaṃ .
Khamatīti sahati abhibhavati .
Vitakkasamanan ti nidassanamattaṃ . Sabbesampi kilesānaṃ samanavasena pavattā paṭipadā .
Samādhijhānādibhedo dhammo pajjati paṭipajjīyati etenāti dhammapadaṃ .
Anabhijjhāva dhammapadaṃ anabhijjhādhammapadaṃ . Ayaṃ tāva alobhapakkhe nayo , itarapakkhe pana anabhijjhāpadhāno dhammakoṭṭhāso anabhijjhādhammapadaṃ .
Akopoti adoso , mettāti attho .
Suppaṭṭhitasatīti kāyādīsu sammadeva upaṭṭhitā sati . Satisīsenāti satipadhānamukhena .
Samādhipadhānattā jhānānaṃ ‘‘ samāpatti vā ’’ ti vuttaṃ .
Kāmaṃ saviññāṇakaasubhepi jhānabhāvanā alobhappadhānā hoti kāyassa jigucchanena , paṭikkūlākāraggahaṇavasena ca pavattanato , sattavidhauggahakosallādivasena panassā pavatti satipadhānāti tatiyadhammapadeneva naṃ saṅgaṇhitukāmo ‘‘ dasa asubhavasena vā ’’ ti āha .
Hitūpasaṃhārādivasena pavattanato brahmavihārabhāvanā byāpādavirodhinī abyāpādappadhānāti āha ‘‘ catubrahma … pe … dhammapadan ’’ ti . Tattha adhigatāni jhānādīnīti yojanā .
Gamanādito āhārassa paṭikkūlabhāvasallakkhaṇaṃP3.311 saññāya thirabhāveneva hoti tassā thirasaññāpadaṭṭhānattāti āhāre paṭikkūlasaññāpiM3.239V3.213 tatiyadhammapade eva saṅgahaṃ gatā .
Āruppasamādhiabhiññānaṃ adhiṭṭhānabhāvato kasiṇabhāvanā , sattavidhabojjhaṅgavijjāvimuttipāripūrihetuto ānāpānesu paṭhamaānāpānabhāvanā visesato samādhipadhānāti sā catutthadhammapadena saṅgahitā . Catudhātuvavatthānavasena adhigatānipi ettheva saṅgahetabbāni siyuṃ , paññāpadhānatāya pana na saṅgahitāni .
Dhammasamādānesu paṭhamaṃ acelakapaṭipadā etarahi ca dukkhabhāvato , anāgatepi apāyadukkhavaṭṭadukkhāvahato . Acelakapaṭipadāti ca nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ channaparibbājakānampi ubhayadukkhāvahapaṭipattidassanato .
Dutiyaṃ … pe … brahmacariyacaraṇaṃ etarahi satipi dukkhe āyatiṃ sukhāvahattā .
Kāmesu pātabyatā yathākāmaṃ kāmaparibhogo .
Alabhamānassāpīti pi -saddena ko pana vādo labhamānassāti dasseti .
Dussīlyādipāpadhammānaṃ khambhanaṃ paṭibandhanaṃ khandhaṭṭho , so pana sīlādi evāti āha ‘‘ guṇaṭṭho khandhaṭṭho ’’ ti . Guṇavisayatāya khandha -saddassa guṇatthatā veditabbā .
Vimuttikkhandhoti paṭipakkhato suṭṭhu vimuttā guṇadhammā adhippetā , na avimuttā , nāpi vimuccamānāti tehi saha desanaṃ āruḷhā sīlakkhandhādayopi tayoti āha ‘‘ phalasīlaṃ adhippetaṃ , catūsupi ṭhānesu phalameva vuttan ’’ ti ca .
Eteneva cettha vimuttikkhandhoti phalapariyāpannā sammāsaṅkappavāyāmasatiyo adhippetāti veditabbaṃ . Upatthambhanaṭṭhena sampayuttadhammānaṃ tattha thirabhāvena pavattanato , eteneva ahirikaanottappānampi savisaye balaṭṭho siddho veditabbo . Na hi tesaṃP3.312 paṭipakkhehi akampiyaṭṭho ekantiko . Hirottappānañhi akampiyaṭṭho sātisayo kusaladhammānaṃ mahābalabhāvato , akusalānañca dubbalabhāvato . Tenāha bhagavā ‘‘ abalā naṃ balīyanti , maddante naṃ parissayā ’’ ti ( su . ni .776; mahāni .5; netti . paṭiniddesavāre 5) bodhipakkhiyadhammavasenāyaṃ desanāti ‘‘ samathavipassanāmaggavasenā ’’ ti vuttaṃ .
Adhīti upasaggamattaṃ , na ‘‘ adhicittan ’’ tiādīsu ( dha . pa .185) viya adhikārādiatthaṃ .
Karaṇādhikaraṇabhāvasādhanavasena adhiṭṭhāna-saddassa atthaṃ dassento ‘‘ tenaM3.240 vā ’’ tiādimāha . Tena adhiṭṭhānena tiṭṭhanti attano sammāpaṭipattiyaṃ guṇādhikā purisā , te eva tattha adhiṭṭhāne tiṭṭhanti sammāpattiyā , ṭhānameva adhiṭṭhānameva sammāpaṭipattiyanti yojanā .
Paṭhamena adhiṭṭhānena . Aggaphalapaññāti ukkaṭṭhaniddesoyaṃ .
Kilesūpasamoti kilesānaṃ accantavūpasamoV3.214 .
Paṭhamena nayena adhiṭṭhānāni ekadesatova gahitāni , na nippadesatoti nippadesatova tāni dassetuṃ ‘‘ paṭhamena cā ’’ tiādi vuttaṃ . ‘‘ Ādiṃ katvā ’’ ti etena jhānābhiññāpaññañceva maggapaññañca saṅgaṇhāti .
Vacīsaccaṃ ādiṃ katvāti ādi -saddena viratisaccaṃ saṅgaṇhāti .
Tatiyena ādi -saddena kilesānaṃ vītikkamapariccāgaṃ , pariyuṭṭhānapariccāgaṃ , heṭṭhimamaggehi anusayapariccāgañca saṅgaṇhāti .
‘‘ Vikkhambhite kilese ’’ ti etena samāpattīhi kilesānaṃ vikkhambhanavasena vūpasamaṃ vatvā ādi -saddena heṭṭhimamaggehi kātabbaṃ tesaṃ samucchedavasena vūpasamaṃ saṅgaṇhāti .
Arahattaphalapaññā kathitā ukkaṭṭhaniddesatova , aññathāP3.313 vacīsaccādīnampi gahaṇaṃ siyā .
Nibbānañca asammosadhammatāya uttamaṭṭhena saccaṃ , sabbasaṃkilesapariccāganimittatāya cāgo , sabbasaṅkhārūpasamabhāvato upasamoti ca visesato vattabbataṃ arahatīti therassa adhippāyo .
Pakaṭṭhajānanaphalatāya paññā , anavasesato kilesānañcajante ca vūpasante ca uppannattā cāgo , upasamoti ca visesato aggaphalañāṇaṃ vuccatīti thero āha ‘‘ sesehi arahattaphalapaññā kathitā ’’ ti .