Catukkavaṇṇanā
306. Pubbeti heṭṭhā mahāsatipaṭṭhānavaṇṇanāyaṃ .
Yo chandoti yo chandiyanavasena chando .
Chandikatāti chandabhāvo , chandikaraṇākāro vā .
Kattukamyatāti kattukāmatā .
Kusaloti cheko kosallasambhūto
P3.283 .
Dhammacchandoti sabhāvacchando .
Ayañhi chando nāma taṇhāchando , diṭṭhichando , vīriyachando , dhammacchandoti bahuvidho .
Idha kattukamyatākusaladhammacchando adhippeto .
Chandaṃ janetīti taṃ chandaṃ uppādeti .
Taṃ pavattento hi janeti nāma .Vāyāmaṃ karotīti payogaṃ parakkamaṃ karoti .
Vīriyaṃ ārabhatīti kāyikacetasikavīriyaṃ
V3.194 pavatteti .Cittaṃ upatthambhetīti teneva sahajātavīriyena cittaṃ ukkhipati .
Padahatīti padhānaṃ vīriyaṃ karoti .
Paṭipāṭiyā panetāni padāni uppādanāsevanābhāvanābahulīkammasātaccakiriyāhi yojetabbāni .
Vitthāraṃ pariharanto ‘‘ ayamettha saṅkhepo ’’ tiādimāha .
Chandaṃ nissāyāti ‘‘ chandavato cetosamādhi hoti , mayhaṃ evaṃ hotī ’’ ti evaṃ chandaṃ nissāya chandaṃ dhuraṃ jeṭṭhakaṃ pubbaṅgamaṃ katvā pavatto samādhi chandasamādhi .
Padhānabhūtāti padhānajātā , padhānabhāvaṃ vā pattā .
Saṅkhārāti catukiccasādhakaṃ sammappadhānavīriyaṃ vadati .
Tehi dhammehīti
M3.218 yathāvuttasamādhivīriyehi upetaṃ sampayuttaṃ .Iddhiyā pādan ti nipphattipariyāyena ijjhanaṭṭhena , ijjhanti etāya sattā iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti iminā vā pariyāyena ‘‘ iddhī ’’ ti saṅkhyaṃ gatānaṃ upacārajjhānādikusalacittasampayuttānaṃ chandasamādhipadhānasaṅkhārānaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena pādabhūtaṃ .
Yasmā purimā iddhi pacchimāya iddhiyā pādo pādakaṃ padaṭṭhānaṃ hoti , tasmā ‘‘ iddhibhūtaṃ vā pādan ’’ ti ca vuttaṃ .
Sesesupīti dutiyaiddhipādādīsu .
Kāmañcettha
P3.284 janavasabhasuttepi iddhipādavicāro āgato , sopi saṅkhepato evāti āha ‘‘ vitthāro pana … pe … dīpito ’’ ti . 307. Diṭṭhadhammo vuccati paccakkhabhūto attabhāvoti āha ‘‘ imasmiṃyeva attabhāve ’’ ti .
Sukhavihāratthāyāti nikkilesatāya nirāmisena sukhena viharaṇatthāya .
Phalasamāpattijhānānīti cattāripi phalasamāpattijhānāni .
Aparabhāgeti āsavakkhayādhigamato aparabhāge .
Nibbattitajjhānānīti adhigatarūpārūpajjhānāni .
Sūriyacandapajjotamaṇiādīnan ti pajjotaggahaṇena padīpaṃ vadati .
Ādi -saddena ukkāvijjulatādīnaṃ saṅgaho .
Ālokoti manasi karotīti sūriyacandālokādiṃ divā , rattiñca upaladdhaṃ yathāladdhavaseneva manasi karoti citte ṭhapeti .
Tathāva naṃ manasi karoti , yathāssa subhāvitālokakasiṇassa viya kasiṇāloko yadicchakaṃ yāvadicchakaṃ .
So āloko rattiyaṃ upatiṭṭhati , yena tattha divāsaññaṃ ṭhapeti divā viya vigatathinamiddho hoti .
Tenāha ‘‘ yathā divā tathā rattin ’’ ti .
Yathā rattiṃ āloko diṭṭhoti yathā rattiyā candālokādiāloko diṭṭho upaladdho .
Evameva divā manasi karotīti rattiṃ diṭṭhākāreneva divā taṃ ālokaṃ manasi karoti citte ṭhapeti .
Tenāha ‘‘ yathā divā tathā rattin ’’ ti .
Yathā rattiṃ āloko diṭṭhoti yathā rattiyā candālokādiāloko diṭṭho upaladdho .
Evameva divā manasi karotīti rattiṃ diṭṭhākāreneva divā taṃ ālokaṃ manasi karoti citte ṭhapeti .
Apihitenāti thinamiddhapidhānena na pihitena .
Anaddhenāti asañchāditena .
Saobhāsan ti sañāṇobhāsaṃ .
Thinamiddhavinodanaālokopi
V3.195 vā hotu kasiṇālokopi vā parikammālokopi vā , upakkilesāloko viya sabbāyaṃ āloko ñāṇasamuṭṭhāno vāti .
Ñāṇadassanapaṭilābhatthāyāti dibbacakkhuñāṇapaṭilābhatthāya .
Dibbacakkhuñāṇañhi rūpagatassa dibbassa , itarassa ca dassanaṭṭhena idha ‘‘ ñāṇadassanan ’’ tiP3.285 adhippetaṃ .‘‘ Ālokasaññaṃ manasi karotī ’’ ti
M3.219 ettha vuttaāloko thinamiddhavinodanaāloko .
Parikammaālokoti dibbacakkhuñāṇāya parikammakaraṇavasena pavattitaāloko .
Tattha purimassa vasena ‘‘ khīṇāsavassā ’’ ti visesetvā vuttaṃ .
Tassa hi thinamiddhaṃ suppahīnaṃ hoti , na aññesaṃ .
Dutiyassa vasena ‘‘ tasmiṃ vā āgatepī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha tasmin ti dibbacakkhuñāṇe .
Āgatepīti paṭiladdhepi .
Anāgatepīti appaṭiladdhepi .
Yasmā tathārūpassa pādakajjhānasseva vasena parikammaālokassa sambhavo , yato taṃ parisuddhapariyodātatādiguṇavisesupasaṃhitaṃ , tasmā āha ‘‘ pādaka … pe … bhāvetīti vuttan ’’ ti .‘‘ Ālokasaññaṃ manasi karotī ’’ ti
M3.219 ettha vuttaāloko thinamiddhavinodanaāloko .
Parikammaālokoti dibbacakkhuñāṇāya parikammakaraṇavasena pavattitaāloko .
Tattha purimassa vasena ‘‘ khīṇāsavassā ’’ ti visesetvā vuttaṃ .
Tassa hi thinamiddhaṃ suppahīnaṃ hoti , na aññesaṃ .
Dutiyassa vasena ‘‘ tasmiṃ vā āgatepī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha tasmin ti dibbacakkhuñāṇe .
Āgatepīti paṭiladdhepi .
Anāgatepīti appaṭiladdhepi .
Yasmā tathārūpassa pādakajjhānasseva vasena parikammaālokassa sambhavo , yato taṃ parisuddhapariyodātatādiguṇavisesupasaṃhitaṃ , tasmā āha ‘‘ pādaka … pe … bhāvetīti vuttan ’’ ti .‘‘ Ālokasaññaṃ manasi karotī ’’ ti
M3.219 ettha vuttaāloko thinamiddhavinodanaāloko .
Parikammaālokoti dibbacakkhuñāṇāya parikammakaraṇavasena pavattitaāloko .
Tattha purimassa vasena ‘‘ khīṇāsavassā ’’ ti visesetvā vuttaṃ .
Tassa hi thinamiddhaṃ suppahīnaṃ hoti , na aññesaṃ .
Dutiyassa vasena ‘‘ tasmiṃ vā āgatepī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha tasmin ti dibbacakkhuñāṇe .
Āgatepīti paṭiladdhepi .
Anāgatepīti appaṭiladdhepi .
Yasmā tathārūpassa pādakajjhānasseva vasena parikammaālokassa sambhavo , yato taṃ parisuddhapariyodātatādiguṇavisesupasaṃhitaṃ , tasmā āha ‘‘ pādaka … pe … bhāvetīti vuttan ’’ ti .‘‘ Ālokasaññaṃ manasi karotī ’’ ti
M3.219 ettha vuttaāloko thinamiddhavinodanaāloko .
Parikammaālokoti dibbacakkhuñāṇāya parikammakaraṇavasena pavattitaāloko .
Tattha purimassa vasena ‘‘ khīṇāsavassā ’’ ti visesetvā vuttaṃ .
Tassa hi thinamiddhaṃ suppahīnaṃ hoti , na aññesaṃ .
Dutiyassa vasena ‘‘ tasmiṃ vā āgatepī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha tasmin ti dibbacakkhuñāṇe .
Āgatepīti paṭiladdhepi .
Anāgatepīti appaṭiladdhepi .
Yasmā tathārūpassa pādakajjhānasseva vasena parikammaālokassa sambhavo , yato taṃ parisuddhapariyodātatādiguṇavisesupasaṃhitaṃ , tasmā āha ‘‘ pādaka … pe … bhāvetīti vuttan ’’ ti .‘‘ Ālokasaññaṃ manasi karotī ’’ ti
M3.219 ettha vuttaāloko thinamiddhavinodanaāloko .
Parikammaālokoti dibbacakkhuñāṇāya parikammakaraṇavasena pavattitaāloko .
Tattha purimassa vasena ‘‘ khīṇāsavassā ’’ ti visesetvā vuttaṃ .
Tassa hi thinamiddhaṃ suppahīnaṃ hoti , na aññesaṃ .
Dutiyassa vasena ‘‘ tasmiṃ vā āgatepī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha tasmin ti dibbacakkhuñāṇe .
Āgatepīti paṭiladdhepi .
Anāgatepīti appaṭiladdhepi .
Yasmā tathārūpassa pādakajjhānasseva vasena parikammaālokassa sambhavo , yato taṃ parisuddhapariyodātatādiguṇavisesupasaṃhitaṃ , tasmā āha ‘‘ pādaka … pe … bhāvetīti vuttan ’’ ti .Sattaṭṭhānikassāti ‘‘ abhikkante paṭikkante sampajānakārī hotī ’’ tiādinā ( dī . ni .1.214;2.69; ma . ni .1.102) vuttassa sattaṭṭhānikassa .
Satipi sekkhānaṃ pariññātabhāve ekantato pariññātavatthukā nāma arahanto evāti vuttaṃ ‘‘ khīṇāsavassa vatthu viditaṃ hotī ’’ tiādi .
Vatthārammaṇaviditatāyāti vatthuno , ārammaṇassa ca yāthāvato viditabhāvena .
Yathā hi sappapariyesanaṃ carantena tassa āsaye vidite sopi vidito eva ca hoti mantāgadabalena tassa gahaṇassa sukarattā , evaṃ vedanāya āsayabhūte vatthumhi , ārammaṇe ca vidite ādikammikassapi vedanā viditā eva hoti salakkhaṇato , sāmaññalakkhaṇato ca tassā gahaṇassa sukarattā , pageva pariññātavatthukassa khīṇāsavassa .
Tassa hi uppādakkhaṇepi ṭhitikkhaṇepi bhaṅgakkhaṇepi vedanā viditā pākaṭā honti .
Tenāha ‘‘ evaṃ vedanā uppajjantī ’’ tiādi .
Nidassanamattañcetaṃ , yadidaṃ pāḷiyaṃ vedanāsaññāvitakkaggahaṇanti dassento ‘‘ na kevalan ’’ tiādimāha
P3.286 , tena avasesato sabbadhammānampi uppādādito viditabhāvaṃ dasseti .Nidassanamattañcetaṃ , yadidaṃ pāḷiyaṃ vedanāsaññāvitakkaggahaṇanti dassento ‘‘ na kevalan ’’ tiādimāha
P3.286 , tena avasesato sabbadhammānampi uppādādito viditabhāvaṃ dasseti .Idāni na kevalaṃ khaṇato eva , atha kho paccayatopi aniccāditopi na kevalaṃ khīṇāsavānaṃyeva vasena , atha kho ekaccānaṃ sekkhānampi vasena vedanādīnaṃ viditabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ apicā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha avijjāsamudayāti avijjāya uppādā , atthibhāvāti attho .
Nirodhavirodhī hi uppādo atthibhāvavācakopi hotīti tasmā purimabhavasiddhāya avijjāya sati imasmiṃ bhave vedanāya
M3.220 uppādo hotīti attho .
Avijjādīhi atītakālikādīhiV3.196 tesaṃ sahakāraṇabhūtāni uppādādīnipi gahitānevāti veditabbaṃ .
Vedanāya pavattipaccayesu phassassa balavabhāvato so eva gahito ‘‘ phassasamudayā ’’ ti .
Tasmiṃ pana gahite pavattipaccayatāsāmaññena vatthārammaṇādīnipi gahitāneva hontīti sabbassāpi vedanāya anavasesato paccayato udayadassanaṃ vibhāvitanti daṭṭhabbaṃ .‘‘ Nibbattilakkhaṇan ’’ tiādinā khaṇavasena udayadassanamāha .
Uppajjati etasmāti uppādo , uppajjanaṃ uppādoti paccayalakkhaṇaṃ , khaṇalakkhaṇañca ubhayaṃ ekajjhaṃ gahetvā āha ‘‘ evaṃ vedanāya uppādo vidito hotī ’’ ti .
Uppajjati etasmāti uppādo , uppajjanaṃ uppādoti paccayalakkhaṇaṃ , khaṇalakkhaṇañca ubhayaṃ ekajjhaṃ gahetvā āha ‘‘ evaṃ vedanāya uppādo vidito hotī ’’ ti .
Aniccato manasi karototi vedanā nāmāyaṃ anaccantikatāya ādiantavatī udayabbayaparicchinnā khaṇabhaṅgurā tāvakālikā , tasmā ‘‘ aniccā ’’ ti aniccato manasi karoto .
Tassā khayato , vayato ca upaṭṭhānaṃ viditaṃ pākaṭaṃ hoti .
Aniccato manasi karototi vedanā nāmāyaṃ anaccantikatāya ādiantavatī udayabbayaparicchinnā khaṇabhaṅgurā tāvakālikā , tasmā ‘‘ aniccā ’’ ti aniccato manasi karoto .
Tassā khayato , vayato ca upaṭṭhānaṃ viditaṃ pākaṭaṃ hoti .
Dukkhato manasi karototi aniccattā eva vedanā udayabbayapaṭipīḷitatāya , dukkhamatāya , dukkhavatthutāya ca ‘‘ dukkhā ’’ ti manasi karoto bhayato bhāyitabbato tassā upaṭṭhānaṃ viditaṃ pākaṭaṃ hotīti .
Tathā aniccattā , dukkhattā eva ca
P3.287 vedanā attarahitā asārā nissārā avasavattinī tucchāti vedanaṃ anattato manasi karoto suññato rittato asāmikato upaṭṭhānaṃ viditaṃ pākaṭaṃ hoti .‘‘ Khayato ’’ tiādi vuttasseva atthassa nigamanaṃ .
Tasmā vedanaṃ khayato bhayato suññato jānātīti atthavasena vibhattipariṇāmo veditabbo .
Avijjānirodhā vedanānirodhoti aggamaggena avijjāya anuppādanirodhato vedanāya anuppādanirodho hoti paccayābhāve abhāvato .
Avijjānirodhā vedanānirodhoti aggamaggena avijjāya anuppādanirodhato vedanāya anuppādanirodho hoti paccayābhāve abhāvato .
Sesaṃ samudayavāre vuttanayānusārena veditabbaṃ .
Sesaṃ samudayavāre vuttanayānusārena veditabbaṃ .
Vuttanayameva mahāpadāne ( dī . ni .2.62).
Idha samādhibhāvanāti sikhāppattā ariyānaṃ vipassanāsamādhibhāvanā .
Tassā pādakabhūtā jhānasamāpatti veditabbā .
308. Pamāṇaṃ aggahetvāti asubhabhāvanā viya padesaṃ aggahetvā .
Ekasmimpi satte pamāṇāggahaṇena anavasesapharaṇena .
Natthi etāsaṃ
M3.221 gahetabbaṃ pamāṇanti hi appamāṇā , appamāṇā eva appamaññā .Apassayitabbaṭṭhena apassenāni , idha bhikkhu yāni apassāya tisso sikkhā sikkhituṃ samattho hoti , tesameva adhivacanaṃ .
Tāni panetāni paccayānaṃ saṅkhāya sevitā adhivāsanakkhanti , vajjanīyavajjanaṃ , vinodetabbavinodanañca .
Tenāha ‘‘ saṅkhāyekaṃ adhivāsetī ’’ tiādi
V3.197 .
Tattha sammadeva khāyati upaṭṭhāti paṭibhātīti saṅkhā , ñāṇanti āha ‘‘ saṅkhāyāti ñāṇenā ’’ ti .Saṅkhāya sevitā nāma yaṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti , kusalā dhammā abhivaḍḍhanti , tassa sevanāti āha ‘‘ sevitabbayuttakameva sevatī ’’ ti .
Adhivāsanā dīsupi eseva nayo .
Anto pavisitun ti
P3.288 abbhantare attano citte pavattituṃ na deti .