Dukavaṇṇanā
304. Cattāro
V3.153M3.171 khandhāti tesaṃ tāva nāmanaṭṭhena nāmabhāvaṃ paṭhamaṃ vatvā pacchā nibbānassa vattukāmo āha .
Tassāpi hi tathā nāmabhāvaṃ parato vakkhati .
‘‘ Nāmaṃ karoti nāmayatī ’’ ti ettha yaṃ nāmakaraṇaṃ , taṃ nāmanti āha ‘‘ nāmanaṭṭhenāti nāmakaraṇaṭṭhenā ’’ ti , attanovāti adhippāyo .
Evañhi sātisayamidaṃ tesaṃ nāmakaraṇaṃ hoti .
Tenāha ‘‘ attano nāmaṃ karontāva uppajjantī ’’ tiādi .
Idāni tamatthaṃ byatirekamukhena vibhāvetuṃ ‘‘ yathā hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Yassa nāmassa karaṇeneva te ‘‘ nāman ’’ ti vuccanti , taṃ sāmaññanāmaṃ , kittimanāmaṃ , guṇanāmaṃ vā na hoti , atha kho opapātikanāmanti purimāni tīṇi nāmāni udāharaṇavasena dassetvā ‘‘ na evaṃ vedanādīnan ’’ ti te paṭikkhipitvā itaranāmameva nāmakaraṇaṭṭhena nāmanti dassento ‘‘ vedanādayo hī ’’ tiādimāha .
‘‘ Mahāpathaviādayo ’’ ti kasmā vuttaṃ , nanu pathaviāpādayo idha nāmanti anadhippetā , rūpanti pana adhippetāti ?
Saccametaṃ , phassavedanādīnaṃ viya pana pathaviādīnaṃ opapātikanāmatāsāmaññena ‘‘ pathaviādayo viyā ’’ ti nidassanaṃ kataṃ , na arūpadhammā viya rūpadhammānaṃ nāmasabhāvattā .
Phassavedanādīnañhi arūpadhammānaṃ sabbadāpi phassādināmakattā , pathaviādīnaṃ kesakumbhādināmantarāpatti viya nāmantarānāpajjanato ca sadā attanāva katanāmatāya catukkhandhanibbānāni nāmakaraṇaṭṭhena nāmaṃ .
Atha vā adhivacanasamphasso viya adhivacananāmamantarena ye anupacitasambhārānaṃP3.222 gahaṇaṃ na gacchanti , te nāmāyattaggahaṇā nāmaṃ .
Rūpaṃ pana vināpi nāmasādhanaṃ attano ruppanasabhāvena gahaṇaṃ upayātīti rūpaṃ .
Tenāha ‘‘ tesu uppannesū ’’ tiādi .
Idhāpi ‘‘ yathāpathaviyā ’’ tiādīsu vuttanayeneva attho veditabbo nidassanavasena āgatattā .
‘‘ Atītepī ’’ tiādinā vedanādīsu nāmasaññā niruḷhā , anādikālikā cāti dasseti .
Iti atītādivibhāgavantānampi vedanādīnaṃ nāmakaraṇaṭṭhena nāmabhāvo ekantiko , tabbibhāgarahite pana ekasabhāve nicce nibbāne vattabbameva natthīti dassento ‘‘ nibbānaṃ pana … pe … nāmanaṭṭhena nāman ’’ ti āha .
Nāmanaṭṭhenāti nāmakaraṇaṭṭhena .
Namantīti ekantato sārammaṇattā tanninnā honti , tehi vinā nappavattantīti attho .
Sabban ti khandhacatukkaṃ , nibbānañcaM3.172 .
Yasmiṃ ārammaṇeyeva vedanākkhandho pavattati , taṃsampayuttatāya saññākkhandhādayopi tattha pavattantīti so ne tattha nāmento viya hoti vinā appavattanato .
Esa nayo saññākkhandhādīsupīti vuttaṃ ‘‘ ārammaṇe aññamaññaṃ nāmentī ’’ ti .
Anavajjadhamme maggaphalādikeV3.154 .
Kāmaṃ kesuci rūpadhammesupi ārammaṇādhipatibhāvo labbhateva , nibbāne panesa sātisayo tassa accantasantapaṇītatākappabhāvatoti tadeva ārammaṇādhipatipaccayatāya ‘‘ attani nāmetī ’’ ti vuttaṃ .
Tathā hi ariyā sakalampi divasabhāgaṃ taṃ ārabbha vītināmentāpi tittiṃ na gacchanti .
‘‘ Ruppanaṭṭhenā ’’ ti etena ruppatīti rūpanti dasseti .
Tattha sītādivirodhipaccayasannipāte visadisuppatti ruppanaṃ .
Nanu ca arūpadhammānampi virodhipaccayasamāgame visadisuppatti labbhatīti ?
Saccaṃ labbhati , na pana vibhūtataraṃ .
Vibhūtatarañhettha ruppanaṃ adhippetaṃ sītādiggahaṇato .
Vuttañhetaṃ ‘‘ ruppatītiP3.223 kho bhikkhave tasmā ‘ rūpan ’ ti vuccati .
Kena ruppati ?
Sītenapi ruppati , uṇhenapi ruppatī ’’ tiādi ( saṃ . ni .3.79).
Yadi evaṃ kathaṃ brahmaloke rūpasamaññāti ?
Tatthāpi taṃsabhāvānativattanato hotiyeva rūpasamaññā .
Anuggāhakapaccayavasena vā visadisapaccayasannipāteti evamattho veditabbo .
‘‘ Yo attano santāne vijjamānassayeva visadisuppattihetubhāvo , taṃ ruppanan ’’ ti aññe .
Imasmiṃ pakkhe rūpayati vikāramāpādetīti rūpaṃ .
‘‘ Saṅghaṭṭanena vikārāpattiyaṃ ruppana -saddo niruḷho ’’ ti keci .
Etasmiṃ pakkhe arūpadhammesu rūpasamaññāya pasaṅgo eva natthi saṅghaṭṭanābhāvato .
‘‘ Paṭighato ruppanan ’’ ti apare .
‘‘ Tassāti rūpassā ’’ ti vadanti , nāmarūpassāti pana yuttaṃ .
Yathā hi rūpassa , evaṃ nāmassāpi vedanākkhandhādivasena , madanimmadanādivasena ca vitthārakathā visuddhimagge ( visuddhi .2.456) vuttā evāti .Iti ayaṃ duko kusalattikena saṅgahite sabhāvadhamme pariggahetvā pavattoti .
Avijjāti avindiyaṃ ‘‘ attā , jīvo , itthī , puriso ’’ ti evamādikaṃ vindatīti avijjā .
Vindiyaṃ ‘‘ dukkhaṃ , samudayo ’’ ti evamādikaṃ na vindatīti avijjā .
Sabbampi dhammajātaṃ aviditakaraṇaṭṭhena avijjā .
Antarahite saṃsāre satte javāpetīti avijjā .
Atthato pana sā dukkhādīnaṃ catunnaṃ saccānaṃ sabhāvacchādako sammoho hotīti āha ‘‘ dukkhādīsu aññāṇan ’’ ti
M3.173 .Bhavapatthanā nāma kāmabhavādīnaṃ patthanāvasena pavattataṇhā .
Tenāha ‘‘ yo bhavesu bhavacchando ’’ tiādi .
Iti ‘‘ ayaṃ duko vaṭṭamūlasamudācāradassanatthaṃ gahito .
Bhavadiṭṭhīti khandhapañcakaṃ ‘‘ attā ca loko cā ’’ ti gāhetvā taṃ ‘‘ bhavissatī ’’ ti gaṇhanavasena niviṭṭhā sassatadiṭṭhīti
P3.224 attho .
Tenāha ‘‘ bhavo vuccatī ’’ tiādi .
Bhavissatīti bhavo , tiṭṭhati sabbakālaṃ atthīti attho .
Sassatan ti sassatabhāvo .
Vibhavadiṭṭhīti khandhapañcakamevaV3.155 ‘‘ attā ’’ ti ca ‘‘ loko ’’ ti ca gahetvā taṃ ‘‘ na bhavissatī ’’ ti gaṇhanavasena niviṭṭhā ucchedadiṭṭhīti attho .
Tenāha ‘‘ vibhavo vuccatī ’’ tiādi .
Vibhavissati vinassati ucchijjatīti vibhavo , ucchedo .Yaṃ na hirīyatīti yena dhammena taṃsampayuttadhammasamūho , puggalo vā na hirīyati na lajjati , liṅgavipallāsaṃ vā katvā yo dhammoti attho veditabbo .
Hirīyitabbenāti upayogatthe karaṇavacanaṃ , hirīyitabbayuttakaṃ kāyaduccaritādidhammaṃ na jigucchatīti attho .
Nillajjatāti pāpassa ajigucchanā .
Yaṃ na ottappatīti etthāpi vuttanayeneva attho veditabbo .
Ottappitabbenāti pana hetuatthe karaṇavacanaṃ , ottappitabbayuttakena ottappassa hetubhūtena kāyaduccaritādināti attho .
Hirīyitabbenāti etthāpi vā evameva attho veditabbo .
Abhāyanakaākāroti pāpato anuttāsanākāro .
‘‘ Yaṃ hirīyatī ’’ tiādīsu anantaraduke vuttanayena attho veditabbo .
Niyakajjhattaṃ jātiādisamuṭṭhānaṃ etissāti ajjhattasamuṭṭhānā .
Niyakajjhattato bahibhāvato bahiddhā parasantāne samuṭṭhānaṃ etissāti bahiddhā samuṭṭhānā .
Attā eva adhipati attādhipati , ajjhattasamuṭṭhānattā eva attādhipatito āgamanato attādhipateyyā .
Lokādhipateyyan ti etthāpi eseva nayo .
Lajjāsabhāvasaṇṭhitāti pāpato jigucchanarūpena avaṭṭhitā .
Bhayasabhāvasaṇṭhitan ti tato uttāsanarūpena avaṭṭhitaṃ .
Ajjhattasamuṭṭhānāditā ca hirottappānaṃ tattha tattha pākaṭabhāvena vuttā , na pana tesaṃ kadācipi aññamaññavippayogato .
Na hi lajjanaṃ nibbhayaṃ , pāpabhayaṃ vā alajjanaṃ atthīti .
Dukkhan ti
P3.225 kicchaṃ , aniṭṭhanti vā attho .
Vippaṭikūlagāhimhīti dhammānudhammapaṭipattiyā vilomagāhake .
Tassā eva vipaccanīkaṃ duppaṭipatti sātaṃ iṭṭhaṃ etassātiM3.174 vipaccanīkasāto , tasmiṃ vipaccanīkasāte .
Evaṃbhūto ca ovādabhūte sāsanakkame ovādake ca ādarabhāvarahito hotīti āha ‘‘ anādare ’’ ti .
Tassa kamman ti tassa dubbacassa puggalassa anādariyavasena pavattacetanā dovacassaṃ .
Tassa bhāvoti tassa yathāvuttassa dovacassassa atthibhāvo dovacassatā , atthato dovacassameva .
Tenevāha ‘‘ sā atthato saṅkhārakkhandho hotī ’’ ti .
Cetanāppadhānatāya hi saṅkhārakkhandhassa evaṃ vuttaṃ .
Etenākārenāti appadakkhiṇaggāhitākārena .
Assaddhiyadussīlyādipāpadhammayogato puggalā pāpā nāma hontīti dassetuṃ ‘‘ ye te puggalā assaddhā ’’ tiādi vuttaṃ .
Yāya cetanāya puggalo pāpasampavaṅko nāma hoti , sā cetanā pāpamittatāV3.156 , cattāropi vā arūpino khandhā tadākārappavattā pāpamittatāti dassento ‘‘ sāpi atthato dovacassatā viya daṭṭhabbā ’’ ti āha .
‘‘ Sukhaṃ vaco etasmiṃ padakkhiṇaggāhimhi anulomasāte sādare puggaleti subbacotiādinā ,‘‘ kalyāṇā saddhādayo puggalā etassa mittāti kalyāṇamitto ’’ tiādinā ca anantaradukassa attho icchitoti āha sovacassatā … pe … vuttapaṭipakkhanayena veditabbā ’’ ti .
Ubhoti sovacassatā , kalyāṇamittatā ca .
Tesaṃ khandhānaṃ pavattiākāravisesā ‘‘ sovacassatā , kalyāṇamittatā ’’ ti ca vuccanti , te lokiyāpi honti lokuttarāpīti āha ‘‘ lokiyalokuttaramissakā kathitā ’’ ti .Vatthubhedādinā anekabhedabhinnā taṃtaṃjātivasena ekajjhaṃ katvā rāsito gayhamānā āpattiyova āpattikkhandhā .
Tā pana antarāpattīnaṃ aggahaṇe pañcapi āpattikkhandhā āpattiyo , tāsaṃ pana gahaṇe sattapi āpattikkhandhā āpattiyo .
‘‘ Imā āpattiyo , ettakā āpattiyo , evañca tesaṃ āpajjanaṃ hotī ’’ ti jānanapaññā āpattikusalatāti
P3.226 āha ‘‘ yā tāsan ’’ tiādi .
Tāsaṃ āpattīnan ti tāsu āpattīsu .
Tattha yaṃ sambhinnavatthukāsu viya ṭhitāsu , duviññeyyavibhāgāsu ca āpattīsu asaṅkarato vavatthāna , ayaṃ visesato āpattikusalatāti dassetuṃ dutiyaṃ āpattiggahaṇaṃ kataṃ .
SahaM3.175 kammavācāyāti kammavācāya saheva .
Āpattito vuṭṭhāpanapayogatāya kammabhūtā vācā kammavācā , tathābhūtā anusāvanavācā ceva ‘‘ passissāmī ’’ ti evaṃ pavattavācā ca .
Tāya kammavācāya saddhiṃ samakālameva ‘‘ imāya kammavācāya ito āpattito vuṭṭhānaṃ hoti , hontañca paṭhame vā tatiye vā anusāvaneyyakārappatte ,‘ saṃvarissāmī ’ ti vā pade pariyosite hotī ’’ ti evaṃ taṃ taṃ āpattīhi vuṭṭhānaparicchedaparijānanapaññā āpattivuṭṭhānakusalatā .
Vuṭṭhānan ti ca yathāpannāya āpattiyā yathā tathā anantarāyatāpādanaṃ , evaṃ vuṭṭhānaggahaṇeneva desanāyapi saṅgaho siddho hoti .
‘‘ Ito pubbe parikammaṃ pavattaṃ , ito paraṃ bhavaṅga majjhe samāpattī ’’ ti evaṃ samāpattīnaṃ appanāparicchedajānanapaññā samāpattikusalatā .
Vuṭṭhāne kusalabhāvo vuṭṭhānakusalatā , pageva vuṭṭhāna paricchedakaraṃ ñāṇaṃ .
Tenāha ‘‘ yathāparicchinnasamayavasenevā ’’ tiādi .
Vuṭṭhānasamatthāti vuṭṭhāpane samatthā .
‘‘ Dhātukusalatā ’’ ti ettha pathavīdhātuādayo , sukhadhātuādayo , kāmadhātuādayo ca dhātuyo etāsvevaV3.157 antogadhāti etāsu kosalle dassite tāsupi kosallaṃ dassitameva hotīti ‘‘ aṭṭhārasa dhātuyo cakkhudhātu … pe … manoviññāṇadhātū ’’ ti vatvā ‘‘ aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ sabhāvaparicchedakā ’’ ti vuttaṃ .
Tattha sabhāvaparicchedakāti yathābhūtasabhāvāvabodhinī .
‘‘ Savanapaññā dhāraṇapaññā ’’ tiādinā paccekaṃ paññā-saddo yojetabbo .
DhātūnaṃP3.227 savanadhāraṇapaññā sutamayā , itarā bhāvanāmayā .
Tatthāpi sammasanapaññā lokiyā .
Vipassanā paññā hi sā , itarā lokuttarā .
Lakkhaṇādivasena , aniccādivasena ca manasikaraṇaṃ manasikāro , tattha kosallaṃ manasikārakusalatā .
Taṃ pana ādimajjhapariyosānavasena tidhā bhinditvā dassento ‘‘ sammasanapaṭivedhapaccavekkhaṇapaññā ’’ ti āha .
Sammasanapaññā hi tassā ādi , paṭivedhapaññā majjhe , paccavekkhaṇapaññā pariyosānaṃ .
Āyatanānaṃ ganthato ca atthato ca uggaṇhanavasena tesaṃ dhātulakkhaṇādivibhāgassa jānanapaññā uggahajānanapaññā .
Sammasanapaṭivedhapaccavekkhaṇavidhino jānanapaññā manasikārajānanapaññā .
Yasmā āyatanānipi atthato dhātuyova manasikāro ca uggaṇhanādivasena tesameva manasikāravidhiM3.176 , tasmā dhātukusalatādikā tissopi kusalatā ekadese katvā dassetuṃ ‘‘ apicā ’’ tiādi vuttaṃ .
Savanaṃ viya uggaṇhanapaccavekkhaṇānipi parittañāṇakattukānīti āha ‘‘ savana uggahaṇapaccavekkhaṇā lokiyā ’’ ti .
Ariyamaggakkhaṇe sammasanamanasikārānaṃ nipphatti pariniṭṭhānanti tesaṃ lokuttaratāpariyāyopi labbhatīti vuttaṃ ‘‘ sammasanamanasikārā lokiyalokuttaramissakā ’’ ti .
Paccayadhammānaṃ hetuādīnaṃ attano paccayuppannānaṃ hetupaccayādibhāvena paccayabhāvo paccayākāro , so pana avijjādīnaṃ dvādasannaṃ paṭiccasamuppādaṅgānaṃ vasena dvādasavidhoti āha ‘‘ dvādasannaṃ paccayākārānan ’’ ti .
Uggahādivasenāti uggahamanasikārasavanasammasanapaṭivedhapaccavekkhaṇavasena .
Ṭhānañceva tiṭṭhati phalaṃ tadāyattavuttitāyāti kāraṇañca hetupaccayabhāvena karaṇato nipphādanato .
Tesaṃ sotaviññāṇādīnaṃ .
EtasmiṃP3.228 duke attho veditabboti sambandho .
Ye dhammā yassa dhammassa kāraṇabhāvato ṭhānaṃ , teva dhammā taṃvidhurassa dhammassa akāraṇabhāvato aṭṭhānan ti paṭhamanaye phalabhedena tasseva dhammassa ṭhānāṭṭhānatā dīpitā ;
dutiyanaye pana abhinnepi phale paccayadhammabhedena tesaṃ ṭhānāṭṭhānatā dīpitāti ayametesaṃ viseso .
Na hi kadāci ariyā diṭṭhisampadā niccaggāhassa kāraṇaṃ hoti , akiriyatā pana siyā tassa kāraṇanti .Ujuno bhāvo ajjavaṃ , ajimhatā akuṭilatā avaṅkatāti atthoti tamatthaṃ anajjavapaṭikkhepamukhena
V3.158 dassetuṃ ‘‘ gomuttavaṅkatā ’’ tiādi vuttaṃ .
Svāyaṃ anajjavo bhikkhūnaṃ yebhuyyena anesanāya , agocaracāritāya ca hotīti āha ‘‘ ekacco hi … pe … caratī ’’ ti .
Ayaṃ gomuttavaṅkatā nāma ādito paṭṭhāya yāva pariyosānā paṭipattiyā vaṅkabhāvato .
Purimasadisoti paṭhamaṃ vuttabhikkhusadiso .
Candavaṅkatā nāma paṭipattiyā majjhaṭṭhāne vaṅkabhāvāpattito .
Naṅgalakoṭivaṅkatā nāma pariyosāne vaṅkabhāvāpattito .
Idaṃ ajjavaṃ nāma sabbatthakameva ujubhāvasiddhito .
Ajjavatāti ākāraniddeso , yenākārenassa ajjavo pavattati , tadākāraniddesoti attho .
Lajjatīti lajjī , hirimā , tassa bhāvo lajjavaṃ , hirīti attho .
Lajjā etassaM3.177 atthīti lajjī yathā ‘‘ mālī , māyī ’’ ti ca , tassa bhāvo lajjībhāvo , sā eva lajjā .
Parāparādhādīnaṃ adhivāsanakkhamaṃ adhivāsanakhanti .
Sucisīlatā soraccaṃ .
Sā hi sobhanakammaratatā , suṭṭhu vā pāpato oratabhāvo viratatā soraccaṃ .
Tenāha ‘‘ suratabhāvo ’’ ti .
‘‘ Nāmañca rūpañcā ’’ tiādīsu ayaṃ aparo nayo – nāmakaraṇaṭṭhenāti aññaṃ anapekkhitvā sayameva attano nāmakaraṇasabhāvatoti attho .
Yañhi parassa nāmaṃ karoti , tassa ca tadapekkhattā aññāpekkhaṃ nāmakaraṇanti nāmakaraṇasabhāvatā na hoti , tasmā mahājanassaP3.229 ñātīnaṃ , guṇānañca sāmaññanāmādikārakānaṃ nāmabhāvo nāpajjati .
Yassa ca aññehi nāmaṃ karīyati , tassa ca nāmakaraṇasabhāvatā natthīti , natthiyeva nāmabhāvo .
Vedanādīnaṃ pana sabhāvasiddhattā vedanādināmassa nāmakaraṇasabhāvato nāmatā vuttā .
Pathavīādi nidassanena nāmassa sabhāvasiddhataṃyeva nidasseti , na nāmabhāvasāmaññaṃ , niruḷhattā pana nāma-saddo arūpadhammesu eva vattati , na pathavīādīsūti na tesaṃ nāmabhāvo .
Na hi pathavīādināmaṃ vijahitvā kesādināmehi rūpadhammānaṃ viya vedanādināmaṃ vijahitvā aññena nāmena arūpadhammānaṃ voharitabbena piṇḍākārena pavatti atthīti .
Atha vā rūpadhammā cakkhādayo rūpādayo ca , tesaṃ pakāsakapakāsitabbabhāvato vināpi nāmena pākaṭā honti , na evaṃ arūpadhammāti te adhivacanasamphasso viya nāmāyattaggahaṇīyabhāvena ‘‘ nāman ’’ ti vuttā .
Paṭighasamphasso ca na cakkhādīni viya nāmena vinā pākaṭoti ‘‘ nāman ’’ ti vutto , arūpatāya vā aññanāmasabhāgattā saṅgahitoyaṃ , aññaphassasabhāgattā vā .
Vacanatthopi hi rūpayatīti rūpaṃ , nāmayatīti nāman ti idha pacchimapurimānaṃ sambhavati .
Rūpayatīti vināpi nāmena attānaṃ pakāsetīti attho .
NāmayatītiV3.159 nāmena vinā apākaṭabhāvato attano pakāsakaṃ nāmaṃ karotīti attho .
Ārammaṇādhipatipaccayatāyāti satipi rūpassa ārammaṇādhipatipaccayabhāve na taṃ paramassāsabhūtaṃ nibbānaṃ viya sātisayaṃ nāmanabhāvena paccayoti nibbānameva ‘‘ nāman ’’ ti vuttaṃ .‘‘ Avijjā
M3.178 ca bhavataṇhā cā ’’ ti ayaṃ duko sattānaṃP3.230 vaṭṭamūlasamudācāradassanattho .
Samudācaratīti hi samudācāro , vaṭṭamūlameva samudācāro vaṭṭamūlasamudācāro , vaṭṭamūladassanena vā vaṭṭamūlānaṃ pavatti dassitā hotīti vaṭṭamūlānaṃ samudācāro vaṭṭamūlasamudācāro , taṃdassanatthoti attho .
Ekekasmiñca ‘‘ attā ’’ ti ca ‘‘ loko ’’ ti ca gahaṇavisesaṃ upādāya ‘‘ attā ca loko cā ’’ ti vuttaṃ , ekaṃ vā khandhaṃ ‘‘ attā ’’ ti gahetvā aññaṃ attano upabhogabhūtaṃ ‘‘ loko ’’ ti gaṇhantassa , attano attānaṃ ‘‘ attā ’’ ti gahetvā parassa attānaṃ ‘‘ loko ’’ ti gaṇhantassa vā vasena ‘‘ attā ca loko cā ’’ ti vuttaṃ .
Saha sikkhitabbo dhammo sahadhammo , tattha bhavaṃ sahadhammikaṃ , tasmiṃ sahadhammike .
Dovacassa-saddato āya-saddaṃ anaññattaṃ katvā ‘‘ dovacassāyan ’’ ti vuttaṃ , dovacassassa vā ayanaṃ pavatti dovacassāyaṃ .
Āsevantassāpi anusikkhanā ajjhāsayena bhajanāti āha ‘‘ sevanā … pe … bhajanā ’’ ti .
Sabbatobhāgena bhatti sambhatti .
Saha kammavācāyāti abbhānatiṇavatthārakakammavācāya ,‘‘ ahaṃ bhante itthannāmaṃ āpattiṃ āpajjin ’’ tiādikāya ca saheva .
Saheva hi kammavācāya āpattivuṭṭhānañca paricchijjati ,‘‘ paññattilakkhaṇāya āpattiyā vā kāraṇaṃ vītikkamalakkhaṇaṃ kāyakammaṃ , vacīkammaṃ vā , vuṭṭhānassa kāraṇaṃ kammavācā ’’ ti kāraṇena saha phalassa jānanavasena ‘‘ saha kammavācāyā ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Saha kammavācāyā ’’ ti .
Iminā nayena saha parikammenāti etthāpi attho veditabbo .
DhātuvisayāP3.231 sabbāpi paññā dhātukusalatā .
Tadekadesā manasikārakusalatāti adhippāyena purimapadepi sammasanapaṭivedhapaññā vuttā .
Yasmā pana nippariyāyato vipassanādipaññā eva manasikārakosallaṃ , tasmā ‘‘ tāsaṃyeva dhātūnaṃ sammasanapaṭivedhapaccavekkhaṇapaññā ’’ ti vuttaṃ .
Āyatanavisayā sabbāpi paññā āyatanakusalatāti dassento ‘‘ dvādasannaṃ āyatanānaṃ uggahamanasikārajānanapaññā ’’ tiV3.160 vatvā puna ‘‘ apicā ’’ tiādi vuttaṃ .
Dvīsupi vā padesu vācuggatāya āyatanapāḷiyā , dhātupāḷiyā ca manasikaraṇaṃ manasikāro .
Tathā uggaṇhantī , manasi karontīM3.179 , tadatthaṃ suṇantī , ganthato ca atthato ca dhārentī ,‘‘ idaṃ cakkhāyatanaṃ nāma , ayaṃ cakkhudhātu nāmā ’’ tiādinā sabhāvato , gaṇanato ca paricchedaṃ jānantī ca paññā uggahapaññādikā vuttā .
Manasikārapade pana catubbidhāpi paññā uggahoti tato pavatto aniccādimanasikāro ‘‘ uggahamanasikāro ’’ ti vutto .
Tassa jānanaṃ pavattanameva ,‘‘ yathā pavattaṃ vā uggahaṃ , evameva pavatto uggaho ’’ ti jānanaṃ uggahajānanaṃ .
‘‘ Manasikāro evaṃ pavattetabbo , evañca pavatto ’’ ti jānanaṃ manasikārajānanaṃ .
Tadubhayampi ‘‘ manasikārakosallan ’’ ti vuttaṃ .
Uggahopi hi manasikārasampayogato manasikāraniruttiṃ laddhuṃ arahati .
Yo ca manasikātabbo , yo ca manasikaraṇūpāyo , sabbo so ‘‘ manasikāro ’’ ti vattuṃ vaṭṭati , tattha kosallaṃ manasikārakusalatāti .
Sammasanaṃ paññā , sā maggasampayuttā aniccādisammasanakiccaṃ sādheti niccasaññādipajahanato .
Manasikāro sammasanasampayutto , so tattheva aniccādimanasikārakiccaṃ maggasampayutto sādhetīti āha ‘‘ sammasanamanasikārā lokiyalokuttaramissakā ’’ ti .
‘‘ ImināP3.232 paccayenidaṃ hotī ’’ ti evaṃ avijjādīnaṃ saṅkhārādipaccayuppannassa paccayabhāvajānanaṃ paṭiccasamuppādakusalatā .
Adhivāsanaṃ khamanaṃ .
Tañhi paresaṃ dukkaṭaṃ duruttañca paṭivirodhākaraṇena attano upari āropetvā vāsanaṃ ‘‘ adhivāsanan ’’ ti vuccati .
Acaṇḍikkan ti akujjhanaṃ .
Domanassavasena paresaṃ akkhīsu assūnaṃ anuppādanā anassuropo .
Attamanatāti sakamanatā .
Cittassa abyāpanno sako manobhāvo attamanatā .
Cittanti vā cittappabandhaṃ ekattena gahetvā tassa antarā uppannena pītisahagatamanena sakamanatā .
Attamano vā puggalo , tassa bhāvo attamanatā , sā na sattassāti puggaladiṭṭhinivāraṇatthaṃ ‘‘ cittassā ’’ ti vuttaṃ .
Adhivāsanalakkhaṇā khanti adhivāsanakhanti .
Sucisīlatā soraccaṃ .
Sā hi sobhanakammaratatā .
Suṭṭhu pāpato oratabhāvo viratatā soraccaṃ .
Tenāha ‘‘ suratabhāvo ’’ ti .
Sakhilo vuccati saṇhavāco , tassa bhāvo sākhalyaṃ , saṇhavācatā .
Taṃ pana byatirekamukhena vibhāventī yā pāḷi pavattā , taṃ dassento ‘‘ tattha katamaṃ sākhalyan ’’ tiādimāha .
Tattha aṇḍakāti sadosavaṇe rukkhe niyyāsapiṇḍiyo , ahicchattakādīni vā uṭṭhitāni ‘‘ aṇḍakānī ’’ ti vadantiM3.180 .
Pheggurukkhassa pana kuthitassa aṇḍāni viya uṭṭhitā cuṇṇapiṇḍiyo , gaṇṭhiyo vā aṇḍakā .
Idha pana byāpajjanakakkasādibhāvatoV3.161 aṇḍakapakatibhāvenaP3.233 vācā ‘‘ aṇḍakā ’’ ti vuttā .
Padumanāḷaṃ viya sotaṃ ghaṃsayamānā pavisantī kakkasā daṭṭhabbā .
Kodhena nibbattattā tassa parivārabhūtā kodhasāmantā .
Pure saṃvaddhanārī porī , sā viya sukumārā mudukā vācā porī viyāti porī .
Tatthāti ‘‘ bhāsitā hotī ’’ ti vuttāya kiriyāyātipi yojanā sambhavati , tattha vācāyāti vā .
‘‘ Saṇhavācatā ’’ tiādinā taṃ vācaṃ pavattayamānaṃ cetanaṃ dasseti .
Sammodakassa puggalassa mudukabhāvo maddavaṃ sammodakamudukabhāvo .
Āmisena alabbhamānena , tathā dhammena cāti dvīhi chiddo .
Āmisassa , dhammassa ca alābhena attano parassa ca antare sambhavantassa hi chiddassa vivarassa bhedassa paṭisantharaṇaṃ pidahanaṃ saṅgaṇhanaṃ paṭisanthāro .
Taṃ sarūpato , paṭipattito ca pāḷidassanamukhena vibhāvetuṃ ‘‘ abhidhammepī ’’ tiādimāha .
Aggaṃ aggahetvāti aggaṃ attano aggahetvā .
Uddesadānan ti pāḷiyā , aṭṭhakathāya ca uddisanaṃ .
Pāḷivaṇṇanāti pāḷiyā atthavaṇṇanā .
Dhammakathākathanan ti sarabhaññasarabhaṇanādivasena dhammakathanaṃ .
Karuṇāti karuṇābrahmavihāramāha .
Karuṇāpubbabhāgoti tassa pubbabhāgaupacārajjhānaṃ vadati .
Pāḷipade pana yā kāci karuṇā ‘‘ karuṇā ’’ ti vuttā , karuṇācetovimuttīti pana appanāppattāva .
Mettāya pi eseva nayo .
Suci-saddato bhāve yya-kāraṃ , i-kārassa ca e-kārādesaṃ katvā ayaṃ niddesoti āha ‘‘ soceyyanti sucibhāvo ’’ ti .
Hotu tāva sucibhāvo soceyyaṃ , tassa pana mettāpubbabhāgatā kathanti āha ‘‘ vuttampi cetan ’’ tiādi .
Muṭṭhā sati etassāti muṭṭhassati , tassa bhāvo muṭṭhassaccaṃ , satipaṭipakkho dhammo , na satiyā abhāvamattaṃP3.234 .
Yasmā paṭipakkhe sati tassa vasena sativigatā vippavutthā nāma hoti , tasmā vuttaṃ ‘‘ sativippavāso ’’ ti .
‘‘ Assatī ’’ tiādīsu a -kāro paṭipakkhe daṭṭhabbo , na sattapaṭisedhe .
Udake lābu viya yena cittaṃ ārammaṇe pilavantā viya tiṭṭhati , na ogāhati , sā pilāpanatā .
Yena gahitampi ārammaṇaṃ sammussati naM3.181 sarati , sā sammussanatā .
Yathā vijjāpaṭipakkhā avijjā vijjāya pahātabbato , evaṃ sampajaññapaṭipakkhaṃ asampajaññaṃ , avijjāyeva .
Indriyasaṃvarabhedoti indriyasaṃvaravināso .
Appaṭisaṅkhāti apaccavekkhitvā ayoniso ca āhāraparibhoge ādīnavānisaṃse avīmaṃsitvā .
Appaṭisaṅkhāyāti itikattabbatāsu appaccavekkhaṇāya nāmaṃ .
Aññāṇaṃ appaṭisaṅkhāta nimittaṃV3.162 .
Akampanañāṇan ti tāya anabhibhavanīyaṃ ñāṇaṃ , tattha tattha paccavekkhaṇāñāṇañceva paccavekkhaṇāya muddhabhūtaṃ lokuttarañāṇañca .
Nippariyāyato maggabhāvanā bhāvanā nāma , yā ca tadatthā , tadubhayañca bhāventasseva icchitabbaṃ , na bhāvitabhāvanassāti vuttaṃ ‘‘ bhāventassa uppannaṃ balan ’’ ti .
Tenāha ‘‘ yā kusalānaṃ dhammānaṃ āsevanā bhāvanā bahulīkamman ’’ ti .
Kāmaṃ sampayuttadhammesu thirabhāvopi balaṭṭho eva , paṭipakkhehi pana akampanīyatā sātisayaṃ balaṭṭhoti vuttaṃ ‘‘ assatiyā akampanavasenā ’’ ti .
Paccanīkadhammasamanato samatho samādhi .
Aniccādinā vividhenākārena dassanato vipassanā paññāP3.235 .
Taṃ ākāraṃ gahetvāti samādhānākāraṃ gahetvā .
Yenākārena pubbe alīnaṃ anuddhataṃ majjhimaṃ bhāvanāvīthipaṭipannaṃ hutvā cittaṃ samāhitaṃ hoti , taṃ ākāraṃ gahetvā sallakkhetvā .
Nimittavasenāti kāraṇavasena .
‘‘ Eseva nayo ’’ ti iminā paggahova taṃ ākāraṃ gahetvā puna pavattetabbassa paggāhassa nimittavasena paggāhanimittanti imamatthaṃ atidisati , tassattho samathe vuttanayānusārena veditabbo .
Paggāho vīriyaṃ kosajjapakkhato cittassa patituṃ adatvā paggaṇhanato .
Avikkhepo ekaggatā vikkhepassa uddhaccassa paṭipakkhabhāvato .
Paṭisaṅkhānakiccanibbattibhāvato lokuttaradhammānaṃ paṭisaṅkhānabalabhāvo , tathā pubbe pavattākārasallakkhaṇavasena samathapaggāhānaṃ upari pavattisabbhāvato samathanimittadukassapi missakatā vuttā .
Yathāsamādinnassa sīlassa bhedakaro vītikkamo .
Sīlavināsako asaṃvaro .
Sammādiṭṭhivināsikāti ‘‘ atthi dinnan ’’ tiādi ( ma . ni .1.441;2.94; vibha .793) nayappavattāya sammādiṭṭhiyā dūsikā .
SīlassaM3.182 sampādanaṃ nāma sabbabhāgato tassa anūnatāpādananti āha ‘‘ sampādanato paripūraṇato ’’ ti .
Pāripūrattho hi sampadā-saddoti .
Mānasikasīlaṃ nāma sīlavisodhanavasena abhijjhādippahānaṃ .
Diṭṭhipāripūribhūtaṃ ñāṇan ti atthikadiṭṭhiādisammādiṭṭhiyā pāripūribhāvena pavattaṃ ñāṇaṃ .
VisuddhiṃP3.236 pāpetuṃ samatthan ti cittavisuddhiādiuparivisuddhiyā paccayo bhavituṃ samatthaṃ .
Suvisuddhameva hi sīlaṃ tassā padaṭṭhānaṃ hotīti .
Visuddhiṃ pāpetuṃ samatthaṃ dassanan ti ñāṇadassanavisuddhiṃ , paramatthavisuddhinibbānañca pāpetuṃ upanetuṃ samatthaṃ kammassakatāñāṇādisammādassanaṃV3.163 .
Tenāha ‘‘ abhidhamme ’’ tiādi .
Ettha ca ‘‘ idaṃ akusalaṃ kammaṃ no sakaṃ , idaṃ pana kammaṃ sakan ’’ ti evaṃ byatirekato anvayato ca kammassakatājānanañāṇaṃ kammassakatāñāṇaṃ .
Tenāha ‘‘ ettha cā ’’ tiādi .
‘‘ Parena katampī ’’ ti idaṃ nidassanavasena vuttaṃ yathā parena kataṃ , evaṃ attanā katampi sakakammaṃ nāma na hotīti .
Attanā vā ussāhitena parena kataṃpīti evaṃ vā attho daṭṭhabbo .
Yañhi taṃ parassa ussāhanavasena kataṃ , tampi sakakammaṃ nāma hotīti ayañhettha adhippāyo .
Atthabhañjanatoti diṭṭhadhammikādisabbaatthavināsanato .
Atthajananatoti idhalokatthaparalokatthaparamatthānaṃ uppādanato .
Ārabbhakāle ‘‘ aniccaṃ dukkhaṃ anattā ’’ ti pavattampi vacīsaccañca lakkhaṇāni paṭivijjhantaṃ vipassanāñāṇaṃ anulometi tattheva paṭivijjhanato .
Paramatthasaccañca nibbānaṃ na vilometi na virodheti ekanteneva sampāpanato .
Ñāṇadassanan ti ñāṇabhūtaṃ dassanaṃ , tena maggaṃ vadati .
Taṃsampayuttameva vīriyan ti paṭhamamaggasampayuttaṃ vīriyamāha .
Sabbāpi maggapaññā diṭṭhivisuddhiyevāti dassetuṃ ‘‘ apicā ’’ tiādi vuttaṃ .
Ayameva ca nayo abhidhammapāḷiyā ( dha . sa .550) sametīti dassento ‘‘ abhidhamme panā ’’ ti ādiṃ avoca .
Yasmā saṃvego nāma sahottappañāṇaṃ , tasmā saṃvegavatthuṃ bhayato bhāyitabbato dassanavasena pavattañāṇaṃP3.237 .
Tenāha ‘‘ jātibhayan ’’ tiādi .
Bhāyanti etasmāti bhayaṃ , jāti eva bhayaṃ jātibhayaṃ .
Saṃvejanīyan ti saṃvijjitabbaṃ bhāyitabbaṃ uttāsitabbaṃ .
Ṭhānan ti kāraṇaṃ , vatthūti atthoM3.183 .
Saṃvegajātassāti uppannasaṃvegassa .
Upāyapadhānan ti upāyena pavattetabbaṃ vīriyaṃ .
Kusalānaṃ dhammānan ti sīlādīnaṃ anavajjadhammānaṃ .
Bhāvanāyāti uppādanena vaḍḍhanena ca .
Asantuṭṭhassāti ‘‘ alaṃ ettāvatā , kathaṃ ettāvatā ’’ ti saṅkocāpattivasena na santuṭṭhassa .
Bhiyyokamyatāti bhiyyo bhiyyo uppādanicchā .
Vosānan ti saṅkocaṃ asamatthanti .
Tussanaṃ tuṭṭhi santuṭṭhi , natthi etassa santuṭṭhīti asantuṭṭhi , tassa bhāvo asantuṭṭhitā .
Vīriyappavāhe vattamāne antarā eva paṭigamanaṃ nivattanaṃ paṭivānaṃ , taṃ tassa atthīti paṭivānī , na paṭivānī appaṭivānī , tassa bhāvo appaṭivānitā .
Sakkaccakiriyatāti kusalānaṃ karaṇe sakkaccakiriyatā ādarakiriyatā .
Sātaccakiriyatāti satatameva karaṇaṃ .
Aṭṭhitakiriyatāti antarā aṭṭhapetvā khaṇḍaṃ akatvā karaṇaṃ .
Anolīnavuttitāti na līnappavattitā .
Anikkhittachandatāti kusalacchandassa anikkhipanaṃ .
Anikkhittadhuratāti kusalakaraṇe vīriyadhurassaV3.164 anikkhipanaṃ .
Āsevanāti ādarena sevanā .
Bhāvanāti vaḍḍhanā brūhanā .
Bahulīkamman ti punappunaṃ karaṇaṃ .
Tisso vijjāti pubbenivāsānussatiñāṇaṃ , dibbacakkhuñāṇaṃ āsavakkhayañāṇanti imā tisso vijjā .
Paṭipakkhavijjhanaṭṭhena pubbe nivutthakkhandhādīnaṃ viditakaraṇaṭṭhena visiṭṭhā muttīti vimutti .
Svāyaṃ viseso paṭipakkhavigamanena , paṭiyogivigamanena ca icchitabboti tadubhayaṃ dassetuṃ ‘‘ ettha cā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha yena visesena samāpattiyo paccanīkadhammehiP3.238 suṭṭhu muttā , tato nirāsaṅkatāya ārammaṇe ca abhiratā , taṃ visesaṃ upādāya tā adhikaṃ muccanato , ārammaṇe adhimuccanato ca adhimuttiyo nāmāti vuttaṃ ‘‘ cittassa ca adhimuttī ’’ ti .
Muttattāti sabbasaṅkhārehi visesena nissaṭattā vimutti .
Khaye ñāṇan ti samucchedavasena kilese khepetīti khayo , ariyamaggo , tappariyāpannaṃ ñāṇaṃ khaye ñāṇaṃ .
Paṭisandhivasenāti kilesānaṃ taṃtaṃmaggavajjhānaṃ uppannamagge khandhasantāne puna sandahanavasena .
Anuppādabhūteti taṃtaṃphale .
Anuppādapariyosāneti anuppādakaro maggo anuppādo , tassa pariyosāne , kilesānaṃ vā anuppajjanasaṅkhāte pariyosāne , bhaṅgeti atthoti .
Dukavaṇṇanā niṭṭhitā .
Tikavaṇṇanā