Sukhumacchavilakkhaṇavaṇṇanā
216. Samitapāpaṭṭhena
V3.102 samaṇaṃ , na pabbajjāmattena .Bāhitapāpaṭṭhena brāhmaṇaṃ , na jātimattena .
Mahantānaṃ atthānaṃ pariggaṇhanato mahatī paññā etassāti mahāpañño .
Sesapadesupi eseva nayoti āha ‘‘ mahāpaññādīhi samannāgatoti attho ’’ ti .
Nānattan ti yāhi mahāpaññādīhi samannāgatattā bhagavā ‘‘ mahāpañño ’’ tiādinā kittīyati , tāsaṃ mahāpaññādīnaṃ idaṃ nānattaṃ ayaṃ vemattatā .
Yassa kassaci visesato arūpadhammassa mahattaṃ nāma kiccasiddhiyā veditabbanti tadassā kiccasiddhiyā dassento ‘‘ mahante sīlakkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā ’’ tiādimāha .
Tattha hetumahantatāya , paccayamahantatāya , nissayamahantatāya , pabhedamahantatāya , kiccamahantatāya , phalamahantatāya , ānisaṃsamahantatāya ca sīlakkhandhassa mahantabhāvo veditabbo .
Tattha hetu alobhādayo .
Paccayo hirottappasaddhāsativīriyādayo .
Nissayo sāvakabodhipaccekabodhisammāsambodhiniyatatā , taṃsamaṅgino ca purisavisesā .
Pabhedo cārittavārittādivibhāgo .
Kiccaṃ tadaṅgādivasena paṭipakkhavidhamanaṃ .
Ānisaṃso piyamanāpatādi .
Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana visuddhimagge ,( visuddhi .1.6) ākaṅkheyyasuttādīsu
P3.146 ( ma . ni .1.65) ca āgatanayeneva veditabbo .
Iminā nayenaM3.114 samādhikkhandhā dīnampi mahantatā yathārahaṃ vitthāretvā veditabbā .Ṭhānāṭhānānaṃ pana mahāvisayatāya , sā bahudhātukasutte āgatanayena veditabbā .
Vihārasamāpattiyo samādhikkhandhaniddhāraṇanayena veditabbā .
Ariyasaccānaṃ sakalasāsanasaṅgahato , so saccavibhaṅga- ( vibha .189) taṃsaṃvaṇṇanāsu ( vibha . aṭṭha .189) āgatanayena , satipaṭṭhānā dīnaṃ satipaṭṭhānavibhaṅgādīsu ,( vibha .355) taṃsaṃvaṇṇanāsu ( vibha . aṭṭha .355) ca āgatanayena , sāmaññaphalānaṃ mahato hitassa , mahato sukhassa , mahato atthassa , mahato yogakkhemassa nibbattibhāvato , santapaṇītanipuṇaatakkāvacarapaṇḍitavedanīyabhāvato ca ;
abhiññānaṃ mahāsambhārato , mahāvisayato , mahākiccato , mahānubhāvato , mahānibbattito ca , nibbānassa madanimmadanādimahattasiddhito mahantatā veditabbā .
Puthupaññāti etthāpi vuttanayānusārena attho veditabbo .
Ayaṃ pana viseso – nānākhandhesu ñāṇaṃ pavattatīti ‘‘ ayaṃ rūpakkhandho nāma … pe … ayaṃ viññāṇakkhandho nāmā ’’ ti
V3.103 evaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati .
Tesupi ‘‘ ekavidhena rūpakkhandho , ekādasavidhena rūpakkhandho .
Ekavidhena vedanākkhandho , bahuvidhena vedanākkhandho .
Ekavidhena saññākkhandho .
Ekavidhena saṅkhārakkhandho .
Ekavidhena viññāṇakkhandho , bahuvidhena viññāṇakkhandho ’’ ti evaṃ ekekassa khandhassa atītādibhedavasenāpi nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati .Tathā ‘‘ idaṃ cakkhāyatanaṃ nāma … pe .
.
.
idaṃ dhammāyatanaṃ nāma .
Tattha dasāyatanā kāmāvacarā , dve catubhūmakā ’’ ti evaṃ āyatanānaṃ nānattaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati .
Nānādhātūsūti ‘‘ ayaṃ cakkhudhātu nāma … pe … ayaṃ manoviññāṇadhātu nāma .
Tattha soḷasa dhātuyo kāmāvacarā , dve dhātuyo catubhūmikā ’’ ti
P3.147 evaṃ nānādhātūsu ñāṇaṃ pavattati , tayidaṃ upādinnakadhātuvasena vuttaṃ .
Paccekabuddhānampi hi dvinnañca aggasāvakānaṃ upādinnakadhātūsu evaṃ nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati , tañca kho ekadesatova , na nippadesato .
Anupādinnakadhātūnaṃ pana lakkhaṇādimattameva jānanti , na nānākaraṇaṃ .
Sabbaññubuddhānameva pana ‘‘ imāya nāmadhātuyā ussannattā imassa rukkhassa khandho seto , imassa kāḷo , imassa maṭṭho , imassa bahalattacoM3.115 , imassa tanutaco .
Imassa pattaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena evarūpaṃ .
Imassa pupphaṃ nīlaṃ , imassa pītakaṃ , lohitakaṃ , odātaṃ , sugandhaṃ , duggandhaṃ .
Phalaṃ khuddakaṃ , mahantaṃ , dīghaṃ , vaṭṭaṃ , susaṇṭhānaṃ , dussaṇṭhānaṃ , maṭṭhaṃ , pharusaṃ , sugandhaṃ , duggandhaṃ , madhuraṃ , tittakaṃ , ambilaṃ , kaṭukaṃ , kasāvaṃ .
Kaṇṭako tikhiṇo , atikhiṇo , ujuko , kuṭilo , kaṇho , nīlo , odāto hotī ’’ ti dhātunānattaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati .Nānāpaṭiccasamuppādesūti ajjhattabahiddhābhedato ca nānāpabhedesu paṭiccasamuppādaṅgesu .
Avijjādiaṅgāni hi paccekaṃ paṭiccasamuppādasaññitāni .
Tenāha saṅkhārapiṭake ‘‘ dvādasa paccayā dvādasa paṭiccasamuppādā ’’ ti .
Nānāsuññatamanupalabbhesūti nānāsabhāvesu niccasārādivirahitesu suññatabhāvesu tato eva itthipurisaattattaniyādivasena anupalabbhanasabhāvesu pakāresu .
Ma -kāro hettha padasandhikaro .
Nānāatthesūti atthapaṭisambhidāya visayabhūtesu paccayuppannādivasena nānāvidhesu atthesu .
Dhammesūti dhammapaṭisambhidāya
P3.148 visayabhūtesu paccayādivasena nānāvidhesu dhammesu .Niruttīsūti tesaṃyeva atthadhammānaṃ niddhāraṇavacanasaṅkhātesu nānāniruttīsu .
Paṭibhānesūti atthapaṭisambhidādīsu visayabhūtesu ‘‘ imāni ñāṇāni idamatthajotakānī ’’ ti ( vibha .726,729,731,732,734,736,739) tathā tathā paṭibhānato upatiṭṭhanato ‘‘ paṭibhānānī ’’ ti laddhanāmesu nānāñāṇesu .
‘‘ Puthunānāsīlakkhandhesū ’’ tiādīsu sīlassa puthuttaṃ vuttameva , itaresaṃ pana vuttanayānusārena suviññeyyattā pākaṭameva .
Yaṃ pana abhinnaṃ ekameva nibbānaṃ , tattha upacāravasena
V3.104 puthuttaṃ gahetabbanti āha ‘‘ puthujjanasādhāraṇe dhamme samatikkammā ’’ ti , tenassa madanimmadanādipariyāyena puthuttaṃ paridīpitaṃ hoti .Evaṃ visayavasena paññāya mahattaṃ , puthuttaṃ dassetvā idāni sampayuttadhammavasena hāsabhāvaṃ , pavattiākāravasena javanabhāvaṃ , kiccavasena tikkhādibhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ katamā hāsapaññā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha hāsabahuloti pītibahulo .
Sesapadāni tasseva vevacanāni .
Sīlaṃ paripūretīti haṭṭhapahaṭṭho udaggudaggo hutvā ṭhapetvā indriyasaṃvaraṃ tassa visuṃ vuttattā anavasesasīlaṃ paripūreti .
Pītisomanassasahagatā hi paññā abhirativasena ārammaṇe phullitavikasitā viya
M3.116 pavattati , na evaṃ upekkhāsahagatā .
Puna sīlakkhandhan ti ariyasīlakkhandhamāha .
‘‘ Samādhikkhandhan ’’ tiādīsupi eseva nayo .Sabbaṃ taṃ rūpaṃ aniccato khippaṃ javatīti yā rūpadhamme ‘‘ aniccā ’’ ti sīghavegena pavattati , paṭipakkhadūrabhāvena pubbābhisaṅkhārassa sātisayattā indena vissaṭṭhavajiraṃ viya lakkhaṇaṃ avirajjhantī adandhāyantī
P3.149 rūpakkhandhe aniccalakkhaṇaṃ vegasā paṭivijjhati , sā javanapaññā nāmāti attho .Sesapadesupi eseva nayo .
Sesapadesupi eseva nayo .
Sesapadesupi eseva nayo .
Evaṃ lakkhaṇārammaṇikavipassanāvasena javanapaññaṃ dassetvā balavavipassanāvasena dassetuṃ ‘‘ rūpan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha khayaṭṭhenāti yattha yattha uppajjati , tattha tattheva bhijjanato khayasabhāvattā .
Bhayaṭṭhenāti bhayānakabhāvato .
Asārakaṭṭhenāti asārakabhāvato attasāravirahato , niccasārādivirahato ca .
Tulayitvāti tulanabhūtāya vipassanāpaññāya tuletvā .
Tīrayitvāti tāya eva tīraṇabhūtāya tīrayitvā .
Vibhāvayitvāti yāthāvato pakāsetvā paccakkhaṃ katvā .
Vibhūtaṃ katvāti pākaṭaṃ katvā .
Rūpanirodheti rūpakkhandhanirodhahetubhūte nibbāne ninnapoṇapabbhārabhāvena .
Idāni sikhāppattavipassanāvasena javanapaññaṃ dassetuṃ puna ‘‘ rūpan ’’ tiādi vuttaṃ .
‘‘ Vuṭṭhānagāminivipassanāvasenā ’’ ti keci .
Idāni sikhāppattavipassanāvasena javanapaññaṃ dassetuṃ puna ‘‘ rūpan ’’ tiādi vuttaṃ .
Idāni sikhāppattavipassanāvasena javanapaññaṃ dassetuṃ puna ‘‘ rūpan ’’ tiādi vuttaṃ .
Ñāṇassa tikkhabhāvo nāma savisesaṃ paṭipakkhapahānena veditabboti .
‘‘ Khippaṃ kilese chindatīti tikkhapaññā ’’ ti vatvā te pana kilese vibhāgena dassento ‘‘ uppannaṃ kāmavitakkan ’’ tiādimāha .
‘‘ Khippaṃ kilese chindatīti tikkhapaññā ’’ ti vatvā te pana kilese vibhāgena dassento ‘‘ uppannaṃ kāmavitakkan ’’ tiādimāha .
Tikkhapañño khippābhiñño hoti , paṭipadā cassa na calatīti āha ‘‘ ekasmiṃ āsane cattāro ariyamaggā … pe … adhigatā hontī ’’ tiādi .
‘‘ Sabbe saṅkhārā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā , saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā
V3.105 virāgadhammā nirodhadhammā ’’ ti yāthāvato dassanena saccappaṭivedho ijjhati , na aññathāti kāraṇamukhena nibbedhikapaññaṃ dassetuṃ ‘‘ sabbasaṅkhāresu ubbegabahulo hotī ’’ tiādi vuttaṃ .Tattha ubbegabahuloti vuttanayena sabbasaṅkhāresu abhiṇhapavattasaṃvego .
Uttāsabahuloti ñāṇuttāsavasena sabbasaṅkhāresu bahuso utrāsamānaso
P3.150 , etena ādīnavānupassanamāha .
‘‘ Ukkaṇṭhanabahulo ’’ ti pana iminā nibbidānupassanamāhaM3.117 ,‘‘ aratibahulo ’’ tiādinā tassā eva aparāparuppattiṃ .
Bahimukhoti sabbasaṅkhārato bahibhūtaṃ nibbānaṃ uddissa pavattañāṇamukho , tathā vā pavattitavimokkhamukho .Nibbijjhanaṃ nibbedho , so etissā atthi , nibbijjhatīti vā nibbedhikā , sā eva paññā nibbedhikapaññā .
Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ , taṃ heṭṭhā vuttanayattā , uttānatthattā ca suviññeyyameva .
217. Pabbajitaṃ upāsitāti ettha yādisaṃ pabbajitaṃ upāsato paññāpaṭilābho hoti , taṃ dassetuṃ ‘‘ paṇḍitaṃ pabbajitan ’’ ti vuttaṃ .
Upāsana ñcettha upaṭṭhānavasena icchitaṃ , na upanisīdanamattenāti āha ‘‘ payirupāsitā ’’ ti .
Atthan ti hitaṃ .
Abbhantaraṃ karitvāti abbhantaragataṃ katvā .
Tenāha ‘‘ atthayuttan ’’ ti .
Bhāvanapuṃsakaniddeso cāyaṃ , hitūpasañhitaṃ katvāti attho .
Antara -saddo vā cittapariyāyo ‘‘ yassantarato na santi kopā ’’ tiādīsu ( udā .20) viya .
Tasmā atthantaroti hitajjhāsayoti attho .
Paṭilābhatthāya gatenāti paṭilābhatthāya pavattena , paṭilābhasaṃvattaniyenāti attho .
Uppāde ca nimitte ca chekāti uppādavidhimhi ceva nimittavidhimhi ca kusalā .
Uppādanimittakovidatāsīsena cettha lakkhaṇakosallameva dasseti .
Atha vā sesalakkhaṇānaṃ nibbattiyā buddhānaṃ , cakkavattīnañca uppādo anumīyati , yāni tehi laddhabbaānisaṃsāni nimittāni
P3.151 , tasmiṃ uppāde ca nimitte ca anuminanādivasena chekā nipuṇāti attho .Ñatvā passissatīti ñāṇena jānitvā passissati , na cakkhuviññāṇenāti adhippāyo .
Atthānusāsanīsūti atthānaṃ hitānaṃ anusāsanīsu .
Yasmā anatthapaṭivajjanapubbikā sattānaṃ atthapaṭipatti , tasmā anatthopi paricchijja gahetabbo , jānitabbo cāti vuttaṃ ‘‘ atthānatthaṃ pariggāhakāni ñāṇānī ’’ ti , yato ‘‘ āyupāyakosallaṃ viya apāyakosallampi icchitabban ’’ ti vuttaṃ .